Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Терроризм

Терроризм (11 сентябрь 2001).
**Терроризм** – системалык түрдө террорго таянуу менен жүргүзүлгөн саясат. Негизинен a) террордук акцияны уюштуруу, пландоо, даярдоо жана ишке ашыруу; б) террордук акцияларга, террордук максаттарда жеке адамдар же коомдук, мамлекеттик уюмдардын үстүнөн күч колдонууга, материалдык объектилерди жок кылууга шыкактоо; в) мыйзамсыз куралдуу бирикмелерди, кылмыштуу топторду (кылмыштуу уюмдарды), террордук акцияларды ишке ашыруу же ага катышууга чакыруу; г) террорчулукка үгүттөө, окутуп-үйрөтүү жана террорчуларды колдоо, пайдалануу; д) террордук уюмду, топторду каржылоо же башкача жардам көрсөтүү Терроризмге жатат. Террордун (латынча terror – коркутуу, үрөйүн учуруу) синоними «зордук кылуу, күчкө салуу», «чочутуу» болуп саналгандыктан, ушул сыяктуу жол менен тигил же бул аракеттерди жасоого мажбурлоо жана коркутуу же баш тарттыруу же ошол эле максатта аракет жасайм деген коркутуулар да Терроризм деп аталат. Кеңири мааниде: 1) террор саясаты жана аны иш жүзүнө ашыруу үчүн күч колдонулган кылмыштын бир түрү; 2) Кыргыз Республикасынын мыйзамдарында өрттөө, жардыруу же адамдарга өлүм коркунучун жаратуучу, олуттуу зыяндарга, болбосо башка коомдук коркунучтуу кесепеттерге алып келүүчү иш-аракеттерди жасоо, эгер ал аракеттер коомдук коопсуздукту бузуу, мамлекеттик бийликти алсыратуу максатында калкты коркутуу же болбосо террорчулар же террордук уюмдардын кызыкчылыгы үчүн мамлекеттик органдарды, эл аралык, коммерциялык, коомдук ж. б. уюмдарды тигил же бул аракеттерди жасоого мажбурлоо Терроризм катары каралат. Мүнөзү жагынан Терроризм уюшулбаган (жеке), уюшулган, улуттук, диний, идеологиялык болуп бөлүнөт.

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117-9
* Юридика аталгылары менен түшүнүктөрүнүн орусча-кыргызча түшүндүрмө сөздүгү. Илимий-маалымдама басылыш/АРД/Чекки долбоору, авторлор жамааты. – Б.: 2005, ISBN 9967-428-14-7
# Расизм

**Расизм** — адам расаларынын дене жана психикалык жактан бирдей эместиги жана ал айырма коомдук маданиятка, тарыхка таасир көрсөтөрүн, илгертиден адамдарды жогорку жана төмөнкү расага бөлүп келишкендиги, анын ичинде алдыңкылары цивилизация жаратуучулар болсо, ошондой эле табият аларды башкалардын үстүнөн башкара тургандай өзгөчөлүккө ээ кылып жаратса, экинчилери маданият түптөмөк тургай, аларды өздөштүрүүгө да кудурети жетпеген, эксплуатацияланууга гана жаралган жандар экендиги жөнүндөгү илимге каршы келүүчү реакциячыл мазмундагы концепциялардын жыйындысы. Француз Ж. А. Гобино 19-кылым орто ченинде алгачкы расисттик концепцияны алып чыгуу менен, арийлерди «жогорку раса» деп жарыялаган; бара-бара расизм социалдык дарвинизм, мальтузианство, евгеника менен эриш-аркак өнүккөн (Д. Хайтрафт, Б. Киндз Англиядан, Ж. Лапут Франциядан, Х. Вольтман, Х. Чемберлен, Аммон Германиядан). Расизм фашизмдин расмий идеологиясына айланган. Расизм учурда мамлекеттерде, сегрегацияларда, апартеидде, көпчүлүк мезгилде геноцидде расисттик дискриминацияларды актоо үчүн колдонулат. Расизмдин сионизмге да байланышы бар.

