Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Пунктуация

**Пунктуация** (соңку лат. тилиндеги – тыныш белгилердин коюлушу, же ладнаясы лат. – чекит деген сөздөн) – тил илиминин тыныш белгилеринин коюлушу жөнүндөгү бөлүгү. Поэтикада “пунктуация” термини – автордун атайлап тыныш белгилерди эрежеден тышкаркы бузуп колдонушу - бул автордук пунктуация деп да аталат. Нормага айланган пунктуациядан четтөө авторго айтып аткан нерсесин семантикалык жактан тереңдетүү, чыгармасынын экспрессиялуулугун күчөтүү, ритмди уюштуруу үчүн зарыл болот. Кээ бир авторлор (Мисалы, француз акыны П. Элюар) тыныш белгилерди такыр койгон эмес.

## Колдонулган адабияттар

"Кыргыз адабияты энциклопедиялык окуу куралы". Башкы редактор: Ү. Асанов, жооптуу редактор: А. Акматалиев. Бишкек - 2004
# Сан

"Сан (өлчөө)" менен адаштырбаңыз.

Индиялык-араб сандары
**Сан** ― санды жазуу үчүн белгилердин тутуму.

Сандар биринчи жолу египеттиктер менен вавилондуктарда пайда болгон. Бир катар элдерде (б. гректер, финикиялыктар, еврейлер, сириялыктар) Сандарды тамга менен белгилешкен. Орусияда 16-га чейин ушуга окшош тутум колдонулган. Орто кылымда Европада рим сандын тутуму пайдаланылган (I, II, III, IV, V, VI ж.б. у. с.), алар негизинен ондук разряддын өзгөчө белгилерин колдонууга негизделген; 1-1; Х-10; С-100; М-1000 жана алардын жарымы V-5; L-50; D-500. Азыркы (араб) сандарын 13-кылымда арабдар Европага алып келген жана 15-кылымдын 2-жарымынан кеңири тараган. Tap маанисинде сандар деп 0,1,2,3,4,5,6,7,8,9 белгилери аталат, к. Эсептөө.

## Булактар

* «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
# Мөөр

**Мөөр** – кагазга, сургучка, пластилинге ж. б. материалдарга калыбын алуу үчүн кызмат кылуучу, бетине юридикалык же жеке жактын аталышынын толук тексти (тексти жана сүрөтү) оюлуп же быдыр түрүндө түшүрүлгөн калып. Энбаскыдан айырмалуу М. калыбы оңдолууга же толукталууга жатпайт. Мамлекеттик энтамганын сөлөкөтү түшүрүлгөн туура төгөрөк тариздеги «энтамга мөөрү» аттуу өзүнчө түрү бар. Пайдакечтик максатында же жеке кызыкчылыгынан улам жасалган М. урдоо, жок кылуу, бүлүндүрүү же катып коюу жосундарына карата КР кылмыш-жаза мыйзамдарында жоопкерчилик каралган.

## Колдонулган адабияттар

* Юридика аталгылары менен түшүнүктөрүнүн орусча-кыргызча түшүндүрмө сөздүгү. Илимий-маалымдама басылыш/АРД/Чекки долбоору, авторлор жамааты. – Б.: 2005, ISBN 9967-428-14-7
# Дунгандар

Дунгандар (Казакстан).
**Дунгандар** (өздөрүн чжунюань, хуэйхуэй, лаохуэйхуэй же хуэйзу деп аташат) - Кытай (20 млн), Россия (5 миң), Казакстан (40 миң), Өзбекстан (5 миң), Кыргызстан (60 миңге жакын), ошондой эле КМШ өлкөлөрүндө жашаган калк. Дунган тилинде сүйлөшөт. Негизинен мусулман-сунниттер.

| Дуңгандар |
| --- |
|  Клика Ма, дунгандар башкарган мамлекетинин желеги. |

Дунгандардын ата-бабалары хуэй 19-кылымдын 2-жарымында Кытайдагы Цинь династиясына каршы Дунгандардын көтөрүлүшү жеңилгенден кийин Шеньси, Ганьсу, Шинжаң провинцияларынан Казакстан (Кара-Коңуз, Шор-Төбө айылдарына шеньсиликтер) жана Кыргызстанга (Ырдык айылына ганьсулуктар, Александровка айылына шинжаңдыктар) көчүп келип отурукташкан. 1932-жылдан «Хуэймин Бо» («Дунган гезити») гезити, китептер дунган тилинде басылып, радио берүү жүргүзүлөт. КР УИАда Кытайдан тышкары жерлерде жашаган дунгандардын тарыхын жана маданиятын илимий жактан изилдөөчү дунган таануу бөлүмү иштейт. Дунгандар дыйканчылык, мал чарбачылык менен кесиптенишип, дубалы кыштан же саман аралаш топурактан согулган үйлөрдө жашашкан. Кышкысын жылуу болсун үчүн мешке жанаша салынган секичеде (кан) укташкан жана тамактанышкан. Эркектер менен аялдардын улуттук кийимдеринин үлгүсү окшош. Эркектер оң жагына топчуланган кенен көйнөк, шым, кездемеден шырылган бут кийим, аялдары саймаланып кооздолгон кийимдерди кийишкен. Тамак-ашы негизинен эт, дан, сүт азыктары жана жашылча-жемиштер, анын ичинен крахмалдуу кесме, күрүчтөн даярдалган ботко, ачуу татымалдар кеңири пайдаланылат. Күрүчтү жана нанды тузсуз даярдашып, тамакты таякчалар менен жешет. 1994-жылы Кыргызстанда Дунгандар ассоциациясы (президенти Есен Исмаилов) түзүлгөн. Учурда дунган улутунун өкүлдөрү Кыргызстандын ар кайсы тармактарында эмгектенүүдө. Кыргызстандын адабиятынын өнүгүшүнө кошкон салымы үчүн дунган акыны, котормочу Ясыр Шивазага Кыргыз ССР эл акыны (1974) деген наам ыйгарылган.

