Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Суроо

Суроо – белгисиз жана айкындоого тийиштүү кандайдыр бир абалдын, маселенин элементтерин айкындоо үчүн айтылган сөз.

Табигый тилде суроолуу сүйлөм же сөз айкашуу тарабынан коюлат. Суроо бул көйгөйлүк да, ассерториялык да тараптары бар татаал түзүлүш. Ассерториялык тарап Суроонун предметин мүнөздөйт жана белгисиздердин мүмкүн маанисин чектеп, аныктайт. Суроонун бул тарабы кээде биринчи планга чыгып, өз алдынча маани – маңызга ээ болот (риторикалык, пикир туудуруучу, провакациялык суроолор). Суроолор мааниси боюнча түшүнүлгөн, ойлонулган, тигил же бул деңгээде туура коюлган жана маанисиз, байланышсыз болуп бөлүнүшөт. Ойлонулган, так Суроо- туура ойлонуунун олуттуу жактары болуп эсептелет.

## Дагы кара

* Риторикалык суроо
* Суроо-жооп айтышы

## Колдонулган адабияттар

* Философия: энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.-Б.: 2004, ISBN 9967-14-020-8
# Open Library

**Open Library** (кырг.Ачык Китепкана) — бул мурда жарык көргөн китеп үчүн "бир веб-баракча" ачканга арналган онлайн-долбоор. Арон Шварц жана Брюстер Кейл тарабынан жасалган. Ошондой эле Open Library коммерциялык эмес интернет-архив, ал Калифорниялык мамлекеттик китепкана жана Kahle / Austin Фонду тарабынан жарым-жартылай каржыланат.

Ал интернетте окуганга мүмкүн болгон көптөгөн жалпыга жеткиликтүү жана басмадан жарык көргөн китептерди алуу мүмкүнчүлүгүн камсыз кылат.

Маалыматтардын китеп базасы жана санариптик насыяга берүү китепканасы.

Анын китептик маалыматтары Конгресстин китепканасынан, башка китепканалардан жана Amazon.com сайтынан жана Wiki ге окшош интерфейстер аркылуу колдонуучулардын салымынан чогулат. Эгер китептер санариптик үлгүдө жеткиликтүү болсо, анда каталогдордун тизмесинин жанында "Окуу" деген жазуусу бар кнопка пайда болот. Ошондой эле сатып алууга же колдонууга бериле турган китептерге да шилтемелер бар.

Маалыматтар базасында ар кыл обьекттер бар:

* Авторлор
* Эмгектер (бир аталыштагы жана тексттеги бардык китептердин жыйындысы)
* Басылмалар (тийиштүү эмгектердин ар кыл публикациялары)

Open Library 6 миллион авторлорубуз менен 20 миллион китептерибиз жана бир миллионго жакын жалпыга жеткиликтүү, санарипттүү домендик китептерибиз бар деп жарыялайт. Он миңдеген заманбап китептерди төрт, андан кийин 150 китепкана жана электрондук китептерди чыгаргычтар аркылуу окуганга мүмкүнчүлүк бар.

