Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Логограмма

**Логограмма** (гр. ljgos – сөз жана ...грамма) – сөздүк-муундук тилдерде бүтүндөй сөздү же анын негизин билдирүүчү белги. Так маанисинде логограмма деп белгилүү бир сөздү туюндуруучу белгини атоо керек, бирок кээде «логограмма» термини идеограмма термининин ордуна да колдонулат.

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 5-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2014. ISBN 978—9967—14-111-7

[[Категория:Тил илими]
# Юникод

**Юникод** (**Unicode** же Уникод) — бардык жазуу тилдериндеги симболдорду кодтоо стандарты, компьютер технологиясында кеңири колдонулат. Бул стандарттын бир канч түрлөрү бар: UTF-8, UTF-16 (UTF-16BE, UTF-16LE) жана UTF-32 (UTF-32BE, UTF-32LE. Ошондой жаңы UTF-7 формасы иштелип чыккан. Бул стандарт 1991-жылы Юникод Консорциум (англисчеси: Unicode Consortium) уюму тарабынан сунушталган.
# Кытай жазуусу

**Кытай жазуусу** — сөз же морфемаларды туюнтуу үчүн иероглифтер пайдаланылган жазуу. Иероглифтер биздин заманга чейинки 2-миң жылдыктын орто ченинде пайда болгон. биздин замандын 1-кылымында иероглифтерди жазуунун азыркыдай стили — кайшу («үлгү жазуу») иштелип чыккан. Кытай жазуусундагы жалпы белгилердин саны болжол менен 50 миң. Азыркы кытай тилинде анын 4—7 миңи пайдаланылат. Кытай салтында иероглифтер 6 категорияга бөлүнөт. Азыр аларды 3 топко ажыратышат: 1) пиктограммалар менен идеограммалар. Буларга байыркы жөнөкөй белгилер кирет; 2) фонограммалар (иероглифтердин көбү) — сөздүн маанисин жана айтылышын туура табууга жардам берүүчү «ачкычы» бар татаал белгилер; 3) «кабыл алынган» иероглифтер — мурда белгилүү бир түшүнүктү туюнтуу үчүн колдонулуп, кийин башка сөздү белгилөө үчүн пайдаланылып калган иероглифтер.

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104-9
# Жапон жазуусу

**Жапон жазуусу** - морфемаларды же синонимдеш морфемаларды туюнтчу иероглифтердин (15 миңче) муун азбукасынын эки графикалык вариантынан (хирагана - кызматчы морфемалар жана тууранды сөздөр үчүн; катакана - четтен кирген сөздөр үчүн) турган жазуу системасы.

Иероглифтер 6-7-кылымдарда Кытайдан алынып, кийин япон тилине ылайыкталган. 12-кылымдан тарта адепки жазуу системасынан кыйла жөнөкөй муун тамгалары (катакана) жана бат жазганга ылайыкталгандары (хирагана) гана калып, аралашма жазуу басымдуу орун алып кеткен. 1946-жылы иероглифтер саны 1800гө чейин кыскартылып, алар аркылуу туюнтулуучу сөздөрдү тамга менен жазуу сунуш кылынган. Жазылышы - жогортон төмөн жана оңдон солго карай. Кээде текст солдон оңго карай да басыла берет. Латын жазуусу аз таралган.

## Колдонулган адабияттар

Колдонулган адабият
Тил энциклопедиясы / Түз.А. А. Джапанов: Оңд., толукт., кайрадан 2-бас. - Б.: Турар, 2010. -548 б. ISBN 978-9967-44-24-9
# Жазуу

