Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Эможи

Эможи
**Эможи** (жап. 絵文字, えもじ — сынтамга
) — уюлдук телефондун текст билдирүүлөрүндө көп колдонулуучу символдор жана быйтыкчалар.

## Тарыхы

Биринчи эможи Шигетака Курита тарабынан 1999-жылы жасалган. Кийинчерээк iOS жана Android'го кошулганда Япониянын сыртында абдан популярдуу болуп калган.
# Айкидо

**Айкидо** (япончо - күчтү топтоо жолу) - Чыгыштын өзүн-өзү коргоо боюнча жекеме-жеке күрөшүү чеберчилигинин япониялык түрү. Айкидону япониялык мастер Морихей Уесиба самурайлардын аскер искусствосунун негизинде спорттун бир түрү катары иштеп чыккан (1920-30-ж). Айкидо жоокердик кесиптин чеберчилиги катары өзүнө кэндо, бодзюцу, джиу-джицу сыяктуу бир нече стилдерди камтыйт. Мында каршылашынын аракетин өзүнө бурдуруу максатында чабуулдап жана кайра кармоодон тез кетүү пайдаланылат. Анун ыкмаларынын жети жүз жылдык тарыхы бар, түпкү тамыры самурай доорунан башталат. Айкидо ыкмалары ар тараптан келишкен, адамдын денесин жана анын руханий жактан өсүшүн көздөйт. Айкидо бул табият менен адамдын тыгыз байланышын көрсөтүүчү система деп айтылат. Мында адам өзүнүн психикасынын тереңиндеги касиеттерин даана көрсөтө ала турган таймашуунун жагдайлары топтолгон. Кыргызстандын айкидо федерациясы 1995-ж. Бишкекте түзүлүп, 1996-жылдан Айкидонун Бүткүл дүйнөлүк борбору - Айкикай Хомбу Додзе (Токио, Япония) тарабынан таанылган. Кыргызстанда бүгүнкү күндө айкидо башка чыгыш таймашууларынын катарында өнүгүүдө.

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
# Лексикалашуу

**Лексикалашуу** – жардамчы сөздүн, мүчөнүн, сөз тизмектеринин же грамматикалык каражаттардын өз алдынча лексикалык мааниге ээ болгон сөзгө айланышы. Мисалы, атка минер, бака жалбырак, козу карын, алп каракуш жана башка.

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 5-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2014. ISBN 978—9967—14-111-7
# Сумо

**Сумо** (жап. 相撲
) — бул Жапон элинин улуттук күрөшү. Анда шоу менен ыйык ырым-жырымдар айкалышат. Таймашуунун алдындагы жасала турган мындай философиялык ырым-жырым бир дагы спортто жок. Атаандаштар таза ой менен, куралсыз келгенин өздөрүнүн кыймыл аракеттери менен көрсөтүшүп, чынчыл мелдеште өздөрүнүн артыкчылыгын далилдегенге даяр экенин билдиришет. Жапон сумосундагы негизги түзүм болуп – бул рух, техника жана дене. Сумонун башкы принципи төмонкүчө: “жеңген соң көппө, жеңилген соң чөкпө!”

(Дохё) Сумо аянтчасы жерден бийигирээк көтөрүлгөн дөңсөдө, түбү чоподон куюлган фундамент жана аягы жерге киргизилип, тегерете, күрүч чийлеринен токулган жгуттар менен курчалган. Таймашка эки атаандаш чыгат. Атаандашын атайын белгилеген аянттан түртүп чыгарса же анын таманынан башка дене мүчөсүн жерге тийгизсе утушка ээ болот. Таймашка балбандан узундугу 9 метр 80 см болгон атайын бел курду байланып чыгышат. Күрөшчүлөрдүн плавкисине окшогон түрдө белине тегерете жана аласынан өткөрүп байланат. Күрөштүн алдында балбандар символдук маанини туюндурган, салттык кыймылдарды жасашат. Алар: дохёдон басышып, жаман күчтөрдөн аянтты тазалоо максатта ууч-ууч туздарды чачышат, сико туруп турууну тартибин жасашат. Салгылаш алдында сикири психологиялык таймаш сезгентүүлүк башталат, муштумдарын түйүү менен жайдан бири бирине, өтө жакын аралыкта бетме бет келишип, көз караштары менен оё тиктешип, сүр берип, коркутууга аракет кылышат да, андан соң күрөш башталат. Таймаш бир нече секундтан бир нече минөткө чейин созулат. Атаандаштардын 150 кг өйдө салмактарынан улам оюн өзгөчөлөнүп, элдерге кызыгуу жаратат.
# Камиказе