## Шилтемелер
# Инчхон

Инчхон.
Инчхон (2015).
**Инчхон**, Чемульпо – Корей Республикасындагы шаар. 1981-жылдан борборго баш иет. Статусу б-ч провинцияга теңдеш. Корей жарым аралдарынын батыш жээгинде жайгашкан. Калкы 2,5 млн (2008); калкынын саны боюнча өлкөдөгү Сеул менен Пусандан кийинки 3-шаар. Түштүк Кореядагы маанилүү жол тоому. Сеулдун деңиз аванпорту. Өлкөдөгү Пусандан кийинки 2-порт (2003-ж. 131,0 млн т жүк ташылган), автомобилдер (жылына 300 миңден ашык) экспорттолот. Деңиз парому аркылуу кытай, корей порттору жана жакын жайгашкан аралдар менен байланышат. Өлкөнүн эң ири эл аралык аэропорту. Метрополитен иштейт. Инчхон 5-кылымдан Мичухол деген ат менен белгилүү. 1413жылдан азыркы атында. 1904-ж. Инчхон гаванында орус крейсери «Варяг» жана «Кореец» канонера кайыгы менен япон эскадрасынын ортосунда салгылашуу болгон. Неоготика стилиндеги Дап-Дон католик чиркөөсү (1894-97), Ыйык Павел православие храмы, эстеликтер, кытай кварталы (Чайна-таун, 19-к.), аскер чептеринин калдыктары (13жана 17-кылымдын ортосу) жана башкалар сакталган. Университеттер, музейлер [андан ичкери шаар (4 миңден ашык искусство буюмдары), карапа жана башкалар] бар. Машина куруу (андан ичкери кеме), кара металлургия, нефть ажыратуу, химиялык, электр-техникалык, электроника, текстиль, жыгаччылык, тамак-аш (балык беленделет) өнөр жай, такта айнек жана карапа өндүрүшү иштейт. Эл аралык соода жана туризм өнүгүүдө.

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 3-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2011. 784 бет, илл. ISBN 978 9967-14-074-5
# JSON

**JSON** (англ. *JavaScript Object Notation*, адатта /ˈdʒeɪsən/ деп айтылат) — JavaScript программалоо тилинде негизделген маалымат алмашуу үчүн колдонулган текст форматындагы документ. Башка форматтардай эле, JSON дагы оңой окулат. JSON форматы Дуглас Крокфорд тарабынан түзүлгөн.

## Тиркемелер
# Славян тилдери

**Славян тилдери** - көбүнчө Европа менен Азиянын аймагында жашаган славяндардын тили.

Үч топко бөлүнөт: чыгыш славян (орус, украин, белорус тилдери), түштүк славян (болгар, серб-хорват, македон, словен тилдери), батыш славян (поляк, чех, словак, лужиц, кашуб тилдери). Славян тилдери индоевропа тил уясына кирет.

Алардын индиевропа тилдери менен жакындыгы сөздүк составдан, морфемалардан, сүйлөм курулушунан даана байкалат. Кээ бир доорлордо славян тилдери иран, герман тилдери менен, кыйла даражада финн-угор жана түрк тилдери менен байланышта өнүккөн. Инди-европа тил биримдиги жоюлган соң славяндар уруулук бир тилде сүйлөгөн өзүнчө этностук бирдик катары жашаган.

Славяндардын бул мезгилдеги тили илимде жалпы славян же праславян тили деген наам менен белгилүү. Жалпы славян тилинин тарыхы кээ бир славян тилдеринин тарыхына салыштырганда кыйла эле узак болгон: миңдеген жылдар бою, б. а. уруулук коом мезгилинде жалпы славян тили славяндардын бирдиктүү тили болгон, ал эми анын диалектилик өзгөчөлүктөрү кийинки миң жылдыкта (б. з. ч. 1-миң жылдыктын аягы - б. з. 1-миң жылдыгынын башы) гана пайда боло баштаган.

Уруучулук түзүлүш кыйрап, феодалдык мамилелердин өөрчүпгү өз-өзүнчө өнүккөн славян тилдери калыптанышына алып келген. Славян тилдерин адеп адабий жактан иштеп чыгуу маселеси 19-кылымдын орто ченинде ишке ашкан. Славян тилдеринин жазуусу 863-жылы түзүлгөн (к. Глаголица, Кириллица).