**Жазуу** - кептин (речтин) катталышы. Ал речтин тигил же бул элементин туюнтуучу графикалык белгилердин жана сүрөттөрдүн жардамы аркылуу ишке ашат. Кайсы элди албайлы, бардыгынын тең жазуусу бири-биринен туруктуу белгилери, бирдей формасы менен айырмаланган өзүнчө системаны түзөт. Жазуу белгилердин формасына карата эмес, маанисине, речтин кайсыл элементтеринин (бүтүндөй маалыматтын, жеке сөздүн, муундун же тыбыштын) белги аркылуу туюнтулуп жатканына карата түркүмдөштүрүлөт. Ушул негизден дүйнөдө жазуунун 4 тиби бар экени аныкталган: пиктографиялык жазуу, идеографиялык жазуу, муун жазуусу жана тыбыш жазуусу. Пиктографиялык жазуу - жазуунун эң байыркысы. Анда туюнтма катары бүтүндөй бир кабар билдирүүчү сүрөттөр (пиктограммалар) колдонулган. Идеографиялык жазуунун жазма белгиси бүтүн бир сөздү же анын таанымал бөлүгүн туюнтат. Мунун эң байыркы системалары төмөнкүлөр болгон: египет жазуусу (б.з.ч. IV миң жылдыктын 2-жарымынан тарта), шумер жазуусу (б.з.ч. IV миң жылдыктын 2-жарымынан тарта), шумерлерде өркүндөгөн клинопистин түрлөрү, байыркы хинди жазуусу (б.з.ч. 3-миң жылдан тарта), крит жазуусу (б.з.ч. III миң жылдык менен II миң жылдыктын башынан тарта), кытай жазуусу (б.з.ч. II миң жылдыктан тарта), Борбордук Америка жана Мексиканын байыркы элдеринин жазуу системалары жана башкалар. Азыр идеографиялык жазууну кытайлар гана колдонушат. Муун жазуусунун белгилери аркылуу жеке-жеке муундар белгиленет. Бул жазууну көбүнчө сөздөрүндө муун саны аз тилдер урунат. Клинопистин идеографиялык муун жазуу системасы б.з.ч. 3-2 кк. крит муун жазуусу б.з.ч. III миң жылдыкта келип чыгат. Кийин кытай иеороглификасына кошумча иретинде муун жазуунун жаңы түрлөрү чыккан. Алар япон муун жазуусу (б.з.8-к.) жана корей лигатуралык системасы кунмун (б.з. 15-к.). Азыркы мезгилде муун жазуусу Индияда (мисалы, деванагари), Японияда, Эфиопияда Кореяда колдонулат. Тыбыш жазуусунун белгилери жеке-жеке тыбыштарды туюнтат. Жазуунун бул түрү - үнсүз тыбыш жазуусу (мында үнсүз тыбыштар гана көрсөтүлөт) жана вокалдык-тыбыштык жазуу (мындагы белгилер үндүү-үнсүз экөөнү тең билдирет) катары маалым. Үндүү тыбыш жазуусун сөздөрүнүн уңгусу көбүнчө үнсүз тыбыштан куралган элдер урунат. Нукура тыбыш жазууну батыш семит уруулары ойлоп табышкан (Финикия жазуусу). Бул жазуу башка жазуулардын кыйла жөнөкөй формада болгондуктан, тез эле дүйнөнүн көп элдерине таралган. Финикия жазуусунун таасиринде чыгышта арамей жазуусу (б.з.ч. I миң жылдыкта), кийин еврей, араб (б.з. 6-к. чендеринде), уйгур, монгол, манжур жазуулары калыптанган. Грузин, армян жазуулары да (б.з. I миң жылдыгы) финикия жазмасынын таасиринде жаралган деген пикирлер бар. Батышта Финикиянын таасири менен грек жазуусу (жазма даректери б.з.ч. 7-к. таандык), грек жазуусунун таасиринде латын жазуусу, славян кириллицасы түзүлгөн.

## Колдонулган адабияттар

* О.Каратаев, С.Эралиев. Кыргыз этнографиясы боюнча сөздүк. Бишкек. "Бийиктик" - 2005-ж. ISBN 9967-13-159-4
# Кабылдоо

Кабылдоо, таалим, элдик оозеки чыгармалардын же башка бир автордун идеясын, темасын, көркөм ыктарын пайдалануунун эки түрү бар: чыгармачылык жана эпигондук. Биринчисинде автор өзүнөн мурдакы идеяны, тематиканы, көркөмдүк каражаттарды жеке чыгармалык манерасына жараша оригиналдуу пайдаланат. Экинчисинде болсо өзүнөн эч нерсе кошпостон, караманча кайталап, же белимчилик менен туурап гана чектелет.

