Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Референт

**Референт** ((англ.. refer - салыштыруу, таянуу, лат, referentis - салыштыруучу, тиешелүү кылуучу) - объективдүү чындыктын сүйлөөчүнүн кебинде туюнтулган предмети, кубулуш-көрүнүшү, айтым туюнткан түшүнүктүн мазмунун атаган нерсе референциянын предмети.

Референт реалдуу чындыктын гана эмес, ойдон чыгарылган дүйнөнүн объектиси да болушу мүмкүн, мис., көркөм чыгармалардагы каармандар.

Көп эмгектерде денотат менен бирдей каралып жүрөт, бирок бул эки түшүнүктүн мазмуну айырмачылыктарга ээ. Предметтик тиешелүүлүк Референтти белгинин маңызына (маани, концепт, сигнификат), ал эми кептик аракет менен карым-катышта турушу денотатка каршы коѐт. Кээде "денотатка" жакын маанилерди туюндуруу үчүн "виртуалдык Референт", "семантикалык Референт" деген терминдер колдонулат.

## Колдонулган адабияттар

Кыргыз тилинин лингвистикалык маалымдамасы. Б.:2015.-256 б.
ISBN 978-9967-464-70-4
# Сценарий

Сценарий (*Өкүл ата: 2-бөлүк*).
**Сценарий** (итал. сцена деген сөздөн) — радиоберүүдөгү, телекөрсотүүдөгү же башка ар кандай эле театрлашкан оюндардагы, кинодогу көрүнүштөр үчүн алдын ала жазылган адабий көркөм текст.

## Байланыштуу макалалар

* Сценарист

## Пайдаланылган адабияттар

* Ж. Шериев, А. Муратов. Кыргыз адабияты. Терминдердин түшүндүрмө сөздүгү.
# Университеттердин дүйнөлүк QS рейтинги

**Университеттердин дүйнөлүк QS рейтинги** (англ. QS World University Rankings) — Quacquarelli Symonds компаниянын университеттер ретингинин жылдык жарыялоосу. Университеттердин дүйнөлүк QS рейтинги мурун Times Higher Education катары таанымал болчу, ал жеке ишин баштоодон мурун, Times Higher Education журналы менен биргелешип, 2004-2009-жылдар арасы эл аралык тизмектерин чыгарган. Андан кийин, QS эски методология боюнча иштегенди улантып, Times Higher Education жаңы методологиясын кабыл алган. Учурда QS системи дүйнөлүк жана дисциплиналык рейтингтерди (беш курамдык факультеттер жана 46 ар кайсы дисциплиналар боюнча эң мыкты дүйнөлүк университеттерин атоо) жана беш көз карандысыз аймактык тизмектерди (Азия, Латын Америка, Европа (өнүгүп келе жаткан өлкөлөрү) жана Борбордук Азия, Араб аймагы жана БОИКТ өлкөлөрү) камтыйт. QS рейтинги Эл аралык рейтингтин серипчилер тобу тарабынан макул табылган жалгыз рейтинг жана Дүйнөлүк университеттердин академиялык рейтинги (англ. Academic Ranking of World Universities) менен Times Higher Education рейтингтердин катарына кирип, эң көп окулган Дүйнөлүк университеттердин рейтинги болуп саналат. Кандай болбосо дагы субъективдик көрсөтүүлөргө негизсиз критерийлерди алдына чыгаруусу жана өтө туруксуз натыжалары сынга алынат.

