Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Эдмунд Берк

**Берк Эдмунд** (1729-1797) - англиялык мамлекеттик ишмер, консерватизмдин теоретиги. Мамлекет менен коом - табигый эволюциянын өнүгүү жолу;

Мамлекеттин негизги максаты - мыйзам менен тартипти, социалдык жана саясий стабилдүүлүктү сактоо - Берктин теориясынын негиздери. Бийликтин өкүлчүлүк формасын коргоо менен, Англия парламентин - бийликтин чыныгы формасы деп эсептеген. Бул институт көпчүлүктү жакшы башкарууга жардам берет. Берк боюнча коомду сактоо үчүн, аны дайыма реформалоо зарыл. Берк либералдардан айырмаланып, адамдын жаратылышына ишенген эмес, анын өзүнүн турмушун оңдоо үчүн акылга сыярлык иш кылаарына көзү жеткен эмес.

## Колдонулган адабияттар

Кыргыз педагогикасы:Энциклопедиялык окуу куралы/Башкы ред. Ү. Асанов; Ред. кеңеш И. Бекбоев(төрага) ж.б. - Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 340 б. ISBN 9967-14-018-6
# Улуттук парк

**Улуттук парк** - жаратылышы бузулууга азыраак дуушарланган, уникалдуу табигый ж. б. объектилери бар, өзгөчө корукка алынган аймак же акватория.

Анда табиятты коргоо жана аны колдонуу көзөмөлгө катуу алынып, рекреациялык максатта (негизинен кыска мөөнөткө эс алуу жана таанып билүү туризми) пайдалануу иштери бирдей жүргүзүлөт. Улуттук паркта корукка алынган жерлер менен кошо жергиликтүү муктаждыктарды канааттандыруу үчүн уюшулган айыл чарба зоналары да болгондуктан анда айкалыштырган коргоо режими түзүлөт. Дүйнөдөгү эң алгачкы уюшулган (1872) улуттук парк: Иеллоустон (АКШда), Кыргызстанда - Аларча улуттук жаратылыш паркы (1976-ж. уюшулган). Ошондой эле к. Жаратылыш паркы макаласын.
# 1980

1980-жыл (MCMLXXX) – Григориан календары боюнча шейшемби күнү башталган толук жыл, Биздин замандын 1980-жылы, 2-миңжылдыктын 980-жылы, XX кылымдын 80-жылы, 1980-жылдардын 1-жылы. Ошондой эле хижра боюнча 1400–1401-жылдар, күн хижрасы боюнча 1358–1359-жылдар жана 12 жылдык айбандар цикли боюнча Макамыл (Мечин) жылы.
# Музыка

**Музыка** (грек. *musike – музалар өнөрү*) — дүйнөнү үн жана көркөм образдарда чагылдырган искусствонун бир түрү.

## Дагы караңыз

* Вивальди Антонио
* Григ Эдвард

## Кыргыз музыкасы

* Шекербек Шеркулов

## Шилтемелер

* National Geographic World Music: Kyrgyzstan Archived 2013-02-08 at archive.today
* Introduction to the music of Kyrgyzstan
* Introduction to the classical music Archived 2012-05-12 at the Wayback Machine
# Киев

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Атайын статусу бар шаар
КиевЭгемендүүлүк аянты

|  |  |
| --- | --- |
| Желек | Герб |
|  |  |

|  |  |
| --- | --- |
| Өлкө | [[ Украина]] Украина |
| Облус | [[Киев облусу]]Киев облусу |
| **Тарыхы жана Географиясы** |
| **Калкы** |
| Калкы | ↘2 950 702 адам (2022) |
| Жыштыгы | 4481 адам/км² |
| **Сандык идентификаторлор** |

 |

**Киев** же **Кыйив** же **Кейип** (укр. Київ) — Украинанын борбору жана ири шаары. Ал Днепрдин орто агымында, Днепрдин түндүгүндө жайгашкан. Украинанын саясий, социалдык-экономикалык, транспорттук, окуу-илимий, тарыхый, маданий жана руханий борбору. Украинанын административдик-аймактык түзүлүш тутумунда Киев Конституцияда аныкталган өзгөчө статуска ээ жана Киев облусунун административдик борбору болгонуна карабастан, бир дагы облустун курамына кирбейт. Украинанын борбордук бийлик органдарынын, чет элдик өкүлчүлүктөрдүн, Украинада иштеген көпчүлүк ишканалардын жана коомдук бирикмелердин штаб-квартиралары.