**Камиказе** (жапончо 神風 Кудай шамалы) — жапониялык учкуч-жанкечтилер. Камиказе экинчи дүйнөлүк согушта (1939—45) душман кемелерине каршы колдонулган. Эң биринчи камиказе. 1944-жылы 16-ноябрда учуп чыккан. Колдонулган бардык мезгилде камиказе айдаган 5 миңден ашык самолёт учурулуп, алар 45 аскер кемесин чөктүрүп, 300үн катардан чыгарышкан. Бул максатта адегенде эски самолёттор (жарылгыч заты 1600 кгга чейин) колдонулса, 1944-жылы ноябрдан атайын «Накаджима» КИ-115 самолёту, «Ока» («Чие гүлү») снаряд самолёту (2 T га чейин) чыгарылган. Самолёт чектелген радиуста учкан. Согуш учурунда 2500дөн ашык учкуч-жанкечтилер каза болгон.

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104 -9
# Омограф

**Омограф** (грек. homos – бирдей, grapho – жазам) – бирдей жазылып, бирок айтылышы жагынан бири-биринен айырмаланган жана маанилик жактан эч кандай байланышсыз сөздөр.

Мындай сөздөр бир тилдин өзүнүн ички нукура сөзү менен башка чет тилден өздөштүрүлгөн сөздөрдүн ортосундагы бирдей жазылышты, бирок ар башка айтылышты көрсөтөт: бак (дарак) – кыргыздын сөзү, бак (машинанын багы) – орустун сөзү; ток (курсагы) – кыргыз сөзү, ток (зым) – орус сөзү; кабак (каш) – кыргыз сөзү, кабак (кафе) – орус сөзү.

**Омографтар** – жазылышы бирдей, бирок айтылышы боюнча айырмаланган сөздөр. Мисалы, ток – курсак ток, ток – электр тогу, бак – дарак, бак – бала бак ж. б.

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111 -7

Кыргыз тилинин лингвистикалык маалымдамасы. Б.:2015.-256 б.
ISBN 978-9967-464-70-4
# Киото

Киото.
**Киото** — Япониядагы шаар. Хонсю аралында жайгашкан. Киото префектурасынын административдик борбору. Калкы 1,5 млн (2009). Жол тоому. Киото аркылуу «Синка сен» жогорку ылдамдык темир жолунун «Токайда — Санъё» (Токио — Фукуока) линиясы жана «Мейсин» (Нагоя—Нисиномия) автострадасы өтөт. Метрополитен (1981).

Кинкакудзи («Алтын храм»).
Киото 792—94-жылдары курулган; 794—1192-жылдары Хэйан аталган. 1868-жылга чейин Япониянын борбору болгон; императордун резиденциясы. 1956-жылдан шаар статусуна ээ. Салттуу көөнө көркөм кол өнөрчүлүк (лакталган жана коло буюмдар, фарфор, накта жибек, кооз сайма, диний буюмдар) өндүрүшүнүн борбору. Киотодо бир нече ири банктардын башкы кеңселери, инвестиция-кредит компаниялары жана япониялык өнөр жай фирмаларынын штаб-квартиралары жайгашкан. Машина куруу (анын ичинде текстиль өндүрүшү үчүн жабдуу, медициналык жана так өлчөөчү аспаптар), түстүү металлургия, электр-техникалык, электроника, химиялык, фармацевтика, полигр., тамак-аш өнөр жай ишканалары өнүккөн. Японияда жогорку окуу жайлардын саны боюнча Токиодон кийинки 2-орунда турат. Шаарда 40ка жакын университет (анын ичинде мамлекеттик эместери да бар) жана колледж, 30дан ашык музей (анын ичинде улуттук, заманбап искусство галереясы), театрлар бар. Ошондой эле 200дөн ашык синтоист чиркөөлөрү жана 1500дөн ашык будда храмдары сакталган. Камигамодзиндзя (11-кылым), Симогамодзиндзя (Камомиоя, 7-кылым) храм комплекси, Тодзи храмы (8—12-кылым), Сайходзи, Тенрюдзи (экөө тең 14-кылым), Кинкакудзи («Алтын храм», 14-кылым), Гинкакудзи («Күмүш храм», 15-кылымдардын аягы) ж. б. храмдар, Ндзёдзё ак сарай комплекси (16—17-кылым) жана Киотого жакын жерде жайгашкан Дайгодзи (874-жылы) Самбони (1115-жылы) монастырлары, Бёдоин будда монастыры (1000-жылы ченде ак сарай катары негизделген; 1052-жылдан монастырь; башкы имараты — «Феникс залы») Бүткүл дүйнөлүк мурастын тизмесине киргизилген. Туризмдин маанилүү борбору (жылына 42 млндон ашык, анын 11 млну түнөп кетет, 2002). Жыл сайын театр фестивалдары өткөрүлүп турат.

