Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Фужи тоосу

Фужи тоосу.
**Фужи тоосу** (жап. 富士山 Fujisan
) — Жапониянын Хоншю аралындагы аракеттеги жанар тоо, Токиодон 90 км түштүк-батыш тарапта.

Жапониянын эң бийик жери (бийиктиги 3776 м). Базальт жана андезит лаваларынан куралган. Кратеринин диаметри 700 мден ашык, тереңдиги 100 м келген туура конус. Капталдарында токой, бадалдар, вереск өсүмдүктөрү өсөт. Жогорку бөлүгүндө 10 ай бою кар жатат.

Акыркы жолу 1707-08-ж. атылган. Фужи тоосу - япондуктардын «ыйык тоосу», буддалардын жана синтоисттердин зыяратка келүүчү жайы. Анын аймагында 1936-ж. Фужи-Хаконе-Изу улуттук паркы (аянты 122,3 миң га) уюштурулган. Туризм (жылына 200 миң киши) өнүккөн. Учурда синтоисттик храмдын (сёгундар 1609-ж. храмга белек кылып бергендиги тууралуу документинин түп нускасынын негизинде) жеке менчиги.

## Колдонулган адабияттар

* «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Калып:Volcano-stub
Калып:Mountain-stub
Калып:JP-geo-stub
# Анадолу бөксө тоосу

Анатолия.
**Анадолу бөксө тоосу**, Анатоо, Анатолия (грекче Анатоле - «чыгыш») - Кичи Азия бөксө тоосунун ички бөлүгү, Түркияда. Түштүгүндө Тавр, түндүгүндө Понт тоолору менен чектешет. Негизинен чөкмө тоо тектерден турат; кийинки жанар тоо аракетинин издери бар. Бир катар туюк өрөөндөрдү анча бийик эмес токол тоолор бөлүп турат. Басымдуу бийиктиги 800-1500 м, эң бийик жери 3916 м (Эржияс жанар тоосу). Шор жерлер жана туздуу көлдөр (Туз жана башка) бар. Жарым чөл, талаа (тоолордо) өсүмдүктөрү өсөт. Оазис дыйканчылыгы өнүккөн, мал асыралат.

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14—046—1
# Галлия

Галлия (58-ж).
**Галлия** (лат. Gallia) — Европадагы тарыхый аймак. Азыркы Түндүк Италияны, Францияны, Люксембургду, Бельгияны жана Нидерланд менен Швейцариянын бир бөлүгүн камтыган. биздин заманга чейинки 6-кылымдардан Галлияныкельттер мекендеп, римдиктер аларды галлдар деп аташкан («Галлия» ушундан чыккан). Римдиктер биздин заманга чейинки 220-жылдар ченде По дарыясыменен Альпынын аралыгындагы жерлерди каратып, римдик провинцияга (Цизальпы Галлиясы) айландырган. биздин заманга чейинки 58-51-ж. Цезарь Галлиянын калган бөлүгүн басып алып, мында 4 римдик провинция (Нарбонн Галлиясы, Лугдун Галлиясы, Аквитания жана Белгика) түзүлгөн. Биздин замандын 3-кылымынын орто чендеринде Рим империясынын ички жана тышкы абалынын оорлошуна байланыштуу анын курамынан 258-ж. Галлия, ошондой эле Британия жана Испания бөлүнүп чыгып, Постум жетектеген өзалдынча империя түзүлөт. Галлия империясы 15 жыл өзалдынча мамлекет катары жашап, анын акыркы башкаруучусу Тетриктин (2702-73-ж. башкарган) тушунда өлкөдө башталган аскерлердин көтөрүлүштөрү мамлекеттин кыйроосуна алып келип, ал өзү император Аврелианга багынып берип, ГаллияРим империясына кайра кошулган. Варварлардын Галлияга басып киришинин натыйжасында Рейнде 406-ж. Бургунддар мамлекети түзүлгөн. Мына ушундан кийин герман уруулары Галлияжерин улам басып ала берген да, франк королу Хлодвиг 486-ж. Галлияны Франк мамлекетинпн курамына толук караткан.

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055 -4
# Ички дүң өнүм

2024-жылдагы ИДӨнүн өлчөмү боюнча дүйнөлүк экономикалардын картасы (номиналдык, АКШ доллары).