Кыргыз жазуучулары реалисттик адабияттын алдыңкы салттарын, мурда болбогон проза жана драма жанрларын өздөштүрүүдө дүйнөлүк жана орус классиктеринен таалим алышты. Жазуучулар көп учурларда элдик сюжеттерди пайдаланышып, өздөрүнүн оригиналдуу чыгармаларын түзүшөт (мисалы, кабылдоо Жантөшевдин «Курманбек» эпосунун мотивинде жазылган драмасы).
каарман, кабылдоо Образ.
казал кабылдоо Газал.

## Колдонулган адабияттар

* Кыргыз адабияты: энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, - Б.: 2004
# Мэйдзи Реставрациясы

**Мэйдзи Реставрациясы** (япончо Мэйдзини жаңыртуу, калыбына келтирүү) – 19-кылымдын 2-жарымында Япониядагы феодалдык системаны жоюп, борбордошкон буржуазиялык-помещиктик мамлекетти орноткон саясий окуялар жана социалдык-экономикалык кайра түзүүлөр; тар мааниде – 1867–68-жылдардын аягына чыкпай калган буржуазиялык революция. Мэйдзи Реставрациясына чейин Японияны иш жүзүндө Токугава тегинен чыккан диктатор – сёгун башкарып, император четте калган. Сёгун вассалдары менен өлкөдөгү жердин 1/ ин ээлеп, жердин калган бөлүгү княздарга (даймёлорго) жана алардын вассалдарына – самурайларга лен тартибинде берилген. Эдо сёгундуктун административдик борбору болгон. Княздыктардын ыдырашы менен самурайлардын көбү шаарларга кетип, майда соодагер, кызматчы, мугалим жана башкага айланган. Дыйкандар укуксуз ижарачылар гана болуп калган. Феодалдык эзүүнүн күчөшүнөн дыйкандар көтөрүлүшү чыккан. Дыйкандар жиктелип, оокаттуу дыйкандар (гоно) катмары көбөйгөн. Шаардык соода, ошондой эле өнөр жайы буржуазиясы өскөн. Кымбатчылыктан, акчанын баасынын түшүшүнөн 1830–44, 1865–68-жылы Японияда шаар кембагалдарынын көтөрүлүштөрү чыккан. Улуттук көз карандысыздык үчүн башталган кыймыл сёгундукту жоюп, император бийлигин калыбына келтирүү болгон. 1866-жылы батыш княздыктары бири-бири менен союз түзүп, сёгундукка каршы биргелешкен күрөшүн башташкан. Натыйжада сёгун жана аны колдогондор Тоба жана Фусимиге жакын жердеги (Киото району) салгылашта императордун аскерлеринен жеңилгенетикалык1868-жылы 3-январда сёгундун өкмөтүнүн кулагандыгы жана император башкарган жаңы өкмөт түзүлгөндүгү жарыяланган. Революциянын жеңиши бурж. социалдык-экономикалык реформаларды жүргүзүүгө жол ачканы менен феодалдык калдыктар кыйла даражада сакталып кала берип, революциянын чала аяктаганын белгилеген. Княздыктардын жоюлушу, префектура системасынын кийрилиши (1871), мамлекеттик аппаратты реформалоо, жалпы аскерге милдеттүүлүк (1872) жана башкалар. чаралар феодалдык бытырандылыктын жоюлушун, монархиялык бурж.-помещиктик мамлекеттин орношун шарттаган. Жер салыгынын реформаланышы (1873–79) феодалдык менчиктин жоюлушуна көмөктөшүп, жерге бурж.-помещиктик менчикти орноткон, жаңы помещиктердин, оокаттуу дыйкандардын позициясын чыңдаган. Мэйдзи өкмөтү 19-кылымдын 70–80-жылдары капиталисттик мамилелердин өнүгүшүнө өбөлгө болгон.