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104-9
# Кюсю

**Кюсю** — Жапониянын түштүгүндөгү арал. Тынч океан жана анын деңиздери (Чыгыш Кытай, Ички Жапон) жана кысыктары (Корей, Шимоносеки, Бунго) менен чулганат. Аянты 42 миң км2. Батыш, түндүк жана түштүк жээктери булуң-буйткалуу, чыгышы тегиз. Тоолуу, бийиктиги 1788 мге чейин (Кужю чокусу); аракеттеги жанартоолор (Асо, Киришима ж. б.) бар. Климаты субтропиктик; түштүгүндө тропиктик муссондук. Жылдык жаан-чачыны 3000 ммге чейин. Тайфун болуп турат. Дайыма жашыл жана жалбырагы күбүлмө токой, шалбаа өсүмдүктөрү өсөт. Шалы, дан өсүмдүктөрү, бал камыш, цитрус өсүмдүктөрү, тамеки эгилет. Таш көмүр кени бар. Кюсюда Китакюшю, Фукуока, Кумамото, Кагошима, Нагасаки ж. б. ири шаарлар жайгашкан. Аралдын аты япончо «Тогуз жер» деген маанини билдирет; анткени Кюшю. аралы администрациялык жактан 9 провинцияга бөлүнөт.

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104-9
# Сикоку

**Сикоку** - Япониядагы арал, Япон архипелагынын туштүгүндө.

Түндүк- чыгыш жана түштүк-батыш жээктери булун-буйткалуу.
Жапыз жана орто бийик (эң бийик жери 1981 мт Исидзути чокусу) тоолор басымдуу. Алар гранит, сланец, жанар тоо тектеринен турат.

Климаты субтропиктик, муссондук. Жылдык жаан-чачыны 750-3000 мм.
Дарыялары босоголуу, суусу мол.
Капталдарын чер токой (эмен, пихта, криптомерия ж. б.) ээлейт. Жез кени, бермет промысели бар.

Башкы шаарлары: Мацуяма, Имабари, Ниихама, Такамацу, Токусима. Коти.

## Колдонулган адабияттар

Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.
# Хоккайдо

Хоккайдо.
**Хоккайдо** - Япониянын түндүгүндөгү арал. Батышын Япон, түндүгүн Охота деңиздери, чыгыш жана түштүгүн Тынч океаны чулгайт.

Түштүгүндөгү Хонсю а-нан Сангар кысыгы менен бөлүнүп турат. Аянты 77,7 миң км2 (Хонсю а-нан кийин 2-орунда). Рельефи негизинен тоолуу, бийиктиги 2290 м (Асахи тоосунда). Аракеттеги 8 жанар тоосу (Токати, Сяри, Усу ж.б.) бар; жер титирөөлөр болуп турат. Климаты мелүүн муссондук. Январдын орточо температурасы -7ден -11°Ска чейин, июлдуку 17-21°С. Жылдык жаан-чачыны 800-1500 мм. Дарыялары энергоресурстарына бай; ирилери - Исикари, Тесно, Токати. Аянтынын 60% ин токой (түндүгүн ийне жалбырактуу, түштүгүн аралаш жана жазы жалбырактуу токой) ээлейт. Ири шаарлары: Саппоро, Хакодате, Асахигава. Хонсю а. менен суу астындагы тоннель аркылуу байланышат.