## Булактар

Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
# Ангела Меркель

|  |
| --- |
| Ангела Доротея Меркель |
|  |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Желек | Германиянын федералдык канцлери |

 |
|  21-ноябрь 2005-жылдан - 2021 |
| Президент: | Хорст Кёлер Кристиан Вульф Йоахим Гаук |
| Андан мурунку: | Герхард Шрёдер |
| Андан кийинки: | Олаф Шольц |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Желек | ГФР айлана-чөйрөнү, табиятты коргоо жана ядролук коопсуздук министри |

 |
| 17-ноябрь 1994-жыл — 27-октябрь 1998-жыл |
| Андан мурунку: | Клаус Тёпфер |
| Андан кийинки: | Юрген Триттин |
|   |
| Дини: | лютерчилик |
| Туулган жылы: | 17-июль 1954-жыл |
| Туулган жери: | Түндүк Бармбек, Гамбург, ГФР |
| Атасы: | Хорст Каснер |
| Апасы: | Герлинд Каснер |
| Партиясы: | Демократиялык прорыв (1989—1990) Германия христиан-демократиялык биримдиги |
| Билими: | Лейпциг университети |
| Кесиби: | химик |
|   |
| Сайты: | angela-merkel.de |
|

**А́нгела Дороте́я Ме́ркель** (нем. *Angela Dorothea Merkel*, мурун *Каснер* (нем. *Kasner*); 17-июль 1954, Гамбург) — германиялык мамлекеттик жана саясий ишмер, Германиянын федералдык канцлери (2005-жылдан - 8.12.2021 ). Германиянын тарыхында канцлердин кызматына отурган алгачкы аял. Христиан-демократиялык биримдиги партиясынын төрайымы (2000-жылдан тарта).
# Ку-клукс-клан

**Ку-Клукс-Клан** (англ. Ku Klux Klan) — расисттик террористтик уюм. 1865 жылдын 24 декабрында АКШнын Теннеси штатындагы Пуласки шаарында Конфедераттар Армиясынын 6 мүчөсү тарабынан түзүлгөн. Ап кайсы жылдары Америкадагы кара түстүү калка каршы ар кандай террордук актыларды жасаган.
# Фашизм

|  |
| --- |
| Фашизм |
|
Бенито Муссолини жана Адольф Гитлер |
| Мүнөздөмө |
| Саясий өңүтү |
ультра оңчулдар
 |
| Башкаруу таризи |
автократия, милитаризм, экономикалык корпоративизм
 |
| Негиздөөчү |
Теодор Герцль
 |
| Теориялар жана идеялар |
|
палингенлик ультранационализм
 |
| Варианттары |
|
италиялык фашизм, нацизм
 |
| Белгилүү идеологдору жана ишмерлери |
|
Бенито Муссолини, Адольф Гитлер
 |
|  **Фашизм Викиказынада** |

**Фашизм** (итал. fascismo, лат. fascis – байлам, бирикме, уюм) – тоталитардык типтеги социалдык – саясий кыймылдар, идеологиялар жана мамлекеттик режимдер. Фашистик өлкөлөр демократияга ар дайым каршы болуп келишкен, анын ичинде коммунизмге прогрессивдик уюмдарга каршы багытталган.
Биринчилерден болуп Италияда 1922-жылы Фашисттик түзүлүш орногон, андан соң 1933- Германияда орногон. Фашизм эл аралык реакциянын күчтүү куралы болгон. Германиядагы гитлердик фашизм (нацизм) Экинчи дүйнөлүк согушту жартакан. Фашисттердин идеологиясы-иррационализм, чектен чыккан шовинизм ж-а расизм, антигуманизм.

## Дагы окуңуз

* Популизм

## Колдонулган адабияттар

* Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Саясат таануу (энциклопедиялык окуу куралы).-Б.: 2004,ISBN 9967-14-11-9
# Улутчулдук

**Улутчулдук** - улут мамилелеринде ички жана тышкы экстремисттик күчтөрдүн таасири астында пайда болгон бөлүнүп-жарылууну үгүттөгөн идеология жана саясат, ошондой эле калган улуттарды теңсинбөөгө негизделген психология.