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 3-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2011. ISBN 978–9967–14–074–5
# Апельсин (мөмө)

Бүтүн жана ортосунан кесилген апельсин
Апельсин
**Апельсин** (лат. Citrus sinensis) — апельсин дарагынын мөмөсү. Апельсин витаминдерге бай, айрыкча C витаминине.
# Каган

**Каган** - байыркы кыргыз, түрк, уйгур кагандыктарындагы жогорку башкаруучунун ж-а башкы аскер жетекчисинин наамы (титулу).

## Кыскача таржымакалы

Каган термини биринчи жолу кытайлык жылнаамаларда 312-ж. окуяларга байланыштуу эскерилет. IV к. ортосунанан тартып Түрк кагандыгынын бийлик ээлери да Каган наам алышкан. Кийин аварлар, Енисей кыргыздары, печенегдер, хазарлар, караханийлер ж. б. түркий элдер мамлекет башкаруучуларын Каган деп атаган. VIII к. акыры IХ к. чейин Киевдик княздар да Каган титулун пайдаланышып, саясат жактан өздөрүн азар кагандарына тең экендигин көрсөтүүгө аракеттенишкен. Феодализм доорундагы түрктөр Каган терминин «хакан», «хан» түрүндө да пайдаланышкан.

К. наамы хунндар, хазар, булгар, аварларда да белгилүү болгон. Бул наамды 6-к-да уйгур, кыргыз, карлук башкаруучулары кабыл алышкан, император, шахиншахка маанилеш сөз болгон. 8-к-дын акыры– 9-к-дын башынан 13-к-га чейин киевдик княздар да Каган титулун пайдаланышып, саясий жактан өздөрүн Хазар кагандарына тең экендигин көрсөтүүгө аракеттенишкен. Моңгол мамл. негиздеген Темучин (Чыңгыз хан) да ушул наамды кабыл алган. К. термини мусулман булактарында «хан», «хакан» түрүндө кездешет. Изилдөөчүлөр бул термин кытай тилинен кирип, «улуу башкаруучу» дегенди аныктарын белгилешет. Титул жазуу эстеликтеринде антропонимдердин компоненттери катары кездешет: Бумын каган, Ай каган, Боз каган, Билге каган, Барсбек, Барс-бег ж. б.

Монголдордун жапырыгынан кийин Каган термини «Хан» болуп биротоло өзгөртүлгөн.

## Дагы караңыз

* Хан

## Колдонулган адабияттар

* Кыргыз Совет Энциклопедиясы: 6 томдук / Башкы редактор А.Табалдиев, Б.Ө.Орузбаева. - Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы, 1976-80. – Т. 1-6. - Т.4. 155-157 бб.
* Урстанбеков Б.У., Чороев Т.К. Кыргыз тарыхы: Кыскача энциклопедиялык сөздүк. – Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы, 1990. – 288 бет. – (ISBN 5-89750-028-2)
* Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Саясат таануу. Энциклопедиялык окуу куралы. – Б.: 2004, ISBN 9967-14-011-9
* Кыргыз тарыхы боюнча кыскача энциклопедия.(жеткиликсиз шилтеме) Бишкек. 2003
# Ведалар

**Ведалар** (санскритче сөзмө-сөз билим) - байыркы инди (веда) тилиндеги эстеликтер (биздин заманга чейинки 2-миң жылдыктын аягы 1-миң жылдыктын башы). Ведаларды же веда адабиятын гимндер менен курмандык формулаларынын жыйнактары (Ригведа, Самаведа, Яжурведа, Атхарваведа), теологиялык трактаттар (брахмандар, упанишадалар) түзөт. Ведалар эң байыркы Индиянын социалдык-экономикалык жана маданий тарыхы боюнча баалуу маалымат берүүчү дарек.