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|      >20 трлн $
     10–20 трлн $
     5–10 трлн $
     1–5 трлн $ |      750 млрд $ – 1 трлн $
     500–750 млрд $
     250–500 млрд $
     100–250 млрд $ |      50–100 млрд $
     25–50 млрд $
     5–25 млрд $
     <5 млрд $ |

**Ички дүң өнүм** же **ички дүң өндүрүм** (**ИДӨ**) (англ. *gross domestic product (GDP)*) ― белгилүү убакыт ичинде (жыл, чейрек, ай), өлкө аймагында чыгарылган товар жана тейлөөнүн жалпы наркын көрсөткөн эң негизги макроэкономикалык көрсөткүчтөрдүн бири. ИДӨ төмөнкү ыкмалар менен эсептелиши мүмкүн:

* а) экономиканын бардык тармактарында кошулган нарктардын суммасы (өндүрүштүк ыкма);
* б) өндүрүш факторлорун колдонуудан түшкөн кирешенин суммасы (бөлүштүрүү ыкмасы);
* в) жыл ичинде товар жана тейлөөго кеткен чыгашанын суммасы.

Улуттук эсептер тутумунда, ИДӨ негизги макроэкономикалык көрсөткүч катары пайдаланат.

## Тарыхы

Сэр Уильям Петти салык жүгүн эсептөө үчүн ИДӨ концепциясын ойлоп таап, 1652–1674-жылдары голландиялыктар менен англистердин ортосундагы согуш учурунда жер ээлерине адилетсиз салык салынганын ырастаган. Кийинчерээк Чарльз Дэвенант бул ыкманы 1695-жылы андан ары өнүктүргөн.

ИДӨнүн заманбап концепциясы биринчи жолу 1934-жылы Саймон Кузнец тарабынан АКШ Конгрессинин баяндамасы үчүн иштелип чыккан. Ал бул көрсөткүчтү жыргалчылыктын өлчөмү катары пайдаланууда этият болууга чакырган. 1944-жылдагы Бреттон-Вудс конференциясынан кийин ИДӨ өлкө экономикасын өлчөөнүн негизги көрсөткүчү болуп калды. Ошол мезгилде улуттук дүң продукт (УДП) артыкчылыктуу эсептелген, анткени ал ИДӨдөн айырмаланып, өлкөнүн жарандарынын гана эмес, алардын чет өлкөдөгү ишмердүүлүгүн да камтыган. АКШда УДПдан ИДӨгө өтүү 1991-жылы болгон.

Экинчи дүйнөлүк согуш учурунда ИДӨнү өлчөөнүн мааниси жогорулап, кийинчерээк ал улуттук өнүгүүнүн жана прогресстин негизги көрсөткүчтөрүнүн бири катары кабыл алынган. Кузнецтин идеяларын ишке ашырууда Милтон Гилберттин жетекчилиги алдында АКШнын Соода департаменти чоң роль ойногон.

ИДӨ концепциясынын тарыхын аны баалоо ыкмаларынын өзгөрүүсүнүн тарыхынан айырмалоо керек. Фирмалар тарабынан кошулган наркты эсептөө салыштырмалуу жеңил болсо, мамлекеттик сектор, каржы тармагы жана материалдык эмес активдерди түзүүдөгү кошумча наркты аныктоо кыйыныраак. Бул тармактар өнүккөн экономикалар үчүн улам маанилүү болуп бара жатат жана аларды баалоо боюнча эл аралык стандарттар үзгүлтүксүз өзгөрүп турат. Бир экономисттин айтымында, "ИДӨнүн иш жүзүндөгү саны – бул статистикалык маалыматтарды иштеп чыгуу жана аларды концептуалдык негизге ылайык келтирүү процессинин татаал жыйындысынын натыйжасы".

Кытай расмий түрдө ИДӨнү 1993-жылы экономикалык көрсөткүч катары кабыл алган. Ага чейин өлкө марксизмге негизделген улуттук эсеп системасын колдонуп келген.

## Булактар
# Өкмөт

**Өкмөт** - мамлекеттик бийликтин жогорку аткаруу, тескөө органы. **Ө**-тү премьер-министр (канцлер, министрлер кеңешмесинин же кабинетинин төрагасы, кээ бир өлкөлөрдө мамлекет башчысы жетектейт. **Ө**. мүчөлөрү (министрлер, катчылар, мамлекеттик катчылар ж.б.) мамлекеттиик башкаруунун ар түрдүү борбордук ведомстволоруна жетекчилик кылат. **Ө**. бир партиялуу же коалициялык болушу мүмкүн. Федерациялуу мамлекттерде борбордук (федералдык) **Ө**. жана мамлекеттик федерациянын курамына кирген штаттардын, аймактардын өз **Ө**. болот. **Ө**-тү парламент курат же мамлекет башчысы (монарх, президент) дайындайт. Көпчүлүк мамлекеттерде укуктук жактан парламенттин алдында жоопкер.