Улутчулдук улут арасында ишенбөөчүлүктү, касташууну пайда кылат. Улутчулдук улуттардын калыптануу процессинде жаралган жана учурдагы рыноктун теңтайлашуу процессинин өзгөчүлүктөрү менен шартталган.

Дүйнөлүк масштабда эки түрдө байкалат:

* 1) дүйнөгө үстөмдүк кылган улуу державалардын башка, көз каранды улуттарга кемсинтүү мамилеси менен мүнөздөлгөн, экономикалык жана аймактык маселелерде өздөрүнүн кызыкчылыктарын чечүүгө умтулган саясат;
* 2) адам укугуна ж. б. социалдык маселелерге таянып, улут аралык чыр-чатакты ырбатуу аркылуу айрым жаңыдан калыптанып келе аткан мамлекеттерди ар тараптуу күңкөр кылууга умтулуу. Учурда Улутчулдук ар түрдүү диний ж. б. экстремисттик күчтөрдүн таасиринде калып, анын калдыктары белгилүү мезгилге чейин адамдардын аң-сезиминде, жүрүм-турумунда сакталышы мүмкүн, к. Экстремизм.

## Колдонулган адабияттар

* «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
# Саботаж

**Саботаж** (фр. sabotage ) – кезинде СССР кылмыш-жаза мыйзамдарында каралган, кылмыш-жаза укугундагы кылмыштардын бири. Өкмөт бийлиги менен мамлекеттик аппараттын ишин солгундатуу максатында, белгилүү бир милдеттердин кимдир бирөө тарабынан аң-сезимдүү түрдө аткарылбашынан же атайылап тийди-качты аткарылышынан көрүнөт.

## Колдонулган адабияттар

* Юридика аталгылары менен түшүнүктөрүнүн орусча-кыргызча түшүндүрмө сөздүгү. Илимий-маалымдама басылыш/АРД/Чекки долбоору, авторлор жамааты. – Б.: 2005, ISBN 9967-428-14-7
# Калктын жыштыгы

Калктын жыштыгы (2006).
**Калктын жыштыгы** – белгилүү бир аймактын калктуулугу (жыш же сейрек жайгашуусу); адам санынын аянт бирдигине (адатта 1 км2ге) болгон катышы м-н туюнтулат. Дүйнө жүзүндөгү калктын орт. жыштыгы 1 км2 жерге 40ка жакын адам түзгөн (1995).

Айрым өлкөлөрдө, мис., Монакодо бул көрсөткүч 15 адамга жетет. Кыргызстанда 1 км2 жерге орто эсеп м-н 20 адам туура келет.

## Колдонулган адабияттар

* Кыргызстандын географиясы. Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004, s. 71–72. ISBN 9967-14-006-2
# Шаар

Шаар (Тель-Авив).
**Шаар** – жашоочулары, эреже катары, айыл чарбасынан тыш чөйрөдө алектенишкен калктуу конуш. КРде төмөнкүдөй шаарлар айырмаланат: республикалык, облустук, райондук баш ийүүдөгү шаарлар. Республикалык баш ийүүдөгү шаарлар категориясына калкынын саны 300 миң адамдан кем болбогон, өнүккөн өнөржайга жана шаар чарбасынын баардык бөлүмдөрүнүн инфратүзүмүнө ээ жана республикалык маанидеги экономикалык жана маданий борбор болгон, жетекчиликти түздөнтүз КР республикалык бийлик органдары ишке ашыруу максатка ылайык келген калктуу конуштар кириши мүмкүн. Облустук баш ийүүдөгү шаарлар категориясына калкынын саны 30 миң адамдан кем болбогон, өнөржайлык жана транспорттук түйүн же борбор болгон, кыйла өнүккөн коммуналдык чарбага ээ жана өнүккөн экономикалык жана маданий борбор болгон калктуу конуштар кириши мүмкүн. Райондук баш ийүүдөгү шаарлар категориясына өнөржай ишканалары, коммуналдык чарбасы, окуу, маданий-агартуу, дарылоо жана соода мекемелеринин өнүккөн тармагы бар, калкынын саны 10 миң адамдан кем болбогон калктуу конуштар кириши мүмкүн.