## Методологиясы

Университеттердин дүйнөлүк QS рейтингинин методологиясы| Көрсөткүчтөр | Коэффициенттер | Иштетүүсү |
| --- | --- | --- |
| Академиялык эксперттик сереп | * 40%
 | Дүйнөлүк ички илимий изилдөөнүн негизинде |
| Факультет/Окуучулардын коэффициенти | * 20%
 | Окутуучулардын милдеттенмелеринин көрсөткүчү |
| Ар бир факультетке берилген академиялык шилтемелер | * 20%
 | Изилдөөлөрдүн натыйжаларынын көрсөткүчү |
| Жумуш берүүчү репутациясы | * 10%
 | Бүтүрүүчүлөрдүн сурамжылоосу боюнча |
| Эл аралык окуучулардын пропорциясы | * 5%
 | Окуучулар коомчулугунун ар түрдүүлүгүнүн көрсөткүчү |
| л аралык окутуучулардын пропорциясы | * 5%
 | Окутуучулардын ар түрдүүлүгүнүн көрсөткүчү |

## Шилтемелер
# Институт

**Институт** (лат. institutum – аныктоо, орнотуу, мекеме) – адистештирилген окуу жайлардын (орто, жогорку, квалификацияны жогорулатуу тармагы ж. б.), ошондой эле илимий-изилдөө мекемелеринин аталышы. И. КР мыйзамдары боюнча – жогорку окуу жайы же университеттин, академиянын түзүмдүк бөлүмү, ал: а) жогорку билим берүүнүн билим берүү программаларын, жогорку окуу жайынан кийинки билим берүү программаларын ишке ашырат; б) адистерди даярдоону жана кайра даярдоону, жогорку билимдүү кызматкерлердин кесиптик даярдыктарын жогорулатууну, кесиптик ишмердиктин белгилүү тармагы үчүн илимий жана илимий-педагогикалык кадрларды даярдоону жүргүзөт; в) адистерди даярдоонун багыттары боюнча фундаменталдык дагы, колдонмо дагы мүнөздөгү илимий изилдөө иштерин аткарат.

## Колдонулган адабияттар

* Юридика аталгылары менен түшүнүктөрүнүн орусча-кыргызча түшүндүрмө сөздүгү. Илимий-маалымдама басылыш/АРД/Чекки долбоору, авторлор жамааты. – Б.: 2005, ISBN 9967-428-14-7
# Аборигендер

**Аборигендер** (лат. Aborigines байыркы) жергиликтүү эл. Байыркы Римде Лационун калкы аборигендер деп аталган. Учурда аборигендер деп негизинен австралиялык аборигендер аталышат. Аборигендер терминине «автохтондор» термини жакын түшүнүктө болуп, жергиликтүү калк дегенди түшүндүрөт. Аборигендер көбүнчө өлкөнүн, белгилүү бир аймактын байыркы калкы катары өзара уруу-тайпалык, тууган-туушкандык жана коомдук-тарыхый, экономикалык карым-катнашта болушкан.

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
# Клод Дебюсси

**Дебюсси Клод Ашиль** (22. 8. 1862, Парижге жакын, Сен-Жермен-ан-Ле – 25. 3. 1918, Париж) – француз композитору, пианист, музыкалык сынчы, музыкадагы импрессионизм агымын негиздөөчү. 1872–84-ж. Париж консерваториясында фортепьяно боюнча А. Ф. Мармонтелден, композиция боюнча Э. Гиродон окуган. Консерваторияны бүткөндөн кийин «Тентимиш уул» кантатасы үчүн Рим сыйлыгын алган. Дебюсси гармонияга, оркестрлештирүүгө, фортепьянолук фактурага жаңы табылгалар менен колориттүү көркөм каражаттарды кийирген. М. Метерлинктин драмасы боюнча «Пеллеас менен Мелизанда» операсы француз музыка театрын жаңы баскычка көтөрүп, театрдагы симфонияны жалпылоону күчөткөн. Дебюссинин музыкасында образдардын күңүрттүгү, ладдардын динамикасын бошотуу тенденциясы сыяктуу импрессионизмге мүнөздүү белгилер болгондугуна карабастан, анын чыгармачылыгы эстетикалык күчү, прогрессчилдиги жагынан зор мааниге ээ. Дебюсси 1 опера, 3 балет, вокалдык-симфония чыгармаларды, оркестрдик циклдерди, аспаптык ансамбль, фортепьяно үчүн пьесаларды, 12 этюд, 50дөн ашык ыр, романс жана башка чыгармаларды жазган.