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055 -4
# Меритократия

Меритократия (лат. meritus – татыктуу жана грекче кratos – бийлик) – батыш социалдык философиясынын түшүнүгү, аны менен жеке сиңирген эмгектеринин жана жөндөмдүүлүктөрүнүн негизинде тандалып алынган адамдар тарабынан башкарылуучу коом белгиленет. Азыркы учурдагы бир катар социологдордун ырастоолору боюнча Меритократия постиндустриалдык коомдун же индустриалдык коомдон кийин келүүчү билим коомунун же керектөө коомунун ажырагыс компоненти. «Меритократия» терминин 1958-жылы англис социологу Меритократия Янг «Меритократиянын жогорулоосу, 1870–2033» романында киргизген. Бул концепцияга ылайык, батыш коомундагы эволюциянын жүрүшүндө, жетектөөчү постко өзгөчө таланттуу, бардык социалдык катмарлардан тандалып алынган адамдарды сунуштоо принциби бекемделет.

Колдонулган адабияттар

* Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Философия энциклопедиялык окуу куралы. - Б.:2004 ISBN 9967-14-020-8
# Логика

**Логика** (грек. *logos* – сөз, ой, кеп, акыл) — ой жүгүртүүнүн калыбы жана мыйзамдары жөнүндө илим. Ал үч бөлүктөн турат: диалектикалык логика, математикалык логика жана формалдуу логика.

*Диалектикалык логика* – объективдүү дүйнөнүн өнүгүшүнүн адамдын ой жүгүртүүсүндөгү чагылыш калыпы жана мыйзымдары, чындыкты таанып-билүүнүн мыйзам ченемдери жөнүндөгү илим. Анын элементтери Гераклит, Платон, Аристотель ж. б. ойчулдардын эмгектеринде, ал эми таанып-билүүнүн, ой жүгүртүүнүн жалпы принциптери жана методдору катары Ф. Бекон, Декарт, Лейбниц ж. б. окууларында кездешет.

Диалектикалык логиканы өнүктүрүүгө белгилүү салымды Кант жана Гегелдер кошушкан. Анын негизги маселеси катары заттарга диалектиканын мыйзамдарынын жасаган аракеттеринин байланышынын түшүнүктөрдө чагылдырууну изилдөө, анын негизинде ой жүгүртүүнүн өзүнүн өнүгүшүн үйрөнүү, таанып-билүүнүн жалпы мыйзамченемдери каралат.

*Математикалык логика* ― логикада математикалык методдорду колдонуу, ошондой эле математикалык талдоолорду жана далилдөөлөрдү логикалык изилдөө жөнүндөгү билимдердин жыйындысы.

*Формалдуу логика* – ойдун формаларынын (ойдо талдоо, ой жыйынтыктоо, түшүнүү, далилдөө ж. б.) логикалык түзүлүшүн үйрөтүүчү илим. Формалдуу логиканын негизги максаты – корутунду билимге ээ болуу жараянында сакталуучу мыйзамдарды жана принциптерди иштеп чыгуу болуп саналат.

## Булактар

Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Кыргыз педагогикасы (энциклопедиялык окуу куралы). - Б.: 2004
# Теософия

Эл аралык Теософиялык коомунун Эмблемасы.
Эмблемадагы жазуу: «Чындыктан ашкан дин жок!»
**Теософия** (грек сөзүнөн theos – кудай жана sophia – акылмандык, билим) (сөзмө-сөз – кудай таануу)

* Кудайдын өзгөчө сырларын ачууга атаандашкан бардык мистикалык окуулар.
* Буддизмдин мистикасын башка чыгыш окуулары менен бириктирүүгө аракеттенген

Е. П. Блаваттын мистикалык доктринасы жана анын жолдоочулары. Кээде теология менен дал келүүчү түшүнүк (мисалы, “Ареопагатиках”). 1857-жылы Нью-Йоркто Е. П. Блаватская тарабынан теософиялык коом негизделген (1831–91). 1913-жылга чейин бул коомдун активдүү өкүлү болуп антропософиянын түзүүчүсү Р. Штейнер болгон. Коомдун максаттары жана Блаватскаянын өзүнүн идеялары анын “Сырдуу доктрина” (1888), “Теософияга ачкыч” (1889) ж. б. эмгектеринде баяндалган.

Ошондой эле Блатавскаянын Теософиялык китебинде өз максатын тстыктап бере алды: "Жаратылыш кокусунан атомго окшош эмес", жана анын мыйзамдуу орду аалам схемасында экендигин адам баласына көрсөттү. Бардык диндердин өзөгү болгон архаикалык чындыктардын бузулуп кетүүсүнөн сактай алды. Жаратылыш сырлары азыркы мезгилдегидей илимде изилдөөгө мүмкүн болбогон учурда эле бир канча деңгээлде анын негизги бүтүндүгүн ачып бере алды.

## Колдонулган адабияттар

Кыргыз адабияты: энциклопедиялык окуу куралы. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, - Б.: 2004
# Герметизм

**Герметизм** (италиялык poesia ermetica герметикалык поэзия) – 20-кылымдын 30-жылдарында италян поэзиясындагы модернисттик багыт (Э. Монтале, Ж. Унгаретти); модернисттик поэзиянын бир көрүнүшү. Герметизм адамдын жалгызсыроодон улам дүйнөнү трагедиялуу кабылдоосун, кайгы-кусаны атайылап татаал формада чагылдырат.

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055 -4