## Колдонулган адабияттар

* Юридика аталгылары менен түшүнүктөрүнүн орусча-кыргызча түшүндүрмө сөздүгү. Илимий-маалымдама басылыш/АРД/Чекки долбоору, авторлор жамааты. – Б.: 2005, ISBN 9967-428-14-7
# Пентагон

**Пентагон** (грекче pentagonon – беш бурчтук) – АКШнын коргоо министрлиги жайгашкан беш бурчтук формасындагы имарат. Виргиния штатында. Кеңири мааниде – АКШнын саясатын калыптандырууда зор таасир көрсөткөн АКШнын аскердик ведомствосу.

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117 -9
# Идеология

**Идеология** - (идея жана ...логия) коомдук турмуштун бир жааты; курчап турган дүйнөгө карата адамдардын мамилесин жана өз ара катышын аныктаган, мүнөздөгөн, максат-ниеттерин негиздеген ой-түшүнүктөр тутуму. Адам алдына койгон максатын, жасаган ишин, көздөгөн ниетин, ага жетүүнүн жолдорун, куралдарын жана каражаттарын кайсы бир ой, идеяларга таянып түшүнөт, баалайт, аныктайт, башкаларга түшүндүрөт, таратат. Ушундан идеология жаралат. Ар иштин (чоң, кичине, коомдук, аймактык ж. б.) идеологиясы болот. Идеологиясыз коом болбойт. Идеологиянын негизинде таалим-тарбия иши жүргүзүлөт, коомдук мамилелер аныкталат, чыгармачылык калыптанат, адамдар өз ара түшүнүшөт, биригет, коомчулук жана адамдардын зор массасы белгилүү бир максатты (багытка) көздөй мобилизацияланат, саясат ишке ашырылат. Идеология көп кырлуу, көп түрлүү кубулуш. Коомдук идеология, улуттук идеология, мамлекеттик идеология, диний идеология сыяктуу өзүнө тиешелүү маани-мазмунга, түшүнүктөргө ээ. «Идеология» термин катары француз философу А. Л. К. Дестюг де Трасси тарабынан «идеялар жөнүндөгү окуу» деген мааниде киргизилген (1801). Идеология кийин Францияда турмуштан алыс, чыныгы саясаттан ажыраган көз караштар маанисин алат. К. Маркс, Ф. Энгельс «бурмаланган, жалган ой-түшүнүк» сапатында түшүнүшкөн. В. И. Ленин «марксизм бул илимий идеология» деп баалаган. Социализм кыйраган соң «идеологиядан баш тартуу» (депдеологизация) кубулуштары жаралып, жаңы эгемен мамлекеттерде улуттук идеологияны табуу аракеттерп күчөгөн. Учурда Кыргызстанда да коомдук, улуттук идеология маселеси бир жаңсыл чечиле элек.

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 3-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2011. 784 бет, илл. ISBN 978 9967-14-074 -5
# Саясат

**Саясат** - социалдык топтор ортосундагы мамилелер менен байланышып, негизги максаты бийликти жеңип алып кармоо жана пайдалануучу ишмердик чөйрө.
Саясат деген бул улуттун же өлкөнүн "ооздуругун" кармоо деген мааниде келип чыгат.
Саясат сөзү латын тилинен алынып, шаар деген маанини билдирсе, дагы башка булактарда 'саясат' деген сөз араб тилинен келип чыккан жана “ат үйрөтүүчү” билдирет. Ошондой эле батыш тилдеринде саясат түшүнүгүнүн эквиваленти катары политика сөзү да колдонулат. (Кышлалы, 2011: 19).
Саясат, бүгүнкү мааниде, коомдогу ар түрдүү катмарга ортомчулук кылган жана баары үчүн пайдалуу болгон коомдук тартипти орнотуу аракеттерин билдирет. Коомдогу ар кандай ой-пикирлерге жана көз караштарга ээ адамдар ар дайым бири-бири менен карама-каршы келип калуусу ыктымал. Бул учурда, саясат карама-каршылыктуу топторго жалпы эрежелерди сунуштап, тынчтыкта жашоого жана макулдашууга багыттай алат.