## Колдонулган адабияттар

* Кыргызстан:энциклопедия
* Кремлев Ю. Клод Дебюсси. М., 1965.
# Каролина аралдары

Каролина аралдары
**Каролина аралдары** – Тынч океандын батыш бөлүгүндөгү архипелаг, Микронезияда. Каролина аралдарында Микронезия Федерация штаттары (Борбордук жана Чыгыш Каролина аралдары: Косрае, Понпеи, Трук, Яп) жана Палау Республикасы жайгашкан. 1–10°С түндүк кеңдиктин жана 131–163°С чыгыш узундуктарынын аралыгында жайгашкан 936 аралдан (же аралдар тобунан) турат. Жалпы аянты 1320 км2. Калкы 100 миңден ашуун (2000). Жанар тоодон пайда болгон ири аралдары (бийиктиги 791 мге чейин): Бабелтуап, Понапе, Кусаие, Яп, Трук. Фосфат кендери бар. Климаты экватордук жана субэкватордук. Дайыма жашыл тропик токою, саванна өсөт. Тропиктик дыйканчылык өнүккөн. Балык кармалат.

Каролина аралдарында европалыктардан алгачкы жолу 1528-жылы испан деңиз саякатчысы А. де Сааведра болгон. Испан королу Карл 11нин урматына аталган.

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104-9
# АНЗЮС

АНЗЮСтун картасы
**АНЗЮС** – 1951-жылы Тынч океан Пактына кол коюунун негизинде түзүлгөн. Австралия, Жаңы Зеландия жана АКШнын согуштук-саясий блогу. АНЗЮСтун жетекчи органы – тышкы иштер министрлеринин же орун басарларынын составынан турган Кеңеш, сессиясы жыл сайын чакырылат. Аскер комитети жана согуштук кеңешчилердин тобу. Өз учурунда Япониядан коргонуу максатында түзүлгөн. Келишимге ылайык блоктун бир мүчөсүнө куралдуу кол салуу анын калган мүчөлөрүнө да кол салуу менен барабар. Ушундан улам Австралия менен Жаңы Зеландия америкалыктардын Вьетнамдагы, Афганстандагы жана Кампучиядагы согуш аракеттеринде АКШ тарабында болушкан. 1986-ж. Жаңы Зеландия өзүнүн АНЗЮСтагы мүчөлүгүн токтоткон.

## Колдонулган адабияттар

"Саясат таануу: энциклопедиялык окуу куралы". Башкы редактор: Ү.Асанов, жооптуу редактор: А.Акунов. Бишкек - 2004. ISBN 9967-14-011-9
# Колдонмо программалык жабдык

GIMP 2.6, эркин таратылган программалык жабдык
**Колдонмо программалык жабдык**, кыскасы **колдонмо** (англ. *application software, app, application*) — аяккы колдонуучу (end user) үчүн жасалган программа же программалар тобу.
# Сербтер

**Сербтер** - Югославиядагы улут.

Серб-хорват тилинде сүйлөшөт. Динге ишенгендеринин көпчүлүгү - православныйлар. Католиктер, протестанттар, мусулмандар да бар.

Сербтердин ата- бабалары - түштүк-славян уруулары. 6-7-кылымда Балкан ж. а-нын борбордук бөлүгүнүн көбүн ээлеген.

9-14-кылымда серб эли, 18-19-кылымда серб улуту калыптанган.

## Колдонулган адабияттар

Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.
# Негрлер

**Негрлер** (французча - nègre, испанча negro, латынча neger – кара, ар. мавр) – экватор элдеринин жалпы аталышы; 1) Тропиктик жана Түштүк Африканын жергиликтүү калкы. Буларга Африкадагы көптөгөн тилдерде сүйлөгөн калктар менен уруулар: банту, тур, атлантикалыктар, нилоттор жана башка кирет. Жалпы саны 230 миллион киши (2004); 2) Америкадагы негрлер – 16–19-кылымда Африкадан алып келинген, жергиликтүү индейлер менен аралашкан португал, испан, француз, голланд тилдүү түрдүү уруулардын урпактары. Жалпы саны 110 миллион киши (2004). Негрлердин көбү Кариб деңизинин алабында жайгашкан. Гаитиде, Ямайкада, Гайанада, Суринамда эл катары калыптанган. Башка элдердеги негрлер ошол элдин негизги калктарынын курамына кирген.