## Колдонулган адабияттар

* Колдонулган адабият Тил энциклопедиясы / Түз.А. А. Джапанов: Оңд., толукт., кайрадан 2-бас. - Б.: Турар, 2010. -548 б. ISBN 978-9967-44-24-9
# Чех тили

|  |
| --- |
|  |
| Расмий аталышы: | čeština, český jazyk |
| Өлкөлөр: |
Чехия
 |
| Аймактар: | **АКШ**: 55 382.
**Словакия**: 35 216.
**Австрия**: 17 742.
**Орусия**: 13 074.
**Польша**: 1 482.
 |
| Расмий статусу: |  Чехия
 |
| Колдонгондордун жалпы саны: |
12 млн
 |
| **Классификациясы** |
| Түрмөгү: |
Евразия тилдери
 |
|
Индо-Европалык бүлөсү
Славян бутагы
Батыш славян группасы |
| Жазылышы: |
латиница (Чехия)
 |
| **Тилдер коду** |
| ISO 639-1: |
cs
 |
| ISO 639-2: |
ces/cze
 |
| ISO 639-3: |
ces
 |

**Чех тили** (чехче: **čeština**, **český jazyk**) — славян тилдерден бири, батыш славян тилдердин тобуна кирет.
# Кандела

**Кандела** (латынча сапdelа – шам) – жарык күчүнүн эл аралык бирдиктер системасындагы бирдиги. Белгилениши кандела (кд) Кандела – температурасы платинанын катуулануу температурасына (2042 К) барабар, басымы 101325 Па жана туурасынан кесилиш аянты 1/600000 м2 болгон толук нурланткычтын бул кесилишке тик багыт боюнча нурланткан жарык күчү.

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104 -9
# Эмиграция

**Эмиграция** (лат. *emigrare* – көчүп чыгуу) – КР жарандарынын КР чегинен сырткары башка өлкөнүн аймагына туруктуу жашоо максатында кетүүсү.

## Колдонулган адабияттар

* Юридика аталгылары менен түшүнүктөрүнүн орусча-кыргызча түшүндүрмө сөздүгү. Илимий-маалымдама басылыш/АРД/Чекки долбоору, авторлор жамааты. – Б.: 2005, ISBN 9967-428-14-7
# Мүчө

**Мүчө** – жеке өзүнчө колдонулбаган, грамматикалык мааниси сөзгө уланганда гана аныктала турган көмөкчү морфема. Мүчө бир катар тилдерде уңгунун тыбыштык өзгөчөлүгүнө карата бир нече фонетикалык вариантка ээ. Мисалы, кыргыз тилинде: саан+чы, тил+чи, жумуш+чу, өтүк+чү. Функциясына карай мүчө сөз жасоочу, сөз өзгөртүүчү, форма жасоочу деп бөлүнөт (кийинки экөө кээде бирге да каралып жүрөт). Сөз жасоочу мүчө бир сөздөн экинчи бир сөздү жасайт, тилдин сөздүк курамынын башында чоң роль ойнойт: эмгек+чил, сыз+гыч жана башкалар. Сөз өзгөртүүчү мүчө сөздүн башка сөзгө болгон синтаксистик мамилесин туюндурат: заман+дын, кел+ем. Форма жасоочу мүчө сөздүн лексикалык маанисине кошумча маани киргизет (ата+ке, ага+тай) же грамматикалык өзгөчө маани кошот (киши+лер). Мүчө уңгуга жалгануу ордуна карай префикс, суффикс деп бөлүнөт. Префикс (приставка) уңгунун алды жагынан (на+писать, бей+максат), суффикс арт жагынан писа+тель, сатир+ик), инфикс ичинен (корабл+е+строение, народ+о+население) жалганат.

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111 -7
# Китепкана

Британия музейнин атактуу окуу залы (1857 жылы ачылган)
**Китепкана** (грек. βιβλιοθήκη / bibliothēkē, βιβλίον / biblíon «китеп» жана θήκη / thēkē «сактоо жайы») — басмадан чыккан китеп, журнал, газеталарды топтоо, сорттоо, окурмандарга берүү, пропагандалоо боюнча иш алып баруучу, ошондой эле библиографиялык иштерди жүргүзүүчү мекеме. Милдетине, китеп фондуна жана иштөө методуна жараша китепканалар массалык, илим жана атайын деп бөлүнөт.

