Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Биринчи империя

**Биринчи империя** - Францияда Консулдук башкаруудан (1799-1804) кийинки Наполеон I башкарган (1804-1814 жана 1815) ири мамлекет. Консулдук режимдей эле биринчи империя мезгилинде империялык бийлик Улуу француз революциясынын жеңип алууларын жойгонго аракеттенген, бирок анын натыйжасында пайда болгон буржуазиалык түзүлүштү бекемдеп, аскердик диктатураны орноткон. Биринчи империя кыйрагандан кийин Францияда Бурбондордун монархиясы калыбына келтирилген.

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055 -4
# Хореография

**Хореография** (гр. choreia - бий жана...графия) –

1) терминдин алгачкы мааниси - бий жазуу. Бий жазуу аракети 15-кылымдын аягы – 16-кылымдын башында башталганы менен, 17-кылымдын аягы - 18-дын башында гана француз балетмейстерлери жана бий мугалимдери (П. Бошан, Р. Фейе, П. Рамо) тарабынан системага келтирилип, кийин кеңири тараган. «Хореография» терминин «Хореография же бий жазуу өнөрү...» (1700) китебинин автору, бий устаты Р. Фейе киргизген. Россияда 18-кылымдын аягында бий жазып алуунун системасы түзүлгөн;

2) бий жана балеттерди жазуу искусствосу;

3) жалпы эле бий искусствосу, к. Бий.

## Колдонулган адабияттар

* «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
# Аллель

**Аллель** (гр. allelon - өз ара) - гомол., башкача атйканда жуп хромосомалардын бирдей бөлүктөрүндө (локустарында) жайгашып, бир эле белгинин өөрчүшүн аныктоочу тукум куума бирдик - ген. А. термини илимге киргиче бул гендер аллеломорфтор деп аталып келген. Ар бир ген өзүнүн белгисин аныктай турган экиден кем эмес А-дик абалда болот. А. тукум куума белгинин өөрчүшүн камсыз кылып, басымдуулук (доминанттык) касиетке, А. ошондой эле тукум куума белгини көмүскө түрдө сактап, рецессивдик абалга ээ. Мисалы, адамда доминанттык А. көздүн кара түсүн, ал эми рецессивдик А. көздүн көк түсүн аныктайт. Өсүмдүктө доминанттык А. түстүү гүлдөрдүн, рецессивдик А. түссүз гүлдөрдүн өөрчүшүн аныктайт. Доминанттык А-ди белгилөө үчүн баш тамга (А), рецессивдик А-ге кичине тамга - (а) колдонулат. Бир А-дик жупка кирүүчү гендер бирдей тамга менен белгиленет, мисалы, АА, Аа, аа же ВВ, Вв, вв ж. у. с. Гомол. жуп хромосомалардын ар биринде ошол гендин бир гана А-и орун алышы мүмкүн, анткени мейоз учурунда алар ар башка гаметаларга бөлүнүп кетет.

Айрым учурда А-дик гендерге экиден көп А-дер кирет, булар көп А-дердеп аталат. Көп А-дер хромосоманын бир эле локусунун (гендин) көп жолу мутацияланышынан пайда болот. Мисалы, адамдын кан топтору (топтору) үч А. - А. В. 0 (нөл) менен аныкталат. А. 0 (нөл) кандын I тобун; А А. кандын II ; В А. кандын III тобун; АВ А. кандын IV тобун аныктайт.

## Колдонулган адабияттар

* Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4
# Жыгач

Жыгач
Элдик көркөм кол өнөрчүлүктө буюм-тайым кармоонун жердиги. Күнөстүү кыргыз жергесинде жыгачтын түрлөрү арбын. Аларга: арча, карагай, кара жыгач, кайың, тал, терек, ак чечек жана жемиш бак-дарактары: өрүк, жаңгак, тыт, алма, алча өңдүүлөр кирет. Булар ар кандай көркөм буюм-тайымдарды жасоо үчүн чеберлерге укмуштай бай негиз боло алат.

## Колдонулган адабияттар

* Акматалиев Амантур Сейтаалы уулу. Кыргыздын кол өнөрчүлүгү. Бишкек 1996: ISBN — 5-655-00960-9(жеткиликсиз шилтеме)
# Дан эгиндери

Дан эгиндери.
**Дан эгиндери** – дан берүүчү маанилүү азык-түлүк өсүмдүктөрүнүн тобу.

Аларга буудай, кара буудай, арпа, сулу, шалы, жүгөрү, сорго (ак жүгөрү), таруу ж. б. кирет.