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111-7
# Варваризм

Варваризм (гр.— чет элдик) — көркөм чыгармаларда кездешкен башка элдик сөздөр, сөз айкалыштары жана сүйлөмдөр. Булардын адабий чыгармаларда кездешүүсү каармандардын мүнөзүн ачуу максатын көздөйт. Мындай фактылар орус адабиятыиын тарыхында, мисалы, Л. Н. Толстойдун «Согуш жана тынчтык» эпопеясында арбын кездешет. Бул көрүнүш кыргыз адабиятында да учурайт. Т. Касымбековдун «Сынган кылыч» романынан өзбек, Т. Сыдыкбековдун «Биздин замандын кишилери» романынан орус, А. Токтомушевдин «Алтын кыз» романынан уйгур сөздөрүн кездештирүүгө болот.

Мисалы; – Орустарга тавдан ышкын терип келип берсеңдер нан береди... деди.

– Ышкын кайда болот?

Артына бурулуп таягы менен нускап:

– Сонав көрингенден бийик, – деди бир карагайлуу тоону көрсөтүп.
(М. Элебаев)

## Колдонулган адабияттар

* Кыргыз адабияты: энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, - Б.: 2004

Булак:  Archived 2021-09-22 at the Wayback Machine
# Скрипка

**Скрипка** (итал. violino, франц.,англ. violin) же **каман** (түрк. keman)- кылдуу тартма музыкалык аспап; Скрипка түрүндөгү аспаптар тобунун эң бийик добуштуусу.

Төрт кылы квинта добуш аралыгына күүлөнөт. Добуш көлөмү төрт октава. Добуш чыгарууда эки ыкма: жаа тартуу жана «чымчуу» (pizzcato) колдонулат. Скрипканын классикалык үлгүлөрү 15-18-кылымдарда Францияда, Италияда жана Түштүк Германияда жаралган. Скрипка тобу симфониялык оркестрдин, квартеттин негизин түзөт.

## Колдонулган адабияттар

Алагушов, Балбай. Кыргыз музыкасы: Энциклопедиялык окуу куралы / Башкы редактору Үсөн Асанов. – Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. – 400 бет. -ISBN 9967-14-016-X.
# Армрестлинг

Армрестлинг
**Армрестлинг** — бул эки тараптын колдор менен күрөшүү түрү. Армрестлинде спортчулар атайын столдо, турган абалда кол күрөштүрүшөт. Алардын чыканагы атайын жаздыкчага такалат. Атаандашынын колунун муштумун жаздыкчага тийгизген адам утушка ээ болот. Оң кол менен да, сол кол менен да кол күрөштүрүүгө болот. Бул, XX кылымдын 1960-жылы кайрадан жандандырылган байыркы оюн.

## Шарты

Оюнчулардын саны 2—5 киши.

Оюн аянтчада, бөлмөдө өткөрүлөт.

### Оюнга даярдануу

Оюнчулар экиден болушуп, бир бирине карама-каршы жатышып, оң колдору менен алышат.

### Оюндун баяны

Ар ким атаандаштарынын колдорун өз жактарына ийип жерге тийгизүүгө аракеттенет. Андан кийин оюнчулар сол колдору менен күч сынашат. Оюнчулар атаандаштары менен алмашышып, оюнду каалашкан убакытка чейин улантышы мүмкүн. Көп жолу атаандаштарынын колдорун ийип жерге тийгизген оюнчу жеңүүчү болот.