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111-7
# Сабаттуулук

**Сабаттуулук** — оозеки жана жазма тилди максатка жараша пайдалана билүү; элдин маданий денгээлинин маанилүү көрсөткүчтөрүнүн бири. « Сабаттуулук » түшүнүгүнүн мааниси коомдун саясий жана экон. өнүгүшүнүн ар кайсы этаптарында маданий керектөөнүн жогорулашына жараша өзгөрүп турат. Мисалы, революциядан мурун билим берүүсү төмөнкү деңгээлде болгон Россия жана башка өлкөлөрдө окуй билген киши эле сабаттуу делсе, өнүккөн капиталисттик өлкөлөрдө окуп да, жаза да билген кишилер сабаттуу делген. Сабаттуулукка бүткүл дүйнө боюнча бирдей критерий коюу максаты менен.

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117 -9
# Пиньинь

**Пиньинь** (расмий кытай тилинде – Ханьюй пиньинь, б. а. «кытай тилинде айтылган тыбыштардын жазылышы») – кытай тилин романдаштыруу үчүн түзүлгөн атайын система. Мисалы, орус лингвисти С. Е. Яхонтов байыркы кытай тыбышындагы kek kuən (гэгунь, гэкунь), kien kuən (гяньгунь, гянькунь – цзянькунь) формалары азыркы «qїr qur» же «qrїq qun», «qїr qun» (кыргыз) тыбышын билгизерин эскертет. Пиньинь 1958-ж. КЭРде кабыл алынган жана расмий статуска ээ болгон. 1979-жылдан баштап КЭРден тараган аталыштардын расмий латын транскрипциясы катары дүйнө жүзүндө (Стандартташтыруунун бүткүл дүйнөлүк уюму – International Organization for Standardization, ISO) колдонула баштаган жана ал Уэйд – Жайлз, чжуинь транскрипциясына өзгөртүлгөн. 2009-жылдан Тайванда романдаштыруунун расмий стандарты болуп калды. Ошол эле жылдын июль айында жөнөкөй иероглифке өтүү сунушталган. Кытай тилинин негизги латын транскрипциясы катары Эл аралык стандарт боюнча жактырылган. Ал эми палладий – бул кытай тилин орус тилине транскрипциялоонун жалпы кабыл алынган системасы.

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117 -9
# Морфема

**Морфема** – сөздүн маани берүүчү бөлүгү жана тилдеги негизги бирдик же мааниси жагынан бөлүнбөй турган грамматикалык форма. мененынкасиеттери: маани берет (лексикалык же грамматикалык маани туюнтат); башка учурларда да бирдей мааниде, бирдей формада кайталанат; чектүү болот (баштапкы маанидеги абалынан ары бөлүктөргө ажырабайт). Мисалы «малчылардын» деген сөз «мал» «-чы», «-лар», «-дын» деген 4 морфемадан турат. Мында биринчи морфема зат атооч, экинчиси сөз жасоо, үчүнчүсү көптүктү, төртүнчүсү (илик жөндөмө) таандык байланыш маанилерин туюнтту. Ушул сыяктуу ар кыл маанилерди туюнтушуна карата бул сөз бирдиги (морфема) уңгу морфема, лексикалык морфема, куранды морфема дегендей түрлөргө бөлүнүп кетет.

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111 -7
# Калька лексикологияда

**Ка́лька** (фр. calque – көчүрмө) – лексикологияда чет тилдеги сөз, сүйлөмдү колдонуунун өзгөчө түрү. Мисалы, байыркы кытай хроникаларында кезиккен Тянь (кырг. - «көк» же «бийик», орус. - «небесные», кыт. - тянь, перс. - «асман»)-Шань тоолору түрк тилинен алынган Таңри (tängri)-Таг, Же-хай (түз мааниде Жылуу-Суу) — Ысык-Көл, Жен-хай — Туз-Көл (Арал), Лин-шань (Муз-Тоо) — Музарт же Музтаг, Чи-шань — Кызыл-Тоо, Цян-цюань — Миң-Булактын ж. б. калькасы болуп эсептелет. Бирок мындай аталыштардын баары алгачкы тыбышы боюнча сакталып калган эмес. Мисалы, дүйнөлүк илимде Теңир-Тоо (Таңри-Таг) - Тянь-Шань; Цун-лин (Сарымсактуу-Тоо) - Памир; Лин-шан - Музарт; элдик бийлик - «республика» ж. б. деп кабыл алынган. Калька өз ичинен сөз жасоочу жана семантикалык болуп бөлүнөт.
# Телефон