Саясий пиар — бул, адистештирилген ишмердүүлүк субъекттеринин саясатын жайылтуу пайдалуу, маалыматты жана дезинформации калк арасында түзүү үчүн коомдо белгилүү бир пикирди жана чечимдерди кабыл алуу.
# Демократия

**Демократия** ( Гр. demos – эл, kratos – бийлик) – эл бийлигине негизделген саясий түзүлүштүн формасы. Демократияда эл бийликтин негизги булагы, аныктоочусу катары таанылат, мамлекеттик бийликтин негизги органдары шайланат, граждандардын тең укуктуулугу, чечимдерди кабыл алууда азчылыктын көпчүлүккө баш ийиши, азчылыктын укугунун корголушу жана башка камсыз болот. Демократиянын тарыхы байыркы батыш цивилизациясынын (өзгөчө грек жана рим) мезгилинен башталат. Батышта демократия түшүнүгү Байыркы Грециядагы шаар-мамлекеттердин өнүгүшү менен коштолот. Азыркы демократиянын калыптанышына жана бекемделишине адамдын табияттан берилүүчү жашоого, эркиндикке жана жеке менчикке болгон идеялары чоң түрткү болгон. Либералдуулукка негизделген азыркы демократия төмөнкүдөй принциптерди камтыйт: адам укугу жана аны мамлекеттин укугунан жогору коюу; эркин атаандаштык жана базар мамилелериндеги эркиндик, азчылыктын үстүнөн көпчүлүктүн бийлигин конституциялык жол менен чектөө; жеке ойго ээ болуу жана аны эркин айтуу боюнча азчылыктын укугун урматтоо жана башка. Либералдар жеке адамдын кызыкчылыгын жогору коюну көздөсө, демократияда тескерисинче эл бийлигин, атуулдардын саясий теңдигин, азчылыктын көпчүлүккө баш ийишин жогору коёт. Демократиянын ар кандай формалары жана институттары болушу мүмкүн. Бирок демократиянын талаптарына жооп берүүчү жалпы нормалары, баалуулуктары, принциптери бар. Алар биринчи кезекте адам укуктарын жогору коёт. Тең салмактуулукту кармап турган өз алдынча, бирок бири-бири менен байланыштуу болгон бийликтин 3 бутагы түзүлөт. Аларга мыйзам чыгаруучу, аткаруучу жана сот бийлиги ыйгарылат. Демократиянын негизги принциптеринин бири – ар бир атуул мыйзам алдында бирдей жооптуу жана тең укуктуу. Маалымдуулук принциби – демократиянын алмаштыргыс шарты. Азырынча демократиянын принциптерин толугу менен ишке ашырган бир да өлкө жок.

## Маалыматтын булагы

Демократия - бул мыйзамдын чексиз бийлиги жана азчылыктын копчулуко баш ийиши жана азчылыктын укутарын сыйлоо деп аныкталат.

## Караңыз

* Мамлекетти башкаруу формасы

Кыргыз тарыхы боюнча кыскача энциклопедия. Бишкек. 2003(жеткиликсиз шилтеме)
# Саясий партия

**Саясий партия** – КРда калктын белгилүү бир бөлүгүнүн саясий эркинин жүзөгө ашырылышына түрткү бере турган жалпы саясий максаты менен милдети бар жана мамлекеттик ишти башкарууга өз өкүлдөрү аркылуу катышкан жарандардын ыктыярдуу бирикмеси.