## Оюндун эрежеси

Атаандашы даяр боло электе аракеттенүүгө, экинчи кол менен жардам берүүгө, чыканакты жерден көтөрүүгө болбойт.

## Оюндун педагогикалык мааниси

Күч тарбияланат, максаттуу болууга, эркти тарбиялайт.

## Колдонулган адабияттар

* Х. Н. Анаркулов. Кыргыз эл оюндары. -Ф.: 1981, ISBN-10(13):5-65500669-3
# Эрик Клэптон

(2005)
**Эрик Патрик Клэптон** (англ. Eric Patrick Clapton; 1945-жылы 30-март) — Британия империясынын орденинин рыцари, англиялык рок жана блюз гитарчысы, ырчы жана ыр жазуучу. Рок-н-роллдун атак-даңк музейине үч жолу кошулган алгачкы артист (жеке артист катары, Yardbirds тобунун курамында жана Cream тобу курамында). Клэптон эч бир заманда болуп көрбөгөн эң мыкты белгилүү жана таасирдүү гитарчылардын бири. Ал Rolling Stone журналынын "100 эң мыкты гитарчы" тизмесинде экинчи орунда жайгашкан, Gibson компаниянын "Эч бир заманда болуп көрбөгөн 50 эң мыкты гитарчы" тизмесинде төртүнчү орунду ээлеген. Ошондой эле, ал 2009-жылы Time журналынын "10 эң мыкты электро гитарачылар" тизмесинде бешинчи орунда жайгашкан.

1960-жылдардын ортосунда, Клэптон, Yardbirds тобунан айрылып John Mayall & the Bluesbreakers тобуна кошулган. Мейолл топтон чыгаары менен Клэптон доолбасчы Жинжер Бейкер жана бас-гитарчы Жек Брүс менен бирге Cream трио тобун түзгөн, анда Клэптон туруктуу блюз импровизацияларын жана "көркөмдүүлүккө умтулган, блюз жанрында калыптанган психоделикалык поп" жанрдыгы музыкасын аткарган. Мындан тышкары ал Бейкер, Стив Уинвуд жана Рик Греч менен бирге Blind Faith (кырг. Сокур ишеним) рок-блюз тобун түзгөн. Клэптондун 1970-жылдардагы чыгармачылыгы Жей Жей Кейлдин жагымдуу жумшак стили жана Боб Марлинин регги стилинин таасиринде табылат. Марлинин "I Shot the Sheriff" (кырг. "Шерифке мен аттым") ырынын версиясы реггинин жайылуусуна өбөлгө түзгөн. Анын эки белгилүү үн жазууларына Derek and the Dominos тобу менен бирге жаздырган "Layla" (кырг. "Лайла") жана Cream тобу менен жаздырган Роберт Жонсондун "Crossroads" (кырг. "Жолдордун тоому") ыры да кирет. 1991-жылы Кэптондун уулу Конор каза болгондон кийин, ал кайгысын Unplugged (кырг. Ажыроо) альбомунда көрсөтүлгөн "Tears in Heaven" (кырг. "Асмандагы көз жаштар") ырында чагылдырат.

Клэптон 18 "Грэмми" сыйлыгына жана Brit Award сыйлыгынын "Музыканын өнүгүүсүнө кошкон көрүнүктүү бир салым" номинациясына ээ болгон. 2004-жылы Клэптонго Букингем сарайында музыкага кызмат кылганы үчүн Британия империясынын рыцардык ордени ыйгарылган. 1998-жылы алкоголизмден жана баңгизат колдонуудан айыгып келе жаткан Кэптон Антигуада айыгып келе жаткан оорулуулардын Crossroads Centre медициналык борборун ачкан.

## Өмүр таржымалы

## Сыйлыктары

## Шилтемелер
# Васубандху

**Васубандху** ( |वसुबन्भु}}, Vasubandhu)(болжолу 320–400-ж.ж.) – индиялык философ-буддист. Башында Вайбхашиктердин көз карашын кабыл алып, кийинчерээк йогачаралар мектебине негиз салган, махаянын көрүнүктүү тарапкери. Васубадху бир катар эмгектердин жана Майтрей менен Асанганын чыгармаларына жазылган комментарийлердин автору.