## Колдонулган адабияттар

* «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
# Кобе

Кобе.
Кобе (1995).
**Кобе** — Япониядагы шаар. Хиого префектурасынын административдик борбору. Хонсю аралынын түштүк-батышында, Осака кысыгынын жээгинде, бир топ бөлүгү калдыктардан пайда болгон Порт-Айленд (1966-81, аянты 826 га; шаар менен «Минатодзима» суу астындагы тоннели жана эки ярустуу көпүрө аркылуу байланышат) жана Рокко (1992, Икута храмы. 3-к. 595 га) аралында жайгашкан. Калкы 1,5 млн (2008). Өлкөнүн маанилүү жолдор тоому. Кобеде «Мейсин», «Хансин», «Санъё», «Тюгоку» Кобе — Авадзи — Наруто жогорку ылдамдык автострадалары өтөт. Акаси кысыгы аркылуу өткөн автомобиль асма көпүрөсү (1998; узундугу 3,9 км, таянычынын бийиктиги 298 м, дүйнөдөгү эң бийик жана узун) аркылуу Авадзи аралы менен байланышат. Порт аркылуу жылына 95,5 млн т жүк ташылат (2006, өлкөнүн сырткы соодасынын 1/ и). «Токайдо» темир жол магистралынын (Кобе — Токио) батыштагы акыркы пункту. Шаардагы темир жол тармактары толугу менен автоматташтырылган (1981; дүйнөдө биринчи жолу). Кобенин жайгашкан жеринде эл байыртадан эле отурукташкан. 1889-жылдан шаар статусуна ээ. 1907-жылдан порт. Госикидзука кофун-коргону (4-кылымдын аягы — 5-кылымдын башы), храм комплекстери (анын ичинде Икута синтоист храмы, 3-кылымдын башы), Хакоги-Сенненя байыркы чарбагы жана башкалар сакталган. Кобеде 100дөн ашык эл аралык корпорациялардын өкүлчүлүктөрү, Япониядагы ири ишканалар менен компаниялардын штаб-квартиралары жайгашкан. Кеме куруу, металлургия, машина куруу, аскер, химиялык, нефть-химиялык, текстиль өнөр жайы ишканалары иштейт. Кондитер азыктар өндүрүшү (1931-ж. орус ишкери В. Ф. Морозов тарабынан негизделген) өнүккөн. Япониядагы илим, билимдин башкы борбору. университеттер (анын ичинде мамлекеттик эместер да бар), ИИИлер, китепканалар, музейлер (анын ичинде сүрөт жана башкалар) бар. Туризм өнүккөн. Кобе 1995-жылкы жер титирөөдө кыйрап, 2005-ж. толугу менен кайрадан курулган.

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104-9
# Осака

Осака.
**Осака**, Нанива – Япониядагы шаар. Өлкөдө чоңдугу жана экономикалык мааниси боюнча 3-шаар. Йодо дарыясынын (Ички Япон деңизинин алабы) дельтасындагы ири порт (жылына 80 млн тга чейин жүк ташылат; Япониянын экспортунун 2/ бөлүгү). Хонсю аралынын түштүк бөлүгүндө жайгашкан. Осака-фу префектурасынын административдик, Япониянын тарыхый соода борбору. Калкы 2,7 млн (2011). Жолдор тоому. Эки эл аралык аэропорту бар. Метрополитен иштейт. Япониянын соода-финансы борбору. АКлар, шалы фондусу, пахта биржасы, дүйнөдөгү ири банктардын филиалдары бар. Оор өнөр жай (өлкөдө өндүрүлгөн болоттун 1/6 и, прокаттын 2/6 си, түстүү металлдын 1/3бөлүгүнөн көбүрөөгү) өнүккөн. Так машиналар, станок, прибор жана кеме куруу, радио-техникалык жабдуулары, текстиль (Япония текстилинин 40%и), химиялык-фармацевтика, жыгаччылык, полиграфия, цемент, айнек, карапа өнөр жай ишканалары иштейт. Университет, музейлер (шаар, асем өнөр ж.б.) бар. Каналдары көп. 7-10-жана 16-кылымдагы храм (будда, синтоист) сепилдер сакталган. Шаар 7-кылымдан эскерилет.