## Дагы караңыз

* Дан өсүмдүктөрү

## Колдонулган адабияттар

* Кыргызстандын географиясы. Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004, s. 71–72. ISBN 9967-14-006-2
# Карел тили

**Карел тили** – карелдердин тили. Финн-угор тилдеринин Балтика боюндагы финн топчосуна кирет. Үч диалектиге (карел, ливвик же олонец жана людик) бөлүнөт. Карел диалектиси финн тилине жакын. Карел тилиндеги байыркы жазма эстеликтер 13-кылымга таандык. Адабий эстеликтеринин көрүнүктүүлөрү 19-кылымда жазылган. Карел тилиндеги «Калевала» эпосу дүйнө жүзүнө белгилүү. Жазуусу латын алфавитинин негизинде иштелип чыккан. 20-кылымдын ортосунан орус жана финн графикасын колдонушат.

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104-9
# Герман тилдери

**Герман тилдери** — инди-европ. уяга кирген тектеш тилдердин тобу. Негизинен Батыш Европа континентине таралган.

Герман тилдери өз ичинен батыш, түндүк болуп бөлүнөт: батыш тобуна азыркы англис, немец, нидерланд, фриз, африканер, идиш (азыркы еврей тили); түндүк тобуна швед, дан, норвег, исланд, фарер тилдери кирет.

Түш. Африка Республикасынын мамлекетинин болгон африкаанс (бур) тили да Герман тилдери тобуна жатат. Бул тил Голландиядан Түш. Африкага келгендердин диалектилеринин аралашуусунан пайда болгон.
Герман тилдеринин эң алгачкы рун жазма эстеликтери 3-кылымга таандык. Латын алиппесине негизделген жазма адегенде 8—9-кылымдан баштан батыш, кийинчерээк түндүк Герман тилдерине таралган.

## Колдонулган адабияттар

* Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.
# Кыйыштыруу

Кыйыштыруу.
Кыйыштыруу (Алма).
**Кыйыштыруу** - бир өсүмдүктү экинчисине калемчеси же бүчүрү (көзчөсү) аркылуу улоо. К-да өсүмдүктөрдүн төмөнкүсү – кыюу асты, үстүңкүсү – кыюу үстү деп аталат. Кыйыштырууда кыюу асты менен кыюу үстүнүн камбийлери бири-бирине кыналып, натыйжада алар биригип өсүп, бирдиктүү өсүмдүк организмин пайда кылат. Багбанчылыкта К. – мөмө өсүмдүгүнүн керектүү сортун вегативдик жол менен көбөйтүүнүн негизги ыкмасы. К-нун максаты: тамыры топурак-климат шартына көнүкпөгөн (тоңгон, ашыкча нымды көтөрө албаган жана башка) кыюу астын алмаштыруу: кыюу үстүн чарбалык жактан баалуу, суукка чыдамдуу, илдет, зыянкечке туруктуусу менен алмаштыруу; бийик же жапыз, кооз же төшөлмө өскөн өсүмдүк түрүн алуу. К-нун жүздөгөн ыкмасы бар, бирок алардын 10-15 түрү колдонулат. Айрым классификация боюнча К-нун 2 түрү бар: 1) бүчүр (көзчө аркылуу К. (окулировка), 2) бир нече бүчүрү бар калемче аркылуу К. (копулировка). Башка классификация боюнча: бүчүр, калемче, түтүк (бүчүрү бар кабык шакекчеси) аркылуу жакындаштырып К., үрөндү кыюу астынын тамырына өстүрүп К., бир уруктун түйүлдүгүн экинчисине көчүрүп К-га бөлүнөт. Булардын алгачкы 5 ыкмасы багбанчылыкта, кийинки 2 чөп өсүмдүктөрүн К-да колдонулат. К. кышкы, жазгы, жайкы болуп бөлүнөт. Кышкы К. өсүмдүктүн тыным мезгилинде, кыштын 2-чи жарымында үйдө, жылытма жерге, жазгы К. аба ырайынын шартына жараша март-июнда, жайкы К. июлдан-сентябрга чейин жүргүзүлөт. Бүчүрү менен К. мөмө дарактарын питомникте көбөйтүүнүн негизги ыкмасы. Кыюу асты үчүн питомникте 1-жылы өстүрүлүп жаткан көчөт алынат. Анын кабыгы оңой ажыраш үчүн камбийдин тез өсүшүнө шарт түзүлүп (илдет, зыянкечтен корголуп, түптөлүп, сугарылып) даярдалат. Калемчелеп К-да кыйгач кесип, “тилче” аркылуу тилкелеп, боорунан тилип, шынаа түрүндө, көпүрөчө, кабык астына улоо болуп бөлүнөт. Түтүк аркылуу кыйыштырууда кыюу астынын кабыгы кыйыштырылуучу жерден эки жолу тегерете шакекче түрүндө кесилип, дарактан ажыратылып, алынып ташталат. Жакындаштырып К. же аблактировкада кыюу үстү өскөн өсүмдүгүнөн ажыратылбастан кыюу асты менен бириктирилет да, алар биригип өскөндөн кийин ажыратылат.

## Колдонулган адабияттар

* Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4
# Атылма курал

**Атылма (ок атуучу) курал** – бул дарынын же башка бир жарылуучу заттын от алуусунан улам жаралган газдын күчү аркылуу багыттуу кыймылга келүүчү атылып чыккан нерсе менен аралыктагы бутаны жок кылууга эсептелген курал-жарак.