Кыргыз Республикасында тиешелүү мамлекеттик органдардан расмий каттоодон өтүп, өз ишмердигин жүргүзүп жаткан саясий партиялардын тизмеси:

* "Бүтүн Кыргызстан" саясий партиясы
* Кыргызстан Социал-Демократиялык партиясы
* "Ата-Мекен" Социалисттик партиясы
* "Ата-Журт" мекенчил партиясы
* "Ар-Намыс" саясий партиясы
* "Мекенчил" саясий партиясы

## Байланыштуу макалалар

* Саясат

## Колдонулган адабияттар

* Юридика аталгылары менен түшүнүктөрүнүн орусча-кыргызча түшүндүрмө сөздүгү. Илимий-маалымдама басылыш/АРД/Чекки долбоору, авторлор жамааты. – Б.: 2005, ISBN 9967-428-14-7
# Уюмдашкан кылмыштуулук

**Уюмдашкан кылмыштуулук** — кылмыштаануудагы кылмыштуулуктун өзгөчө коркунучтуу түрлөүнүн бири; ал төмөнкүдөй белгилер менен мүнөздөлөт: а) материалдык-каржылык негизинин болушу; б) кылмыштуу уюмдун иерархиялык түзүмү; в) мамлекеттик органдар менен коррупциялык байланышынын болушу; г) кылмыштуу иштеринин туруктуу түрү; д) кылмыштуу топтордун (уюмдардын) конгломератына биригүү тенденциясы; е) таасир этүү чөйрөлөрүнүн так бөлүнгөндүгү.

## Булактар

* Юридика аталгылары менен түшүнүктөрүнүн орусча-кыргызча түшүндүрмө сөздүгү. Илимий-маалымдама басылыш/АРД/Чекки долбоору, авторлор жамааты. – Б.: 2005, ISBN 9967-428-14-7
# Төңкөрүш

**Төңкөрүш** ― (латын- revolutio – бурулуш, кубулуу, кайрылуу) – жаратылыш, коом же таанымдын кайсы бир кубулуштарынын өсүшүндөгү терең, түп-тамырынан, радикалдуу жаңылануу, сапат жагынан өзгөрүү; жаратылыштын өнүгүүсүндөгү секирик. Өз нугу менен жай өнүккөн эволюция жана коомдук баскычтын толук эмес системасын камтыган реформадан айырмаланып, революцияда тез, түп-тамырынан бери өзгөрүү жүрөт. Илимий термин катары алгач 1543-жылы Н. Коперниктин «Асман сфераларынын айланышы жөнүндө» («De revolutionibus orbium coelestium») деген эмгегинде, саясий мааниде 1660-жылы Англиядагы монархияны кайра калыбына келтирүү үчүн антимонархиялык кыймылды басууда колдонулган. Саясат таанууда социалдык жана саясий болуп бөлүнүп, социалдык Революцияда бир социалдык-экономикалык түзүлүш экинчисине; саясий Революцияда саясий режим алмашылат. Марксизмдин теориясы боюнча феодализмден капитализмге өтүүдө (мисалы, 16-кылымдагы Нидерланды, 17-кылымдагы Англия, 18-кылымдын аягындагы Улуу француз, 1848–49-ж. Европадагы ж. б.) Революциялар буржуазиялык; капитализмден социализмге өткөн (1917-жылдагы Улуу Октябрь револяциясы, Кытайдагы 1911-жылы Синьхай ж. б.) Революциялар социалисттик болуп эсептелет. Азыркы учурда чөйрөсүнө жараша геологиялык Революция (жаратылышта), экономикалык мааниде – неолит Революциясы, өнөр-жай Революциясы, маданий Революция, демографиялык Революция; саясатта – социалдык Революция, саясий Революция (коомдук); физика, биология, медицина, космология, ж. б. техника жаатында «илимий Революция»; ошондой эле «илимий-техникалык Революция» (илимде) сыяктуу түшүнүктөр да Революция деген термин менен белгиленет.