## Колдонулган адабияттар

* Философия: энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.-Б.: 2004,ISBN 9967-14-020-8
# Осмончулук

**Осмончулук**, османизм, оттоманизм – Түркиядагы «Жаңы осмондордун» жана жаш түрктөрдүн идеялык саясий доктринасы. 19-кылымдын аягында жаш түрктөр тарабынан түзүлгөн. Осмончулуктун жаралышына Ж.-Ж. Руссо, Ш. Монтескьёнун идеялары, француз революциялары, улуттар жөнүндөгү мыйзам (1869) ж. б. таасир берген. Осмончулуктун алгачкы мааниси боюнча Осмон империясынын бардык элдери улут жана дин жагынан бирдей укуктуу деп белгиленген. Бирок кийин 1908-ж. бийликке жаш түрктөр келгенде Осмончулук империясынын түрк эмес элдеринин улуттук талаптарына каршы күрөшүүчү куралга айланып, аларды түрктөштүрүп «бирдиктүү осмон улутундагы» элди түзүүнү көздөшкөн. Бирок улуттук көтөрүлүш жана 1-Балкан согушунан (1912–13) кийин Осмончулукту жактоочулар пантүркизм жана панисламизм концепсиясына өтүп кетишкен.

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111 -7
# Nikkei 225

**Nikkei 225** (Nikkei 225, tock Average, яп. 日経平均株価', 日経225) — Япониядагы эң маанилүү фондулук индекстеринин бири. Индекс биринчи жолу 1950-жылдын 7-сентябрында Токио фондулук биржасы тарабынан TSE Adjusted, tock Price Average деген ат менен жарыяланган.
1970-жылдан бери индексти япониялык The Nihon Keizai, himbun гезити эсептеп келет.

2021-жылдын 15-февралында Nikkei 225 индекси 30 000 пункттагы белгилөөдөн ашты, бул акыркы 30 жылдагы эң чоң натыйжа болуп калды. Өсүштүн себеби болуп, Япония банкы тарабынан COVID-19 пандемиясынын финансылык кесепеттерин азайтуу үчүн ишке ашырылган акча-кредиттик стимулдаштыруу программасы саналат.

2022-жылдын акырына карата абал боюнча, Tokyo Electron (TYO: 8035) индекске эң чоң таасирин тийгизет.

## Индексти эсептөө

"Акциялардын түзөтүлгөн бааларынын" суммасын аныктоо жана ал сумманы "бөлүүчүгө" бөлүү жолу менен индекс. Акциянын "түзөтүлгөн баасы" - бул бааны түзөтүү коэффициентине көбөйтүлгөн баасы. Бааны бааны түзөтүү коэффициенти, адатта, көпчүлүк акциялар үчүн 1ге барабар, бирок салыштырмалуу кымбат баалуу акциялар үчүн төмөн. "Бөлүүчү", акциялар корзинасы өзгөргөндө, ошондой эле акциялардын бөлүнүү же артка бөлүнүү учурунда индекстин рыноктук эмес окуялардан улам кескин өзгөрүүлөрүнө жол бербөө үчүн түзөтүлөт.

Nikkei 225 индекси компаниянын акцияларынан турат. Өз ара фонддордун акциялары, биржалык фонддор, кыймылсыз мүлк фонддору жана артыкчылыктуу акциялар кирбейт. Эң көп сатылган акциялар тандалып алынат. Эгерде индекстеги компания биригүү же банкроттон улам чыгып кетсе, ошол эле рыноктон алмашууну издешет.

2010-жылдын январынан бери индекс соода сессияларында ар 15 секунд сайын жаңыланып турат. Ошол эле учурда, Nikkei 225ке кирген компаниялардын тизмеси жылына бир жолу, октябрда каралат.

## Шилтемелер