Массалык китепканалардын негизги милдеттери: адабияттарды талдоо жана окурмандардын кеңири чөйрөсүнө жеткирүү, илим китепканалар илим, эл чарбасы жана маданият тармагындагы адистерди тейлейт. Ошондой эле жогорку жана орто окуу жайлардын студенттер жана окутуучулар курамынын муктаждыктарын канааттандырат. Илим китепканага мамлекеттик, академиялык, университеттик жана илимдин түрдүү тармагы боюнча китепканалар кирет. Атайын китепканага техника, ишкана, илим изилдөө институттары менен жогорку окуу жайлардын китепканалары кирет. Китепканалардын негизги багыты – китеп фондун комплекттөө жана уюштуруу, китеп окуучуларды тейлөө.

Китепкана аралык абонемент (КАА) – калкты китеп менен тейлөө формасы.

Китепкана каталогу
Китепкана каталогу – китепканадагы басмадан чыккан китептердин тизмеси. Китепкана каталогу китепканалардын фондунда кандай китептер барын билүүгө, аларды талдап окуганга көмөк берет. Каталогдор системалык, сабактык, алиппелик, номерлүү деп бөлүнөт. Системалык каталогдо карточкалар илимдин тармактары боюнча бөлүнүп, анын ичи алиппе тартибинде жайгашат. Алиппелик каталогдо карточкалар автордун аты-жөнү боюнча алиппе тартибинде берилет. Номерлүү каталогдо карточкалар китепке берилген номерлер боюнча орун алат.

## Дагы караңыз

Кыргызстандагы алгачкы китепкана

Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Кыргыз педагогикасы (энциклопедиялык окуу куралы). - Б.: 2004
# Темп

**Темп** (лат. tempus – убакыт) – музыкалык чыгарманын аткарылыш ылдамдыгынын көрсөткүчү. Адегенде Темп нотада көрсөтүлбөгөндүктөн музыка мазмунуна жараша аткарылган. 17-кылымдан атайын итал. терминдер менен атала баштаган (мисалы, ларго, ленто, адажио – жай; анданте, модерато – орто, салмактуу; аллегро, виваче, престо – ыкчам). Кээде Темп музыкалык чыгарманын жанрына тийиштүү да айтылат (мисалы, вальс темпинде ж. б.). Метроном Темпти так аныктоого мүмкүндүк берет. Ошентсе да ал аткаруучу үчүн көрсөткүч катары кызмат кылат, анткени аткаруучу өз жөндөмүнө жараша Темптин ыргагын бир аз өзгөртүшү ыктымал. Кыргыз композиторлору Темптин кыргызча аталышын (мисалы, жай, ыкчам ж. б.) колдонушат.

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117 -9
# Синтаксис

**Синтаксис** (б.-грек. σύν-ταξις — түзүлүш, тартип) ― тил илиминде, сүйлөмдүн түзүлүшүн, сөз айкашын жана сүйлөм мүчөлөрүн окутуучу грамматиканын бир бөлүмү.

Логикада формалдаштырылган тилдин формалдуу бөлүкчөлөрүн окуп үйрөнүү. Мындай окуп үйрөнүүнүн объектиси катары каралып жаткан эсептөөлөрдүн (формалдык тутумдун) алфавити, предметтик тилдин (объект-тилдин) туюнтмаларын (формаларын) уюштуруу (кара: Метатил), андагы кайра түзүүлөрдүн эрежелери жана эсептөөлөрү (жыйынтык чыгаруу эрежеси) кызмат кылат. Кайсы бир белгилүү формалдык системанын синтаксистик касиетин айрым атайын каражаттар аркылуу (математикалык изилдөөлөрдө кабыл алынгандай; кара: Метатеория) үйрөнүү элементардык синтаксис деп аталат.