## Адабият

* Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
# Мамлекет

**Мамлекет** – 1) укук теориясында коомду уюштуруунун белгилүү ыкмасы, баардык коомго таралуучу, анын ырасмий өкүлү катары чыгуучу жана аргасыз кылуу каражаттары менен чараларына таянган саясий тутумдун, жалпы саясий бийликти уюштуруунун негизги катышы. Коомду башкаруучу тутум катары ички түзүмгө, өзүнүн ыйгарым укуктарын ишке ашыруучу атайын органдарга – М. механизмдерине жана аппаратка ээ; 2) конституциялык укукта бийликтин ырасмий органдарынын (өкмөт, парламент, соттор ж. б.) жыйындысы, бир өлкөнүн же башка аймактык-саясий бирдикте ошол органдардын (префектери, комиссарлары ж. б.) жергиликтүү агенттери (өкүлдөрү) менен аракеттенүү; 3) эларалык укукта эларалык мамилелердин негизги субъекти. Өзүнө уюмдашкан саясий бийликти жана белгилүү аймактагы калкты камтыйт. Негизги аныктоочу белгиси эгемендүүлүк болуп саналат.

Мамлекет-бул бийликтик саясий мекеме,озунун башкаруу жана мажбурлоо аппаратына ээ,озунун территориясына укук-тартибин киргизет.

## Колдонулган адабияттар

* Юридика аталгылары менен түшүнүктөрүнүн орусча-кыргызча түшүндүрмө сөздүгү. Илимий-маалымдама басылыш/АРД/Чекки долбоору, авторлор жамааты. – Б.: 2005, ISBN 9967-428-14-7
# Мафия

**Мафия** (италянча mafia) – коркутуп-үркүтүп, зордоо, өлтүрүү ыкмалары менен аракеттенүүчү жашыруун кылмыштуу уюм же топ; Түштүк Италияга мүнөздүү этностук жамааттык уюмдун аты. Мафия 18-кылымда Италиянын Сицилия аралында калктын өзүн-өзү коргоочу уюму же жер ээлеринин жекече сакчысы катары пайда болгон. 20-кылымда Италияда, ошондой эле италиялык диаспора аркылуу бир катар башка өлкөлөрдө кылмыштуу бизнеске (соода), сойкулукка ж. б. көзөмөл жүргүзүп, коомдун саясий курамдары менен ымала түзгөн. Мафиянын өзгөчө криминологиялык феномен катары айрыкча белгиси – анын үрп-адаттардан, уруу-тек калдыктарынан пайдаланышы, бул болсо мафияга өзгөчө туруктуулук жана бекем башкаруучулук мүнөз берет. Мафия кландардан турган жана жакшылап уюштурулган системага ээ, мындай клан өкүлдөрүнөн бириккен кеңеш түзүлөт. Азыркы учурда «мафия» деген термин көбүнчө уюшкан кылмыштуулуктун синоними катары да колдонулат.

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111 -7
# Анархизм

|  |
| --- |
| Анархизм |
|
Анархисттердин салттуу кара желеги |
| Мүнөздөмө |
| Саясий өңүтү |
Ультра солчулдар
 |
| Теориялар жана идеялар |
| Варианттары |
|
Жекечил анархизм, Мютюэлизм, Социалдык анархизм, Коллективдик анархизм, Анархо-коммунизм, Анархо-синдикализм, Анархо-капитализм, Национал-анархизм, Анархо-феминизм, Анархо-примитивизм, Квир-анархизм
 |
| Белгилүү идеологдору жана ишмерлери |
|
Нестор Махно, Александр Беркман, Михаил Александрович Бакунин, Пётр Алексеевич Кропоткин
 |
|  **Анархизм Викиказынада** |