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111-7
# Ханшин Тайгерс

**Ханшин Тайгерс** (жап. 阪神タイガース, англ. *Hanshin Tigers* ) — жапониялык профессионал бейсбол командасы . Борбордук лигага кирет . Үй жери - Хёго префектурасынын Нишиномия шаарындагы Ханшин Кошиен стадиону .
Кыскартылган аты " Ханшин " жана лакап аты " Жолборстор ". Аны кээде " жолборс " же " согушчу жолборс " деп да коюшат. Япониядагы 12 профессионалдык бейсбол командаларынын арасында Йомиури Гиганттарынан кийинки эң узун тарыхы бар жана 1936- жылы профессионалдык бейсбол лигасын баштаган командалардын бири . 1960-жылга чейин, ал согуш учурундагы бир мезгилди кошпогондо , Осака жолборстору деп аталып келген .

Оператор корпорациясы Hanshin Tigers Co., Ltd. Башкы компания - Hanshin Electric Railway ( Hankyu Hanshin Holdingsтин туунду компаниясы ).

Лигада беш жеңиш (жеңиштердин саны боюнча 5-орунда), Жапонияда бир гана жолу ( 12 команданын ичинен эң төмөнкүсү үчүн тең ) жана 1987- жылдан 2001-жылга чейин 15 мезгилден 10 жолу ылдыйга чөгүп кеткен караңгы доор . Лига негизделгенден бери (1950-ж.), жалпы утуш пайызы лигада экинчи орунду ээлейт жана ал А классына кирген көптөгөн мезгилдерде туруктуу күчкө ээ.

## Тиешелүү нерсе

* Расмий сайт
# Моңгол тили

|  |  |
| --- | --- |
| Расмий аталышы: |
Монгол хэл ᠮᠤᠨᠭᠭᠤᠯ ᠬᠡᠯᠡ |
| Өлкөлөр: |
Моңголстан, Кытай, Орусия, Ооганстан, Тайвань, АКШ
 |
| Расмий статусу: |  Моңголстан,  Кытай (Ички Моңголия)
 |
| Колдонгондордун жалпы саны: |
5,7 млн.
 |
| **Классификациясы** |
| Түрмөгү: |
Евразия тилдери
 |
|
Алтай бүлөсү
Моңгол бутагы
Түндүк моңгол тобу
Борбордук моңгол топчосу |
| Жазылышы: |
моңгол жазуулары, анын ичинде: Моңголстанда кириллик (моңгол алфавити) КЭРде эски моңгол жазуусу
 |
| **Тилдер коду** |
| ISO 639-1: |
mn
 |
| ISO 639-2: |
mon
 |
| ISO 639-3: |
mon
 |

**Моңгол тили** (монг. , Монгол хэл, Mongol khel) – моңголдордун тили, Моңголиянын мамлекеттик тили. Бул аталыш азыркы учурда Моңголиядагы жана Кытайдын Ички Моңголия аймагындагы моңгол тилдүүлөрдүн тили менен катар, жалпы моңгол тилин жана байыркы жазма моңгол тилин өз ичине камтыйт.

## Моңгол тили жана кирилл жазмасы

Моңгол алфавити 35 тамгадан турат.

| Pos. | Cyrillic | Name | IPA | ISO 9 | Standard | THL | Library of Congress |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1 | Аа | а | a | a | a | a | a |
| 2 | Бб | бэ | p, pʲ, b | b | b | b | b |
| 3 | Вв | вэ | w, wʲ | v | v | w | v |
| 4 | Г г | гэ | ɡ, ɡʲ, k, ɢ | g | g | g | g |
| 5 | Дд | дэ | t, tʲ, d | d | d | d | d |
| 6 | Ее | е | jɛ~jɜ, e | e | ye, yë | ye, yö | e |
| 7 | Ёё | ё | jɔ | ë | yo, yö | yo | ë |
| 8 | Жж | жэ | tʃ, dʒ | ž | j | j | zh |
| 9 | Зз | зэ | ts, dz | z | z | z | z |
| 10 | Ии | и | i | i | i | i | i |
| 11 | Йй | хагас и | i | j | ĭ | i | ĭ |
| 12 | (Кк) | ка | (k, kʲ) | k | k | k | k |
| 13 | Лл | эл | ɮ, ɮʲ | l | l | l | l |
| 14 | Мм | эм | m, mʲ | m | m | m | m |
| 15 | Нн | эн | n, nʲ, ŋ | n | n | n | n |
| 16 | Оо | о | ɔ | o | o | o | o |
| 17 | Өө | ө | o | ô | ö | ö | ö |
| 18 | (Пп) | пэ | (pʰ, pʰʲ) | p | p | p | p |
| 19 | Рр | эр | r, rʲ | r | r | r | r |
| 20 | Сс | эс | s | s | s | s | s |
| 21 | Тт | тэ | tʰ, tʰʲ | t | t | t | t |
| 22 | Уу | у | ʊ | u | u | u | u |
| 23 | Үү | ү | u | ù | ü | ü | ü |
| 24 | (Фф) | фэ, фа, эф | (f) | f | f | f | f |
| 25 | Хх | хэ, ха | x, xʲ | h | x | kh | kh |
| 26 | Цц | цэ | tsʰ | c | c | ts | ts |
| 27 | Чч | чэ | tʃʰ | č | č | ch | ch |
| 28 | Шш | ша, эш | ʃ | š | š | sh | sh |
| 29 | (Щщ) | ща, эшчэ | (stʃ) | ŝ | šč | shch | shch |
| 30 | Ъъ | хатуугийн тэмдэг |  | ʺ | ı | ʺ | ı |
| 31 | Ыы | эр үгийн ы | i | y | y | î | y |
| 32 | Ьь | зөөлний тэмдэг | ʲ | ʹ | ʹ | ĭ | i |
| 33 | Ээ | э | e | è | e | e | ê |
| 34 | Юю | ю | jʊ, ju | û | yu, yü | yu, yü | iu |
| 35 | Яя | я | ja, j | â | ya | ya | ia |