Теоретикалык синтаксис – бул аппаратына адатта эч кандай чектөө коюлбаган кайсы бир белгилүү түрдүн баардык мүмкүн болгон формалдуу системаларынын жалпы теориясы. Элементардык жана теоретикалык синтаксис кадыресе мазмундук жактан түшүнүктүү тил менен иш жүргүзөт. Синтаксиске алгач негиз салгандардын бири грек окумуштуусу А. Дискон (2-к.) болгон. Тил илиминин өнүгүшүнүн ар түрдүү мезгилдеринде синтаксиске ар башка аныктамалар берилип, анын милдети ар кандай түшүндүрүлүп келген.

Алгач синтаксис сүйлөм жана анын бөлүктөрү жөнүндөгү окуу деп эсептелип, ал сүйлөмдү талдоо логикага тиешелүү болгон. 19-кылымдын экинчи жарымында тилдин улуттук өзгөчөлүгү изилденип, ал морфологияга байланыштуу каралгандыктан, синтаксис сөз айкашы жана сөз түркүмдөрүнүн сүйлөмдө аткарган милдети жөнүндөгү окуу катары эсептелген, тактап айтканда ал сөз түркүмдөрүнүн эле синтаксиси болуп, сүйлөм өзүнчө бирдик катары каралган эмес.

Синтаксисти азыркыча түшүнүүнү грек окумуштуусу И. Рис баштап аны В. Матезиус уланткан. Ал синтаксисти тилдик номинациялык бирдиктердин айкалышы жана анын ыктары жөнүндөгү окуу деп караган. Мында сөздөрдүн айкалышуу мүмкүнчүлүгү – синтагматикалык синтаксис, ал эми сүйлөм жөнүндөгү окуу – сүйлөмдүн синтаксиси болот. Синтагматикада сүйлөмдөгү сөздөрдүн синтаксистик байланышуу жолдору, ал эми сүйлөмдүн синтаксисине предикативдик байланыш, модалдуулук, коммуникативдүүлүк, сүйлөм мүчөлөрү жөнүндө окуу кирет.

## Булактар

* Философия: энциклопедиялык окуу куралы / Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.-Б.: 2004, ISBN 9967-14-020-8
# Өнөр жай төңкөрүшү

**Өнөр жай төңкөрүшү** - 1750-1850-жылдардагы өнөр жай өндүрүшүндөгү кескин өзгөрүүлөр системасы; агрардык өндүрүштөн индустрияга өтүү процессин чагылдырган өндүрүштүк күчтөрдүн өнүгүшүндөгү секирик. Алгач Англияда башталып, кийин АКШ, Франция, Германия, Италия жана Россияда күч алган. Бул терминди фр. экономист Жером Бланки киргизген. Өнөр жай төңкөрүшү өнөр жайдын жана өндүргүч күчтөрдүн тез өнүгүшүнө алып келген.

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111 -7
# Физикалык билим берүү

**Физикалык билим берүү** – окуучуларга жаратылыштын физикалык кубулуштары жана мыйзам ченемдери, материянын түзүлүшү, касиеттери жана кыймылынын мыйзамдарды жөнүндө билим берүү.

Физикалык билим берүүнүн максаты:

* окуучулардын аң-сезиминде физикалык билимдердин тутумун, башкача айтканда илим фактыларды, түшүнүктөрдү, мыйзамдарды, теорияларды, физика илиминин изилдөө методдорун, алардын иш жүзүндө колдонулушун, дүйнөнүн физикалык сүрөттөлүшүн жана башка калыптандыруу;
* материянын түзүлүшүнүн чексиздигин жана биримдигин, аны ар дайым таанып-билүүгө боло тургандыгын ачып көрсөтүү;
* жаратылыштагы физикалык кубулуштардын диалектикалык мүнөзүн, сакталуу жана айлануу закондорунун универсалдуулугун түшүндүрүү;
* физика илиминин өнүгүшүндө теория менен тажрыйбанын ажырагыс байланышын, практиканын таанып-билүүдөгү маанисин ачып берүү;
* окуучулардын билимге өз алдынча ээ болуусун, физикалык кубулуштарды байкай билүү жана түшүндүрө алуусун, басма сөз каражаттары менен иштей билүү ыкмаларын калыптандыруу;
* кыргыз жергесинде байкалуучу жаратылыштын ар кандай кубулуштарынын элдик баяндамасын, астрономиялык байкоолордун негизинде ар кандай алдын-ала айтуулардын маанисин түшүндүрүү;
* илим-техникалык өнүгүштүн башкы багыттары – энергетика, байланыш, эл чарбасын автоматташтыруу жана механикалаштыруу, космосту өздөштүрүү, электрондук-эсептөөчү техника физика илимине негизделгендигин, физикалык мыйзамдардын техникада, өндүрүштүк жана маалыматтык технологияларда колдонулушу менен тааныштыруу ж. б.

Физикалык билим берүү орто мектептен башталат. Башталгыч мектептин «Мекен таануу» курсунун мазмунуна физика илиминин алгачкы элементтери киргизилген. Физикалык айрым кубулуштар, заттардын түзүлүштөрү жөнүндөгү маалыматтар 5-класстын «Табият таануу» курсунда берилген. Ал эми физиканын тутумдуу курсу 7–11-класстарда окутулат. Орто мектептин мамлекеттик билим берүү стандартына жана программага ылайык физика курсу эки баскычтан туруп (7–9, 10–11-класстар), алар өз алдынча бүткөн курс катары каралат.

Башталгыч, орто жана жогорку кесиптик билим берүүчү окуу жайларында физика курсу атайын мамлекеттик билим берүү стандартынын негизинде түзүлгөн окуу планы, окуу программасы жана окуу китептеринин негизинде жүргүзүлөт.

## Колдонулган адабияттар

* Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Кыргыз педагогикасы (энциклопедиялык окуу куралы). - Б.: 2004
# Харбин

**Харбин** - Кытайдын түндүк-чыгышындагы шаар.

Хэйлунцзян провинциясынын адм. борбору. Сунгари дарыянын боюндагы порточо Калкы 3,4 млн (2010; агломерациясы менен 5 млн). Ири жол тоому жана темир жол түйүнү. Аэропорту бар. Метрополитен курулууда. Түндүк-Чыгыш Кытайдын негизги соода, өнөр жай, илимий жана маданий борбору. Жогорку технология боюнча илимий-изилдөө иштери жүргүзүлүп турат. Машина куруу (электр энергетика жабдуулары, вертолёт, жеңил самолёт, автомобиль, электроника ж. б.), металлургия, химиялык, нефтьхимиялык, жыгаччылык, текстиль (негизинен кендир кездемелер токулат), тамак-аш ж. б. өнөр жай ишканалары иштейт. ЖОЖдор (Харбин политехникалык университети ж. б.), музейлер (Илимий-техникалык, Хэйлунцзян), театрлар (а. и. опера, драма), эс алуу парктары ж. б. бар. Кытайдагы саркеч кийимдеринин башкы борбору. 1898-ж. Россия – Чыгыш Кытай т. ж-нун курулушуна байланыштуу салынган. Темир жолдун карамагындагы жол бойлогон тилке жерде жарандык башкармалык жана сакчылар штабы жайгашкан. Улуу Октябрь революциясынан кийин орус эмигранттарынын борборлорунун бири болгон. 1932-45-ж. япондор басып алган. Харбинди Кызыл Армия 1945-ж. августта бошотуп, Кытайга кайтарган. Туризм өнүккөн.

