Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Папа облусу

**Папа облусу**, Чиркөө аймагы, Папа мамлекети, теократиялык мамлекет – 8–19-кылымдарда Ортонку Италиядагы Рим папасы башкарган теократиялык (диний) мамлекет. Борбору – Рим шаары. Папа облусу франк королу Пипинн 756-ж. папа Стефан Пге Рим облусун, мурдагы Равени экзархаттыгынын бир бөлүгүн (Пентаполис) тартуулаганда түзүлгөн. Алгачкы мезгилде Папа облусу Каролингдер империясынын чегинде болгон; 962-жылдан Ыйык Рим империясынын курамына кирген. Иннокентий Шнүн понтификтиги астында (1198-1216) Папа облусу императорлорго көз каранды эмес аймакка айланып, 1274-ж. император Рудольф I Габсбург тарабынан расмий түрдө эгемендүү мамлекет деп таанылган. 10–12-кылымдарда папалардын бийлигинде иш жүзүндө Рим менен анын тегерегиндеги аймак гана болгон. 1143-ж. папаларга каршы чыккан көтөрүлүштүн натыйжасында Римде светтик (жарандык) бийлик кулаган. Орто кылымдарда Түндүк жана Ортонку Италиянын аймактарынын ичинен Папа облусу экономикалык өнүгүүсү боюнча төмөнүрөөк турган. Папа облусунда Италиянын башка жерлерине караганда дыйкандардын крепостнойлук көз карандылыгы көбүрөөк сакталган. 14-кылымда Римде, Перуджада (1368–69, 1371, 1375), Болоньяда (1376) Папа облусундагы жарандык бийликке каршы көтөрүлүштөр чыгып, 1377-жылга жакын Папа облусундагы шаарлардын ичинен папалардын бийлиги алдында Рим менен Римини эле калган. 15-кылымдан баштап папалар өз аймагын кеңейтүүгө көнүл бура башташкан. Орто кылымдарда Папа облусу анча борборлошкон эмес, 16–18-кылымдарда гана папанын абс. режими өкүм сүргөн. Италияда Наполеондун бийлиги күч алып турган мезгилде (18-кылымдын аягы – 1814) Папа облусунун аймагында Рим республикасы (1798–99) болгон. 1809-ж. Папа облусу Франциянын курамына кирген. Вена конгресси (1814–1815) аны калыбына келтирген соң анда феодалдык-клерикалдык реакция күчөгөн. 1848–1849-жылдары папалык Рим Италиядагы буржуазиялык революциячыл борборлордун бирине айланган. 1849-ж. февралда папанын бийлиги кулагандан кийин Рим республикасы жарыяланган. Бирок европалык контрреволюциячылардын жардамы менен кыйраган. 1859–60-жылдары революциянын жүрүшүндө Папа облусунан Романья (1860, март), Умбрия жана Марке (1860, ноябрь) бөлүнүп, Сардиния королдугуна бириккен. Римдин 1870-ж. Италия королдугуна (1861-ж. түзүлгөн) биригиши менен Папа облусу жоюлган. Латеран келишимдерине ылайык 1929-ж. Рим шаарынын бир бөлүгүндө анча чон эмес Папа мамлекети (Ватикан) түзүлгөн.

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117 -9
# Бром

Бром.
**Бром** (латынча Bromum), Br – элементтердин мезгилдик системасынын VII тобунан орун алган элемент. Атомдук номери 35, атому 79,904, галогендерге кирет. 1826-ж. франциялык химик А. Ж. Балар ачкан. Жаратылышта 2 туруктуу изотоптон 79Br, 81Br турат. Жер кыртышында 1,6 10–4%ти түзөт. Ал кызыл-күрөң түстөгү, жагымсыз жыты бар, оор суюктук. Кайноо t 58,78°C, балкып эрүү t 7° С. Бромдуу туздар (KBr, NaBr, MgBr2) түрүндө көл, деңиз, нефть сууларында жана суу өсүмдүктөрүнүн курамында кездешет. Спиртте, эфирде, бензолдо, хлороформдо жакшы, сууда аз эрийт. Бромдун 3%түү эритмеси бромдуу суу деп аталат. Химиялык активдүүлүгү боюнча хлор менен иоддун ортосунда турат. Иодду бирикмелеринен сүрүп чыгарат. Ал эми бромду анын бирикмелеринен хлор сүрүп чыгат. Бирикмелеринде валенттүүлүгү –1ден+7ге чейин. Көпчүлүк элементтер менен реакцияга активдүү кирет. Көмүртек, азот, кычкылтек менен түздөн-түз кошулбайт, ошондуктан алардын бирикмелери кыйыр жолдор менен алынат. Суутек менен ысытканда гана реакцияга кирип, бромдуу суутекти пайда кылат. Анын суудагы эритмеси бромдуу суутек кислотасы. Бул кислотанын туздары бромиддер деп аталат. Бром кислотасынын туздары броматтар, түссүз кристаллдар, жогорку температурада кычкылтекти бөлүп чыгаруу менен ажырайт. Бром кислотасы жана анын туздары күчтүү окистендиргич касиетке ээ болуп, эркин бромго чейин калыбына келет. Деңиз сууларынан, суу өсүмдүктөрүнөн, ошондой эле калийдин бромдуу бирикмелеринен химиялык жол менен алынат. Бром органикалык синтезде, анализдик химияда жана окистендиргич катары колдонулат.