**Анархизм** (гр. anarchia – бийликсиз) – мамлекетсиз коомдук түзүлүш жөнүндөгү идея. Анархизм – мамлекетти эркин граждандардын ассоцияциясы менен алмаштырууну максат кылган саясий багыт. 1793-ж. анг. жазуучу У.Годвин «Исследование о политической справедливости» деген эмгегинде «Мамлекетсиз коом» деген түшүнүктү киргизген. ХIХ к. 40–70-ж. саясий кыймыл катары пайда болгон. Анархизм – бир идеологиялык доктрина эмес, анын төрт негизги багыты бар:

* 1) индивидуалисттик; Индивидуалисттик теорияны 1845-ж. М.Штернер «Единственный и его собственность» китебинде жазган. Теориянын негизин адамдын чексиз эркиндик идеясы түзөт.
* 2) мутуалисттик; Мутуализм багытын негиздөөчү – П.Ж.Прудон. Коомдогу социалдык теңсиздиктин булагы калыс эмес товар алмашуу болгондуктан, анын ою боюнча соода системасында реформа кылуу зарыл. Бул реформа инсандын мамлекетте көз каранды эместигине алып келет, мамлекет керексиз, өзү жоголот
* 3) коллективисттик; ХIХ к. 60-ж. М.А.Бакунин иштеп чыккан коллективдик анархизм теориясы жумушчу табынын арасында кеңири тараган. М.А.Бакуниндин ою боюнча мамлекет элди эзүү куралы болгондуктан, аны революциячыл жол менен жок кылуу зарыл деген.
* 4) коммунисттик. Коммунисттик багыттын теоретиги П.А.Кропоткин «өз ара жардамдашуу» деген биосоциологиялык мыйзамды негиздеген. Адамдар бири менен бири күрөшкө умтулбастан, кызматташууга аракет кылат, мамлекеттик бийликти, жеке менчикти жок кылуу менен гана эркин коммуналардын союзунун федерациясына өтүүгө болот.

## Колдонулган адабияттар

"Саясат таануу: энциклопедиялык окуу куралы". Башкы редактор: Ү.Асанов, жооптуу редактор: А.Акунов. Бишкек - 2004. ISBN 9967-14-011-9
# Ксенофобия

**Ксенофобия** (гр. хеnох - бѳлѳк, phobos - коркунуч) - бѳлѳктѳргѳ, чет жактыктарга, бейтааныштарга карата коркуу жана кастык сезими. Ксенофобия башка диндеги, маданияттагы, улуттагы кишилерге, чет жерликтерге, башка чөлкөмдүн өкүлдөрүнө карата жактырбоо, терсаяктык, душмандык кылуу формасында көрүнөт. Ксенофобия адатта бала кезден канга сиңген этноцентристтик түшүнүктөргө жана бѳлѳк расага тиешелүү нерселерге карата шектенүүлөргө, этнорасалык стереотиптерге жана башкаларга байланыштуу болот. Ксенофобиянын социалдык негизи жеке коопсуздук үчүн өзүмчүл коркунучту жараткан конкуренция, жетишпегендик, жашоодогу ишенимсиздик болуп саналат. Ошондон өзүн сактоого табигый умтулуу жаралат. Ошондой эле ксенофобия табигый психологиялык жаратылышка: бардык балекет, кырсыктар үчүн күнөөнү өзүнөн эмес, башкалардын арамзалыгынан көрүү адатка ээ. Этностук ксенофобия уруктун, уруунун, элдин, улуттун ѳз үрп-адаттарын, ырым-жырымдарын, салттарын, тилин, маданиятын сактоого башкалардын таасиринен коргоого табигый умтулуу, коргонуучу жообу катары пайда болгон. Ксенофобия көпчүлүк учурда обочолонуп жашаган, ошондой эле кѳпкѳ чейин улуттук эзүүнүн, мажбурлоонун тигил же бул формаларын башынан ѳткѳргѳн этностор үчүн мүнөздүү экендиги байкалган.

## Колдонулган адабияттар

* О.Каратаев, С.Эралиев. Кыргыз этнографиясы боюнча сөздүк. Бишкек. "Бийиктик" - 2005-ж. ISBN 9967-13-159-4