## Колдонулган адабияттар

* «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
# Министр

|  |
| --- |
|

**Аткаруу бийлиги** |
| **Мамлекет башчы** |
|
Диктатор • Монарх • Президент |
| **Өкмөт** |
|
Өкмөт башчысы • Канцлер • Аткаруу бийлигинин башчысы • Премьер-министр • Министрлер кабинети • Министрлик • Министр |
| **Башкаруу формасы** |
|
Президенттик башкаруу системасы • Аралаш башкаруу системасы • Парламенттик башкаруу системасы • Парламенттик демократия (Вестминстер системасы) • Парламенттик монархия • Парламенттик республика |
| **Тизмелер** |
|
Президенттердин тизмеси • Мамлекет башчыларынын тизмеси • Өкмөттөрдүн тизмеси |
| **Жергиликтүү бийлик** |
|
Губернатор • Мэр • Аким • Айыл башчы |
|  |

**Министр** (фр. *ministre*, лат. minister – кызматчы) – өкмөттүн түзүмүнө кирген өзгөчө маанилүү мамлекеттик башкаруу органдарынын-министрликтердин жетекчилеринин тектүү аталышы. М. КР мыйзамдары боюнча өкмөт мүчөсү болуп саналат. Министр ар кандай аталат, мисалы: АКШда, Мексикада жана башка бир катар мамлекеттерде министрлердин бардыгы же бир бөлүгү мамлекеттик катчы, Улуу Британияда – канцлер ж.б. деп аталышат. Министрдин парламенттик мамлекеттердеги жана президенттик республикалардагы иш жүзүндөгү ролдору, биринчи учурда М. кызматын эреже катары кесипкөй саясатчы, экинчисинде – кесипкөй администраторлор (кадрдык чиновниктер) ээлеп тургандыгына байланыштуу айырмаланат. Жарым президенттик республикаларда бул эки принцип көп учурда айкалышып кетет.

## Булактар

* Юридика аталгылары менен түшүнүктөрүнүн орусча-кыргызча түшүндүрмө сөздүгү. Илимий-маалымдама басылыш/АРД/Чекки долбоору, авторлор жамааты. – Б.: 2005, ISBN 9967-428-14-7
# Муниципалдык укук

**Муниципалдык укук** ― бир катар өлкөлөрдөгү жергиликтүү өз алдынча башкаруу ишин уюштурууну жөнгө салуучу ченемдердин тутумун камтыган конституциялык укуктун бир тарамы.

## Булактар

* Юридика аталгылары менен түшүнүктөрүнүн орусча-кыргызча түшүндүрмө сөздүгү. Илимий-маалымдама басылыш/АРД/Чекки долбоору, авторлор жамааты. – Б.: 2005, ISBN 9967-428-14-7
# Филиппин тилдери

**Филиппин тилдери** - Филиппин архипелагында жашаган түпкүлүктүү калктардын тилдери.

Малайя-полинез тилдерине кирген индонез тилдеринин өзүнчө бир топчосун түзөт. Филиппин тилдери 100дөн ашат.

Негизгилери: бисай, тагал, илокан, пампанган, пангасинан, бикол, ибанаг жана самбал; бисай тилинин диалектилери көпчүлүк учурда өз алдынча тил катары да каралат. Калктын 85% ушул негизгилери деп саналган тилдерде сүйлөйт.

Филиппин тилдери - агглютинациялама тил. 18-кылымдын ортосуна чейин оригиналдуу муун жазмалары лайдаланылып, кийин латын графикасы кабыл алынган. Филиппин тилдеринен тагал тили гана өөрчүгөн адабий формага ээ. Ошон үчүн ал «улуттук тил» же «филинин тили» деп аталат.

