# Сын атооч

**Сын атооч** - заттын даамын, өңү-түсүн, сын-сыпатын, көлөмүн жана формасын билдирип, кандай? деген суроорго жооп берген сөздөр сын атооч деп аталат. М и с а л ы: кызыл, сары, жашыл, таттуу, ачуу, тоголок, жумшак жана башка.
Сын атооч сүйлөм ичинде көбүнчө баяндоочтук, аныктоочтук, бышыктоочтук милдетти аткарат. Мисалы: Акылдуунун сөзү кыска (кыска — баяндооч). Жакшы адамдын белгиси эл камы үчүн жүгүрөт, жаман адам белгиси өз камы үчүн күйүнөт (жакшы, жаман - аныктооч). Бали, азаматтар, жакшы иштедиңер (жакшы -бышыктооч).

## Сапаттык жана катыштык сын

Заттардын сын-сыпаты, өңү-түсү, даамы, формасы, мүнөзү, сапаты сыяктуу белгилерин түздөн-түз көрсөткөн сын атоочтор сапаттык сын деп аталат.
Мисалы: ичке, сулуу, ак, жашыл, тунук, ачуу, тегерек, тоголок, шайыр, түнт, жакшы, жаман, кызылыраак, өтө чоң, абдан сонун, саргыч, бозомук, чоң-кичине, жакшы-жаман, ак-кара жана башка.
Башка бир зат менен болгон байланышына, кандайдыр бир катышына карай заттын өзгөчөлүктөрүн көрсөтүүчү сын атоочтор катыштык сын деп аталат.
Мисалы: токойлуу жер, тоодой толкун, темирдей тартип, жаанчыл ай, даамдуу тамак, тумакчан киши, аталаш тууган жана башка.

## Сын атоочтун даражалары

Кыргыз тилинде сын атоочтун төрт даражасы бар: жай, салыштырма, күчөтмө жана басаңдатма даража.
**Жай даража**
Заттын белгисин кандай нормада экендигин билгизип, атайын мүчөлөрдүн жардамысыз, уңгу түрүндөгү сапаттык сын атоочтор аркылуу жасалат: кызыл, сары, ак, көк, кара, жашыл, ачуу, кен, сүйрү жана башка.
**Салыштырма даража**
Заттагы бир эле белги экинчи заттын белгиси менен салыштырылат. Салыштырууну чыгыш жөндөмөсүнүн -дан жана -ыраак мүчөсү уюштурат. Бал канттан пайдалуу. Замира Берметтен кичине. Москва көп шаарлардан кооз (коозураак).
**Күчөтмө даража**
Заттардын сын-сыпатын күчөтүп, өтө жогору же өтө төмөн экендигин көрсөтөт да, төмөнкү жолдор менен жасалат.

* а) эң, өтө, абдан, чымкый, чылк деген ж. б. күчөткүч бөлүкчөлөрдүн жардамы менен жасалат.Мисалы:эң чоң, өтө күчтүү, абдан жакшы, чымкый кызыл.
* б) сын атоочтун толук кайталанып же кыскарып айтылышы аркылуу жасалат.Мисалы: кыпкызыл, упузун, капкара, сапсары, бийик- бийик тоолор, кооз-кооз үйлөр, сонун-сонун көчөлөр ж.б.
* в) затташкан сын атоочтор к**үчөтмө** даражаны уюштурат.Мисалы:мыктынын мыктысы, сулуунун сулуусу жана башка.

## Басаңдатма даража

Заттагы белгинин нормалдуу белгиге жете бербегендигин же анын басандатылып айтылышын билдирет, төмөнкү мүчөлөрдүн жардамы менен жасалат:

* -ыш Мисалы:агыш, көгүш
* -гыл Мисалы: киргил, чаңгыл
* -ылжым, -ылжын Мисалы:көгүлжүм, көгүлжүн
* -гыч Мисалы:саргыч
* -гылт Мисалы:кызгылт
* -гылтым Мисалы:кызгылтым ж.б.

**Салыштырма даража**

Салыштырма даража заттагы бир эле белги экинчи заттын белгиси менен салыштырылат. Салыштырууну чыгыш жөндөмөсүнүн -дан жана -ыраак мүчөсү уюштурат. Бал канттан пайдалуу. Замира Берметтен кичине. Москва көп шаарлардан кооз (коозураак).

## Сын атоочтун жасалышы

Сын атоочтор төмөндөгүдөй мүчөлөрдүн жардамы менен жасалат:
Зат атоочтон сын атооч жасоочу мүчөлөр:

* -луу – токойлуу жер, суулуу өзөн, малдуу адам
* -дай - тоодой толкун, алтындай сары, анардай кызыл
* -сыз - ботосуз төө, суусуз жер, айсыз түн
* -гы (-кы) - жазгы суу кышкы тоо, жайкы ысык
* -чул - суучул киши, жаанчыл ай, кишичил буура
* -лык - шаардык адам, айылдык жер, жылдык түшүм
* -чан - атчан адам, тончон бала, кийимчен киши
* -мер - ишмер кызматчы, сөздөр чал
* -дак - кумдак жер, таштак өрөөн, сыздак жер
* -кор - малкор адам, чайкор кемпир, дүнүйөкор бай
* -ий –илимий иш, тарыхый окуя, диний көз караш

Этиштен сын атооч жасоочу мүчөлөр:

* -гыр - алгыр куш, өткүр бычак
* -гыч –аткыч киши, илгич мышык, жазгыч акын
* -гак - соргок кузгун, тайгак жол
* -аак - ыйлаак бала, тердээк ат
* -ык - жыртык кемсел, кетик тиш, тунук суу
* -чаак - таарынчаак бала, унутчаак киши, уялчаак кыз, тырышчаак окуучу
* -аанак - кабаанак ит, сүзөөнөк уй, качаанакат
* -калаң – шашкалаң киши, каткалаң үнсүз
* -ыңкы – көтөрүңкү кабак, басыңкы маанай
* -ма - жайма базар, өрмө жүгөн
* -ыш - тааныш адам, окшош буюм
* -ынды - уланды мүчө, туунду сөз
* -ын - агын суу, саан уй
* -арман - чабарман жигит, күйөрман киши ж.б.

## Сын атоочтун синтаксистик жол менен жасалышы

Сын атоочтор сөз менен сөздүн айкалышы аркылуу синтаксистик жол менен жасалат. М и с а л ы: улуу-кичүү, узун-кыска, ачуу-таттуу, майда-чүйдө, ак саргыл, кара тору, кызыл ала, кара көк, мала кызыл, кара кочкулж.б.

## Сын атоочтун заттык мааниде колдонулушу

Сын атооч менен бирге айтылуучу аныкталгыч сөз түшүп калып, сын атооч зат атоочтук мааниде колдонулат:жакшы (адам) эл камын ойлойт, жаман (адам) өз камын ойлойт. Күлүк (ат) чапкан сайын арбытат. Жаманга айткан кайран сөз. Жакшыны жакшы билер жана башка.

## Сын атоочтун синтаксистик кызматы

Затташып ээлик милдетти: кызылы тандалып алынды. Жакшыны жакшы билер.
Баяндоочтук: Бүтүн жер жүзү - аппак, кооз жана эң сулуу.
Аныктоочтук: Кадырлуу адамдар келишти. Ал мага жаңы кубат, жаңы күч берди.
Бышыктоочтук: Ысмайыл ырайымсыз көрүндү. Унү жагымдуу угулду жана башка.