**Телефон** (**теле**... *алыс* жана грекче **phone** – *үн* = *алысүн*) – 1) электр термелүүсүн үн термелүүсүнө (сүйлөө речине) өзгөртүүчү электр-акустикалык прибор. Өзгөртүү принциби боюнча Телефон электр-магниттик, электрдинамикалык жана пьезоэлектрдик болуп айырмаланат. Мобилдүү Телефондорго: уюлдук Телефон – уюлдук байланыш тармактарында иштөөчү Телефон, ал – татаал жогорку технологиялык электрондук түзүлүш, радио кабыл алып-бергич, башкаруунун адистештирилген көзөмөлдөгүчү, түстүү монохромдук дисплей, интерфейстик түзүлүш жана аккумулятордон турат. Анын төмөнкүдөй түрлөрү да бар, камерофон – фотоаппараттын жана видеокамеранын милдетин дагы аткаруучу мобилдүү Телефон, мультимедиалык Телефон (плеерфон, мьюзикфон, музыкалык телефон) – аудио видеофайлдарды ж. б. кайра жаратуунун кеңейтилген мүмкүнчүлүктөрү бар адистештирилген мобилдүү Телефон Смартфон – толук операциялык сиетемалуу мобилдүү Телефон (Symbian OS, Windows Mobile, Palm OS ж. 6). Мындай Телефонго жаңы программалар орнотулат: IM- кардарлар, кеңсе пакеттери, органайзерлер, аудио, видеоойноткучтар, коңгуроону башкаруу программалары, браузерлер ж. б. Коммуникатор – мобилдүү Телефондун милдетин да аткаруучу жеке чөнтөк компьютер. Бизнес-Телефон – корпоративдик пайдалануучулар үчүн адистештирилген Телефон, мында тексттүү документти жана электрондук таблицаны кароо, электрондук почта менен иштөө, органайзердин маалыматын корпоративдик сервер менен синхрондоштуруу ж. б. иштерди аткарууга мүмкүндүк берет. Зобололуу Телефон – сырткы түрүнүн кооздугу жана аткарган милдеттери көзгө тез чалдыккандыгы менен өзгөчө. Ошондой эле спутниктик Телефон, конференция Телефону, видеотелефон, IP-Tелефон ж. б. түрлөрү бар. Телефондун бардыгы электр-акустикалык мүнөздөмөлөрүнүн туруктуулугу, нымдан ишенимдүү корголгон жана бузулганда алмашуунун женилдиги камсыз кылынган; 2) Телефон аппаратынын күндөлүк турмушта аталышы; 3) сүйлөшүүлөрдө Телефон аппараттын (абоненттик орнотмосунун) номери; 4) Телефон байланышынын жалпы кыскача аталышы.

1860-жылы табиятсыноочу Антонио Меуччи Нью-Йорктогу италия гезитенде электр зымдары аркылуу үндү берүүчү түзүлүшү жөнүндө макала жарыялаган. Өзүнүн аппаратын Меуччи Teletrofono атаган. 1871-жылы ага патент алууга аракет кылат, бирок каражаттын жоктугунан ою ишке ашпай калат.

## Телефон шкафтары

Стенддер функционалдык өзгөчөлүктөрү, даярдоо материалы, дизайны, жайгаштыруу жана бекитүү түрү боюнча айырмаланат. Интернетте бул түзмөктү өз колуңуз менен жыгачтан, металлдан жана ал тургай эски кредиттик карталардан жасоонун ондогон жолдорун таба аласыз.