## Колдонулган адабияттар

Колдонулган адабият
Тил энциклопедиясы / Түз.А. А. Джапанов: Оңд., толукт., кайрадан 2-бас. - Б.: Турар, 2010. -548 б. ISBN 978-9967-44-24-9
# Коллаж

**Коллаж** (французча eollaqe— сөзмө-сөз — жабыштыруу) — искусстводогу техникалык ыкма— кандайдыр бир материалга андан өңү жана фактурасы боюнча айырмалануучу материалды жабыштыруу; бул ыкма менен жасалган чыгарма да Коллаж деп аталат. Коллаж негизинен графикада чыгарманын фактурасынын көркөмдүгүн күчөтүү— ар түркүн материалдарды күтүүсүз айкалыштыруу максатында колдонулат. Коллажды кубизм-футуризм жана дадаизм өкүлдөрү жасалма эксперимент катары киргизген.

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104 -9
# Томас Эдисон

(en) *A Day with Thomas Edison* (1922).
**Томас Алва Эдисон** (англисче Thomas Alva Edison) (1847-жылы 11-февралда АКШнын Огайо штатында туулган – 1931-жылы 18-октябрда Нью-Жерси штатында дүйнөдөн кайткан) – америкалык даңазалуу ойлоп тапкыч жана ишкер.

## Кыскача өмүр таржымакалы

Томас Эдисон 1847-жылы 11-февралда АКШнын Огайо штатында туулган.

Ал АКШда 1093 ачылышы үчүн патент алган. Улуу Британия, Франция жана Германия сыяктуу башка өлкөлөрдө да ар кыл ачылыштары үчүн 3 миңдей патент каттаткан. Анын ойлоп тапкыч аракеттеринин натыйжасында телеграф, телефон жана кино жабдуулары жакшыртылган.

Электр шамдарынын эң алгачкы ийгиликтүү үлгүлөрүнүн бирин сунуштаган. Нью-Йоркто электр кубатын өндүрүүчү алгачкы ишкананы негиздеген. Электр кубатына негизделген туңгуч темир жол унаасын – электр арабасын ойлоп тапкан, электроника тармагын негиздеген, үн жазгыч аспап – фонографты ойлоп тапкан. Эдисондун сунушу менен телефон сүйлөшүү алдында “алло” деп айтуу салты киргизилген.

Томас Едисон 1931-жылы 18-октябрда АКШда Нью-Жерси штатында дүйнөдөн кайткан.

## Сыйлыктары. Наамдары

1928-жылы АКШнын жогорку сыйлыгы – АКШ Конгрессинин Алтын медалы менен сыйланган.

## Эдисон тууралуу кыргыздар качан кабардар боло баштаган?

Кыргыздар Эдисон тууралуу ХХ кылымдын башында кабардар болушкан.

Маселен, 1913-15-жылдары кыргыз тарыхчысы Осмонаалы Сыдык уулу Эдисон тууралуу кабардар болгон. Өзүнүн бир айылдашынын өтө зиректигин жазып, атаганат, эгерде ал тийешелүү билим алса, Эдисон сыяктуу ойлоп тапкыч болбойт беле деп бул тарыхчы терең өкүнгөн.

## Эмгектери

Ойлоп табуучу Томас Эдисон алгачкы үн жазгыч (фонограф) менен.
Эдисон АКШда 1093 патент алган(жеткиликсиз шилтеме), мынчалык көп ойлоп тапкан киши ага чейин болгон эмес.

## Ал тууралуу эмгектер, макалалар

...

## Интернеттеги шилтемелер

*  Archived 2012-05-14 at the Wayback Machine
* Биография Томаса Эдисона(жеткиликсиз шилтеме)
* Сайт посвященный Томасу Эдисону Archived 2012-05-14 at the Wayback Machine
* А. В. Каменский «Эдисон и Морзе: их жизнь и научно-практическая деятельность», СПб., тип. Ю. Н. Эрлих, 1891.
* Томас Эдисон в кинохронике начала XX века Archived 2011-10-25 at the Wayback Machine
* Краткая биография Томаса Эдисона Archived 2010-07-13 at the Wayback Machine
* Биография Томаса Эдисона
* «Томас Альва Эдисон и кино: Краткая история невзаимной любви» — очерк Сергея Бережного