Калып:Моңгол тилдери
# Иероглиф

Иероглифтер.
**Иероглиф** - б.з.ч. 4-к. колдонулган Египет жазуусунун образдуу сүрөт белгилери. Бардыгы болуп 5 миңге жакын ар түрдүү иероглиф белгилүү. Бирок ар бир доордо андай иероглифтердин 700-800дөйү гана колдонулган. «Иероглиф» термини башка системадагы жазмаларга карата да колдонулат. Иероглиф деп адатта байыркы жана азыркы кытай жазмасы, сүрөт түрүндөгү хетт жазмаларынын бири сыяктуу жазмалар аталат.

## Колдонулган адабияттар

* О.Каратаев, С.Эралиев. Кыргыз этнографиясы боюнча сөздүк. Бишкек. "Бийиктик" - 2005-ж. ISBN 9967-13-159-4
* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 3-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2011. 784 бет, илл. ISBN 978 9967-14-074-5
# Эфиоп жазуусу

**Эфиоп жазуусу** - Эфиопиянын б. з. башынан белгилүү муун жазуусу.

 Эфиопиянын жазмасы, бул жазма Амхар тилинде жазылган.
Семит консонант жазуусунун түштүк араб вариантынан келип чыккан.

## Колдонулган адабияттар

* «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
# Байыркы уйгур жазуусу

**Байыркы уйгур жазуусу** - байыркы орхон-енисей жазуусунун негизинде түзүлгөн ташка чегип жазууга ылайыктуу рун жазуусу (Селенга дарыясынын боюнан табылган байыркы эстеликтер). Байыркы уйгур жазуусу арамей жазуусунун негизинде өнүккөн согда жазуу системасын өздөштүрүү аркылуу түзүлгөн. Жазуу жогортон төмөн карай жазылган. Байыркы уйгур жазуусунда манихей жана будда диний адабияттарынын котормолору, чарбалык, укуктук документтеринин үлгүлөрү сакталып калган.

## Колдонулган адабияттар

* «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055 -4
# Майя жазуусу

**Майя жазуусу** - майя индейлеринин жазуусу. Азыркы Мексиканын (Юкатан жарым аралы), Гватемаланын, Гондурастын аймагында жашаган индейлерге тиешелүү. Биздин замандын алгачкы кылымдарынан бери белгилүү. 16-кылымда испан чиркөөсү тыюу салганга чейин колдонулган. Андан үч чоң кол жазма, ташка жана карапага түшүрүлгөн көптөгөн жазуулар сакталып калган. Майя жазуусу кайсы түрдөгү жазууга кирээри жөнүндө адистердин пикири ар башка. америкалык окумуштуу Э. Томпсондун пикири боюнча майя жазуусу – накта идеографиялык мүнөздөгү жазуу, ошон үчүн фонетикалык жол менен окуу мүмкүн эмес. Ал эми француз окумуштуусу Л. де Рони жана америкалык окумуштуулар С. Томас жана Б. Уорфтар баштаган изилдөөлөрдү уланткан, ошондой эле белгилүү лингвист Ю. В. Кнорозов майя жазуусу идеографиялык, фонетикалык белгилерден жана детерминаттардан (иероглифтердин маанилерин ажыратуучу кошумча белгилерден) турарын көрсөткөн. Бирок майя жазуусундагы кол жазмаларды окуп чыгуу жана түшүнүү толук ишке аша элек.