Анын түзүлүш тартиби, курамы, компетенциясы конституциялар, конституциялык мыйзамдар менен аныкталат.

## Шилтемелер

* Кыргыз Республикасынын Мыйзамы, 2007-жылдын 6-февралы N 12, Кыргыз Республикасынын өкмөтүнүн түзүмү жөнүндө Archived 2007-11-21 at the Wayback Machine
# Андалусия

**Андалусия** - Испаниянын түштүгүндөгү тарыхый облус. Жер Ортолук деңиз менен Атлантика океанынын жээгинде. Аянты 87,3 миң км2. Калкы 7,3 млн (2000). Андалусиянын аймагында Альмерия, Гранада, Кадис, Кордова, Малага, Севплья, Уэльва, Хаэн провинциялары жайгашкан. Башкы шаары - Севилья.
Калып:Испаниянын автономиялык коому

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14—046—1
# Заң

Заң
**Заң** — дефекацияда чыгарылуучу, жоон ичегинин төмөнкү бөлүгүнүн ичиндеги зат.

Нормада 1/3 бөлүгүн тамактын сиңбеген калдыгы, 1/3 бөлүгүн ичеги маңызы, 1/3 бөлүгүн ичегидеги микроорганизмдер (анын 95%и өлгөн) түзөт. 3-дын составын изилдөө тамак сиңирүү органдарынын ооруларын диагноздоодо чоң мааниге ээ. Анализге жиберүү үчүн таза, кургак идишке чогултулуп, микроскоптун жардамы менен составы аныкталат.

Заң дын өлчөмү тамактын мүнөзүнө жана өлчөмүнө жараша болот. Ал тамак начар сиңирилгенде, перистальтика күчөгөндө, уйку безинин, ичеги ооруларында көбөйөт жана оңой сиңирилүүчү тамакты жегенде, ич катканда, ачка болгондо азаят. Ич катканда заң катууланып коргол болуп чыгат. Коюу-суюктугу андагы суу, май, клетчатканын өлчөмүнө жараша болот. Ич өткөндө 90—92% суу, сиңбеген тамак аралашмалар чыгат. Заңдын түсү ичкен тамакка жараша, ошондой эле түрдүү ооруларда өзгөрүлөт: сүт азыктары менен азыктанганда ачык күрөң, эттүү тамак-аштан кочкул күрөң, жашылчалардан жашыл сымак түстө болот. Ичеги-карындан кан кеткенде кара жана кара майга окшош, өт жолдоруна таш турганда боз, топурактай же кумдай, май кошо чыкканда боз, туруп калса күңүрттөнүп калат.

Заңдын жыты белоктуу тамак-аш жегенде коңурсуган сасык, ачуу процесстер үстөмдүк кылганда кычкыл болот. Заңда май көп болсо, ал жылтырап көрүнөт. Заңдын патологиялык кошулмаларына былжыр, кан, ириң, таш, мителер кирет. Былжыр заңды жука чел менен каптайт. Жоон ичеги сезгенсе же ич катканда былжыр көбөйөт. Жоон ичегинин ылдый жагынан кан кеткенде оңой билинет, жогору жагы канаса химиялык жол менен гана аныкталат. Заң ириң аралаш чыкканда жоон ичегиде жара бар экендигин айгинелейт. Заңда түрдүү таштар (мисалы, өт таштары) да кезигет. Мителерден жумуру жана тасма курттардын бөлүктөрү болушу мүмкүн. Микроскоп менен изилдөөдө булчуң, тутумдаштыргыч ткандын талчалары, клетчатка, крахмал, былжыр, ичегинин эпителий клеткалары, эритроциттер, зыяндуу шишиктердин клеткалары, туздардын кристаллдары, микроорганизмдерден — амёба, лямблия, мителердин жумурткалары табылат. Ошондой эле заң микробиологиялык жана химиялык жол менен да текшерилет.

Балдардын заңы анын жашына, тамактануусуна, ичеги-карындын абалына жараша болот. Эмчек эмген бала ачка болгондо анын заңы күңүрт же жашыл болот. Ич өткөктө суюк, коңурсуган, түсү саргыч-жашыл; диспенсияда 600 млге жакын заң чыгат (нормада 80—100). Дизентерияда заң кан, ириң аралаш чыгат. Сальмонеллёздордо былжырлуу жашыл суюк заң чыгат.

* Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8