«Убактылуу жылдар жомогуна» ылайык, Киевди бир туугандары Щек жана Хорив жана эжеси Лыбидь менен Полян князы Кий негиздеген. Археологиялык маалыматтарга жана жазма булактарга караганда, Киевдин тынымсыз өнүгүшүнүн башталышы 5-кылымдын 2-жарымына туура келет. — 6-кылымдын биринчи жарымы; Киевдин экспансиясынын борбору Замкова тоосу болгон. Шаар өзүнүн бүткүл тарыхында Полянанын, Рустун жана Украинанын борбору, ошондой эле аттас княздыктын, жердин, воеводалыктын, уезддин, полктун, вице-корольдуктун, губерниянын, округдун, райондун административдик борбору болгон. генералдык округ, атап айтканда православдык мегаполис, генерал-губернатордук жана аскер округу.

Чыгыш Европанын жана христиан дининин эң байыркы тарыхый борборлорунун бири - Ыйык София собору жана Киев-Печёра лаврасы ЮНЕСКОнун Бүткүл дүйнөлүк мурастар тизмесине киргизилген.

## Шилтемелер
# Кеңдик

Жер шары.
**Кеңдик** — сфералык координата тутумундагы координаталардын бири; анын жардамы менен Жердеги, Күндөгү же планетадагы чекиттердин экваторго салыштырмалуу асман сферасындагы орду аныкталат.

Кеңдик астрономиялык, географиялык жана башкаларга айырмаланат. Астрономиялык кеңдик – берилген орундагы тик сызык менен жер экваторунун тегиздигинин ортосундагы бурчтук аралык; географиялык кеңдик – жер бетиндеги чекиттин абалын аныктоочу географиялык координаталардын бири.
Кеңдик боюнча ай либрациясы – эклиптикага карата Айдын орбитасынын тегиздигинин жантаюусунан пайда болгон термелүүсү. Жердин айланасында бир жолу айланганда Айдын айлануу огунун абалы өзгөрбөйт. Кеңдиктеги либрациянын максимуму ±6о41ў'га жетет.
Кеңдик тегереги – асман сферасындагы эклиптиканын жана асман жарык чыгаруучусунун уюлу аркылуу өтүүчү чоң жарым тегерек, к. Экватордук координаталар.

## Дагы караңыз

* Географиялык координаталар

## Булактар

* Астрономия. Энциклопедиялык окуу куралы, 2004, Бишкек, *Башкы редактор: Ү. Асанов. Жооптуу редактор: Э. Мамбетакунов*
* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055-4
# Бабизм

**Бабизм** - диний сектанттык окуу жана саясий кыймыл. 19-к-дын 40-50-жылдарында Иранда шахтын жеке бийлигине жана чет өлкө капиталына каршы нааразычылыктан улам пайда болгон. Баб атка конгон шираздык соодагер Али Мухаммед (181947) негиздеген. Бийлик тарабынан Баб камалып, түрмөдө «Баян» деген китебин жазган. Анда адамдардын теңдиги, алардын укугун коргоо, бабилердин бийлигин орнотуу, баби тууралуу идеясы айтылган. Бабдын окуусун анын шакирттери Мухаммед Али Барфуруши, Куррат алАйн андан ары улантышып, салыктын бардык түрлөрүн, жеке менчикти жоюу, аялдар теңдигин үгүттөшкөн. 1848-52-жылы Бабилердин көтөрүлүшү басылган соң Бабдын окуучусу Бехал жаңы окуу Бехаизмди негиздеген.

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
# Теократия

**Теократия** (гр. theos – кудай, kratos – бийлик — түздөн-түз кудайдын бийлиги (мамлекеттин түрү; мамлекетти башкаруу көбүнчө дин кызматкерлери тарабынан жүргүзүлөт, ал эми чиркөөлүк иерархиянын башчысы жогорку диний жана граждандык бийликке ээ. теократиялык мамлекетте жогорку бийлик үстөмдүк кылуучу чиркөөнүн (диндин) башчысына таандык. Ал «тирүү кудай», «кудайдын жердеги элчиси», «биринчи диний кызматкер» ж. б. деп таанылат. Негизги мыйзам деп «кудайдын буйругу» – ыйык жазуу саналат. Алгач теократия түшүнүгү жана термини б. з. ч. I к. жашаган Иосиф Флавий тарабынан Иудей падышачылыгынын саясий түзүлүшүнө карата пайдаланылган. Ал жерде биринчи жолу диний кызматкер башында турган жрецтердин теократиятык бийлиги орнотулган. Орто кылымда Батыш Европада римдик папалар Папа областынын теократиятык башкаруучулары болуп калышкан да, «христиандык дүйнөнүн» бардыгынын үстүндө теократияны орнотууга умтулушкан. Көп кылымдар бою Тибетте башкаруунун теократиятык формасы далай-ламанын колунда болгон. Өзүнүн эскилигине карабай теократия биздин күндөргө чейин сакталып калган (Ватикан, Иран ж. б.).