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111 -7
# Перфорация

**Перфорация** (тешилүү) — көңдөй органдарда же ткандарда тешиктин пайда болушу.

Патологиялык жана жасалма болуп айырмаланат.

Патологиялык Перфорация карын жана он эки эли ичегинин жарасында, ошондой эле ичеги ооруларында (аппендицит), травмасында болот. Бул Перфорация өтө оор кабылдайт.

Көңдөй органдар Перфорация болгондо ичиндегиси сыртка агып (мисалы, ич көңдөйүнө), өтө тез ириңдөөчү сезгенүү процесси (перитонит жана башкалар) өөрчүйт. Ошондуктан тезинен хирургиялык операция талап кылынат.

## Колдонулган адабияттар

* Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
# Китакюшю

**Китакюсю** — Япониядагы шаар. Фукуока префектурасынын административдик борбору. Кюшю аралынын түндүгүндө, Мурасаки дарыясынын чатында жайгашкан. 1963-жылы Вакамацу, Кокура, Можи, Тобата жана Явата шаарынын биригишинен пайда болгон. Калкы 1,0 млн (2009). Маанилүү жолдор тоому. Китакюшю аркылуу «Шинкасен» жогорку ылдамдык темир жолунун «Токайдо — Санъё» линиясы өтөт. «Кюсю» автострадасы аркылуу Кагошима шаары жана дүйнөдөгү алгачкы суу астындагы темир (1941) жана эки ярустуу автомобиль тоннели (1958) аркылуу (асылма көпүрөсү менен; 1973) Шимоносеки шаары менен байланышат. Япониядагы эң ири порттордун бири (жылына 109,7 млн тонна жүк ташылат). Шимоносеки, Мацуяма, Токушима, Кобе, Осака, Токио шаары жана Ульсан, Пусан (Түштүк Корея) порттору менен паром аркылуу катташат. Эл аралык аэропорту бар. Кара жана түстүү металлургия, кокс-химиялык, машина куруу (2000-жылдын 2-жарымынан өтө жогорку деңгээлде өнүгүүдө; заводдору: «Тоуоtа», «Nissan», «Daihatsu», «Mazda»; 2007-жылы 1 млн автомобиль чыгарылган), аскер, жеңил жана тамак-аш өнөр жай ишканалары иштейт. Шаардын аймагынан көмүр казылып алынат. Кокура сепили (1602; 1990-жылы толугу менен реставрацияланган), Мёкен синтоисттик, Фукусю будда храмдары сакталган. Китакюсю илимий-изилдөө паркы (1996; 9 ИИИ), университеттер, институттар, музейлер бар. Жыл сайын Кокура Гион майрамы өткөрүлүп турат. Шаарга жакын Хираодай квази улуттук паркы (акиташтуу үңкүрлөрү менен), ысык булактар бар.

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104-9
# Калан

Калан
**Калан** (лат. Enhydra lutris, L. 1753) — деңиз кундузу - сүт эмүүчүлөрдүн суусарлар тукумундагы жырткыч.

Сууда жашайт, жакшы сүзөт. Денесинин уз. 1,5 м, салм. 40 кг га жетет. Башы тоголок, муруту узун, буту кыска, арткы буту сүзгүч калакка окшош. Куйругу жалпак, уз. 35 см ге жакын. Териси кара күрөр же кара, баалуу.

Тынч океандын түндүгүндө жана Американын Аляскадан тартып Калифорнияга чейинки жээктеринде кеңири таралган. Курил жана Командор аралдарында кездешет, арчылыктан азайып кеткендиктен Каланды уулоого тыюу салынган.
Суу жаныбарлары менен азыктанат. Жылына бирди, кээде экини тууйт.

## Колдонулган адабияттар

* Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1978. Том 3. Ирик - Лактар. -640 б.
* А. А. Алдашев. Биология терминдеринин жана айбанат аттарынын орусча-кыргызча сөздүгү. - Бишкек, 1998. ISBN 9967-11-027-9