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055 -4
# Энтомология

курт-кумурскаларды.
**Энтомология** (гр. entoma - курт-кумурска жана ...логия) - зоологиянын курт-кумурскаларды изилдөөчү тармагы.

Ал курт-кумурскалардын түзүлүшүн, тиричилик аракетин, жеке өөрчүүсүн жана эволюциясын, көп түрдүүлүгүн, жер жүзүнө таралышын, айлана-чөйрө менен өз ара аракетин ж. б. изилдейт. Андан тышкары айыл чарба өсүмдүктөрүнө, токойго, зыян келтирген мите, кан соргуч, өсүмдүк, жаныбар жана адамдын оорусун козгогуч ж. б. курт-кумурскаларды изилдөөчү бөлүктөрү бар. Алар айыл чарбалык, медициналык, токой, вет. болуп бөлүнөт. Энтомологиялык изилдөөлер КРдин УИАсында, КАЧИнин, КМУнун кафедраларында жүргүзүлөт. Кыргызстанда Энтомологиянын өнүгүшүнө С. Касиев, Э. Коңурбаев, К. Ибраимова ж. б. салым кошкон.

## Колдонулган адабияттар

* «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
# Альманах

**Альманах** (ар.-календарь) – кандайдыр бир жакындыктары менен (тематикасы, жанры, идеялык -көркөмдүгү, тармагы, авторлордун курагы, улуттук, аймактык өзгөчөлүктөрү ж.б.) бириктирилип, жарыкка чыккан адабий чыгармалардын топтому. Ал бир нече автордун чыгармаларынан түзүлүп, мезгил-мезгили менен чыгып туруучу китеп же журнал. Илгери арабдарда астрономиялык маалыматтарды берип турган таблицалар альманах делген.Кийин альманахтарга тарыхый окуялар, кыска аңгемелер, анекдоттор кошулуп отуруп, баштапкы маанисинен ажырап калган. Бизде, жаш калемгерлердин “Учкун”, “Көктөм” альманахтары чыгат.

## Адабият

Кыргыз адабияты терминдеринин түшүндүрмө сөздүгү. Бишкек, 1994

Булак:  Archived 2021-09-22 at the Wayback Machine
# Гагауз тили

**Гагауз тили** - Молдовада жашаган гагауздардын эне тили. Молдавияда жашаган гагауздардын тилинин жазуусу 1957-95-ж. орус алфавитине, 1996-жылдан латын графикасына негизделген. Гагауз деген Көк-уруу / Гөк-Огуз дегенди билдирет. Түрк тилдерине кирет жана Түркия тилине өтө окшош. Гагауздар Түрк Элдеринин саны аз бир талы. Азыр Гагауз Йери деген аймакта 200 минден көп гагауз бар.

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967-14-046-1
# Гелиоцентризм

Күн системасынын сүрөтү Андреаса Целлариустун Harmonia Macrocosmica ктебинен(1708)
**Гелиоцентризм** (грек. helios – Күн) – дүйнөнүн гелиоцентристтик системасына ылайык, өзүнүн огунун тегерегинде айланган Жер, Күндүн тегерегинде айланган планеталардын бири.

Ушундай системаны жактап айтылган пикирлер Аристарх Самосский менен Николай Кузанскийде ж. б. кездешсе да, бул теориянын чыныгы жаратуучусу болуп, аны математикалык негиздеген жана ар тараптан иштеп чыккан Коперник эсептелет. Илимдин өнүгүүсү менен Коперниктин системасы такталып, толукталган: Күн ааламдын борборунда эмес, күн системасынын борборунда турат.

Ушул системаны негиздөөдө абдан чоң роль Галилейге, Кеплерге, Ньютонго тиешелүү. Гелиоцентризм Ньютондун бүткүл дүйнөлүк тартылыш мыйзамы менен механиканын мыйзамдары планеталардын кыймылдоосунун өзгөчөлүктөрүн түшүндүргөнүнөн кийин биротоло жеңишке ээ болгон.

## Колдонулган адабияттар

* Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Философия (энциклопедиялык окуу куралы).-Б.: 2004, ISBN 9967-14-020-8