## Колдонулган адабияттар

"Саясат таануу: энциклопедиялык окуу куралы". Башкы редактор: Ү.Асанов, жооптуу редактор: А.Акунов. Бишкек - 2004. ISBN 9967-14-011-9
# Жорж Вашингтон

|  |
| --- |
| Жорж Вашингтон **англ. *George Washington |
|  |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Желек | АКШнын 1чи президенти |

 |
| 30-апрель 1789 — 4-март 1797 |
| Андан мурунку: | кызмат орду жаңы түзүлгөн |
| Андан кийинки: | Жон Аддамс |
|   |
| Жарандыгы: |  АКШ |
| Туулган жылы: | 22 -февраль 1732(1732-02-22) |
| Туулган жери: | Уэстморленд, Виргиния колониясы |
| Каза болгон жылы: | 14 -декабрь 1799(1799-12-14) (67 жаш) |
| Каза болгон жери: | Маунт-Вернон, Виргиния штаты, АКШ |
| Мүрзөсүнүн орду: | Маунт-Вернон, Виргиния штаты, АКШ |
| Атасы: | Огастин Вашингтон |
| Апасы: | Мэри Болл Вашингтон |
| Жубайы: | Марта Дендридж |
| Балдары: | асырап алган балдары: Жон Парк Кастис, Ж. Ваш. Парк Кастис |
| Партиясы: | партиясыз |
| Ишмердүүлүгү: | саясатчы |
|   |
| Автограф: |  |
|

**Вашингтон Жорж** — (22.2.1732, Виргиния штаты, Уэстморленд 14.12.1799, Виргиния штаты, Маунт-Вернон) - АКШнын мамлекеттик ишмери, Түндүк Америкада көз каранды эместик үчүн болгон согушта (1775-83) америкалык армиянын башкы командачысы, Америка Кошмо Штаттарынын туңгуч президенти (1789-1797). Ири плантатордун үй-бүлөсүндө туулган. 1751-жылы майор, 1756-63-жылы Жети жылдык согуш учурунда полковник наамын алып, Виргиния штатынын милициясынын (ыктыярдуу бөлүк) командачысы болгон. 1759-жылы отставкага чыгып, Виргиниянын гражд. палатасынын мүчөсү жана Фэрфакс графтыгынын судьясы кызматын аткарган. 1774-75-жылдарда Континенттик конгресске Виргиниянын атынан шайланган. 1775-жылы Континенттик армиянын башкы командачысы болуп дайындалган, жөндөмдүүлүгүн жана туруктуулугун көрсөтүп, эл арасында бедели көтөрүлгөн. 1776-жылы Бостонду курчоодо, Нью-Йоркту коргоодо, Йорктаунду алууда таланттуу аскербашчы катары таанылган. 1783-жылы ага таажы кийүү сунуштаган, монархиялык түзүлүштү жактаган офицерлердин чыгуусун колдоодон баш тарткан. 1787-жылы Вашингтондун жетекчилиги менен АКШнын Конституциясы иштелип чыккан, кийин киргизилген бир кыйла өзгөрүүлөрү менен ал бүгүн да күчүндө. Конституция штаттар тарабынан ратификациялангандан кийин, 1789-жылы шайлоочулар аны бир добуштан АКШнын президенттигине шайлашкан (1792-жылы экинчи мөөнөткө кайра шайланган). Үчүнчү жолу шайлоого баруудан баш тартуу менен, Вашингтон конституциялык прецедент түзгөн. Вашингтон күчтүү федералдык бийлик органдарын түзүүнү ишке ашырган, өлкөнү башкарууда президенттин ролун жогорулаткан. Эл аралык аренада Вашингтон бейтарап саясатты жактаган. 18-кылымдагы Франциядагы ревяны колдогон, бирок Людовик XVI өлтүрүлгөндөн кийин, ага карата мамилесин өзгөрткөн. 1793-жылы Америка-Франция келишиминдеги (1778) союздаштык милдетти аткаруудан баш тарткан. 1793-жылы президенттиктен кетип жаткандагы кайрылуусунда президент амер. жарандарды кимдир бирөөнү колдоп, эл аралык чатактарга катышпоого чакырган. Вашингтон кулчулукту барабара жоюуга тарапкер болгон, керээзи менен өз менчигиндеги кулдарга азаттык берген. Вашингтондун урматына АКШнын борбору жана бир штат аталган.