## Колдонулган адабияттар

* Юридика аталгылары менен түшүнүктөрүнүн орусча-кыргызча түшүндүрмө сөздүгү. Илимий-маалымдама басылыш/АРД/Чекки долбоору,авторлор жамааты. – Б.: 2005, ISBN 9967-428-14-7
# Иван Айвазовский

**Айвазовский Иван Константинович** (армениялык: Հովհաննես Այվազյան, **Ованес Айвазян**) (17(29)- июль 1817 - 2-май 1900) - орус-армениялык сүрөтчүсү, деңиз пейзажынын чебери.
# Хариджиттер

**Хариджиттер** (арабча, хаваридж – чыгуулар, нааразы болуучулар) – мусулмандардын 7-кылымдын 2-жарымындагы Омейялар жана Абасилердин феодалдык монархиясына каршы багытталган демократиялык көзкараштагы сектасы. Хариджиттер халифтердин бийлигин мураска калтыруу укугуна каршы чыгуу менен, ага шайлоо тартибин киргизүүнү талап кылышкан.

## Колдонулган адабият

“Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия” Бишкек 2003.

“Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору”

“И.Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик Педагогикалык университети”

“Башкы ред. Ү.А.Асанов, жооптуу ред. А.А. Асанканов”.

“Ред кеңеш: Ө.Ж.Осмонов (төрага) Т.Н Өмүрбеков”

## Интернеттик шилтемелер
# Рентген нурлары

Рентгенограмма (1896-жыл).
**Рентген нурлары**, рентген нурлануусу-толкун узундугу 10 ' 10 3А (10 12–10 5 см) болгон электр-магниттик иондоштуруучу нурлануу. 1895-жылы В. К. Рентген ачкан. Алгач аны Х-нурлары деп аташкан. Толкун узундугу Х<2 А болсо – катуу, Х<2 Е – жумшак рентген нурлары деп аталат. Рентген нурларынын электр-магниттик табиятын англиялык окумуштуулар Ж. Стокс, Ч. Баркла негиздеген. 1912-жылы М. Лауэ кристаллдын атомдук торчосунда рентген нурларынын дифракциясын байкаган. 1913-жылы орус физиги Г. В. Вульф жана англиялык физик У. Л. Брэгг тарабынан рентген нурларынын толкун узундугу менен дифракция бурчунун ортосундагы көз карандылык табылган. Рентген нурларын алгач рентген түтүктөрүндө алынган. Катоддон чыккан чоң ылдамдыктагы электрондун тормоздолушунан жана аноддун бетине урунуусунан рентген нурлары пайда болот. Рентген нурларынын булактары – айрым радиактивдүү изотоптор, синхротрондор, электрондорду топтогучтар, Күн жана түрдүү космос объектилери. Пайда болуу механизмине жараша алардын спектри үзгүлтүксүз жана тилкелүү болуп, эки түрдө кездешет. Рентген нурларынын зат менен аракеттенишүүсүндө фотоэффект кубулушу байкалат. Сүрөттөлүштөр атайын ренттен плёнкаларында алынат. Толкун узундугу түрдүү рентген нурлары иондоштургуч камера, сцинтилляциялык эсептегич, Гейгер-Мюллер эсептегичи, жарым өткөргүчтүү детекторлор аркылуу катталат. Рентген нурлары медицинада (рентгендиагностика, рентгениверситетерапия), дефектоскопияда, рентген структуралык анализде, рентген топографиясында, рентген микроскопиясында, рентген спектроскопиясында, рентген спектр анализинде, рентген астрономиясында колдонулат.

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117-9
# Пиксель

Pixel art
**Пиксель** (англисче pixel, picture cell – сүрөттөлүштүн элементи дегенден) – монитордун жандырылган ар бир чекити. Монитордо ар бир Пикселдин ортосундагы аралык чекиттер кадамы деп аталат. Пикселдин саны канчалык көп болсо, чекиттер кадамы кичирейип, монитордун чечилиши жакшы болот. Пикселдер экран чечилишинин стандарттуу бирдиги болуп саналат. Монитордо көрсөтүлгөн Пикселдин саны экрандагы горизонталдык (640) жана вертикалдык (480) Пикселдер саны менен туюнтулат. Пикселдердин саны программа, видео карддын адаптеринин мүмкүнчүлүгү жана түздөн-түз монитор менен аныкталат. Азыркы учурда монитор жана видео кард адаптерлери үчүн VGA (video graphics array) жана SVGA (super video graphics array) стандарттары колдонулат. VGA түзүлүштөрүнүн чечилиши Пикселдин 640x480 саны менен аныкталат. SVGA түзүлүштөрүнүн чечилиши 800x600 жана андан жогору болот. Графиктик жана башка тексттик эмес сүрөттөлүштөр үчүн жогорку чечилиштеги мониторлор колдонулат.

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117 -9