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055 -4
# Ыраакы Чыгыш

**Ыраакы чыгыш** - Азиянын чыгышындагы мамлекеттердин жана аймактардын жалпы аталышы.

Россиянын Приморье жана Хабаров крайлары; Амур, Камчатка, Магадан, Сахалин обл., Кытайдын чыгыш бөлүгү, Корея (КЭДР жана Түштүк Корея), Япония кээде Филиппин да кирет.

## Колдонулган адабияттар

* «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
# Омейяддар династиясы

**Омейяддар династиясы** – Муавия I ибн Абу Суфйан негиздеген араб халифтеринин династиясы (661–750). Мекедеги курейши уруусунун Омейя тукумунан чыккан. Анын биринчи халифи Сирия башкаруучусу Муавия I (661–680) болгон. Омейяддар династиясы Түндүк Африка, Пиреней жарым аралынын көп бөлүгүн, Орто Азия, Азербайжан жана Грузиянын бир катар аймактарын караткан. Алардын бийлиги укумдан-тукумга калган. Халифаттын борборун Куфтан Дамаскиге көчүрүшкөн. Сирия халифаттын борбордук провинциясына айланган. Халифтин таянычы араб феодалдары, негизги өндүргүч күчү дыйкандар болгон. Кулдар тейлөө кызматтарында жана аскерлерде колдонулган. Кол өнөрчүлүк менен соодагерчилик салык төлөөчү жергиликтүү калктын колунда болгон. Мамлекеттик кызматкерлер да алардан чыккан. Суфьяниддерден (Абу Суфьяндын урпактары) чыккан акыркы омейяд халифи Язид I (680–683-ж. башкарган) каза болгондон кийин халифат таркап кеткен. 7-кылымдын аягында Омейяддар династиясынын бир бутагына кирген Мерванид династиясынын негиздөөчүсү Мерван I (683–685-ж. башкарган) Омейяддар династиясын калыбына келтирген. Омейяддар династиясы тушунда араб тили мамлекеттик тил болуп, буга чейин колдонулган сасаниддик жана византиялык тыйындардын ордуна алтын динар менен күмүш дирхемдер чыгарылган. Салыктар оор болгондуктан, каратылган элдердин жана шейиттердин козголоңу күчөп, Абу Муслим баштаган көтөрүлүштүн (747–750) натыйжасында Омейяддар династиясы кулатылып, бийликке Аббасиддер келген. Тирүү калган Омейяддардын өкүлүнүн бири Абд ар-Рахман I Испанияга жетип, 756-ж. Кордова эмиратын куруп, кордовалык Омейяддар династиясын түзгөн.

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111 -7
# Негизги түстөр

**Негизги түстөр** - белгилүү өлчөмдө оптикалык кошуу (аралаштыруу) аркылуу ошол кошулган түстөрдүн каалаган түсүнөн (көз менен караганда) айырмаланбаган түстү жарата турган түс.Негизги түстөр : кызыл, көк, сары.

## Колдонулган адабияттар

* Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы.
# Игуанодондор

Игуанодон.
**Игуанодондор** (лат. *Iguanodon*) — байыркы кескектердин бир түркүмү.

## Дагы караңыз

* Динозаврлар
* Бор мезгили

## Колдонулган адабияттар

* А. А. Алдашев. Биология терминдеринин жана айбанат аттарынын орусча-кыргызча сөздүгү. - Бишкек, 1998. ISBN 9967-11-027-9

Калып:Bio-stub
# "Оскар" сыйлыгынын "Эң мыкты режиссер" номинациясы

**"Оскар" сыйлыгынын "Эң мыкты режиссер" номинациясы** (англ. The Academy Award for Best Director), (расмий түрүндө "Оскар" сыйлыгынын "Эң мыкты режиссердук иш" номинациясы (англ. Academy Award for Best Directing) катары таанымал) - жыл сайын Кинематографиялык искусство жана илимдер академиясы тарабынан ыйгарылат. Бул номинация киноиндустрияда көрүнүктүү режиссердук ишти жүргүзгөн режиссерго ыйгарылат.

## Тарыхы

## Шилтемелер