## Булактар

* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117 -9
*  шилтеме)
# Конфуцийчилик

**Конфуцийчилик** (Куңзычылык) - байыркы Кытайда пайда болуп, анын рухий маданиятына, саясий турмушуна жана коомдук өнүгүшүнө эки миң жылдан ашык таасир тийгизген этикалык-саясий окуу.

Конфуцийчиликтин негизи б.з.ч. 6-кылымда Конфуций тарабынан түзүлүп, андан кийин анын шакирттери (Мэн цзы, Сюнь цзы ж.б.) тарабынан өнүктүрүлгөн.

Конфуцийчилик байыркы салттарды, адамдардын үй-бүлөдөгү жана коомдогу өз ара мамилелеринин принциптерин бекем тутууга, ошону менен коомдук түзүлүштү жана салттуу бийлик формаларын чыңдоого үндөгөн.

## Байланыштуу макалалар

* Неоконфуцийчилик
# Аллюзия

Аллюзия (фр. – белги берүү, ымдоо, жаңсоо) – жалпыга белгилүү жарандардын көбүнө маалым өткөн окуялар, же фактылар тууралуу белги берүү. Авторлор кээде азыркы коомдук-саясый абалга, кырдаалга карата өз оюн тике айтпай, же цензурадан жашыруу үчүн өткөн бир окуяларды акырын кыстарып кетиши мүмкүн, мына ушул көрүнүш аллюзия, же реминсцениция кубулушу деп аталат.

## Колдонгон адабият:

Шериев Ж.. Муратов А. Адабият .Терминдердин түшүндүрмө сөздүгү.
Кыргыз энциклопедиясынын башкы редакциясы. Бишкек, 1994
# Диакритикалык белги

Диакритикалык белги - (гр. «niakpikos» - «ажыраткыч» ) тамганы ансыз окугандан бөлөкчө окуу керектигин көрсөткөн белги (мисалы, э нин үстүнө эки чекит койсо, ё болуп окулат).

Булак:  Archived 2021-09-22 at the Wayback Machine
# Антология

**Антология** (гр.— гүл терүү маанисинде) — поэзиялык чыгармалардын тандалмалуу топтору.

Байыркы грек адабиятында поэзиянын гүлү деп эсептелген чыгармаларды атайын топтоп, аны бир жыйнакка чыгарышып, ага антология деп ат беришет. Терминдин теги ушундан башталат. Кыргыз поэзиясынын антологиясы орус жана кыргыз тилдеринде жарык көрдү. Кыргыз поэзиясынын эки томдон турган антологиясынын чыгарылышы чоц маданий жаңылык катары белгиленди. Орус тилинде кыргыз поэзиясынын антологиясы 1957-жылы Москвадан «Художественная литература» басмасынан жарык коргон.

## Булак

 Archived 2021-09-22 at the Wayback Machine
# Монастырь

**Монастырь** (грек. *μοναστήριον* — дербиштин үжүрөсү) — бир катар динде бирдей эреже (устав) боюнча жашаган кечилдер (эркектер Монастыры) же кечил аялдар (зайыптар Монастыры) жамааты.

Алгачкы Монастырьлар буддизмде б. з. ч. 5- кылымдар ченде, христиан дининде 3—4- кылымда пайда болгон.
Адегенде кечилдер күнүмдүк турмуштун убарасынан безип, жакырчылыкта күн өткөрүүнү көздөгөнү менен, жүрө-жүрө менчик күтүп, байып, үстөмдүк кылган түзүлүштүн идеол. таянычына айланган. Ке­чилдер милдети, коомдогу абалы жана байланышы, бедели боюнча катмарланып кеткеп.

1972-ж. дүйнө жүзүндо эркектердин 25 миң Монастырьы, аялдардын 100 миң Монастырьы болгон

## Колдонулган адабияттар

Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.
# Адабият

**Адабият** (араб - адептүүлүк, ыймандуулук) ― искусствонун сөз өнөрү менен ишке ачуучу, дуйнөнү образдуу чагылдырууга негизделген түрү. Бул түшүнүк кең мааниде бардык эле жазылган чыгармаларга карата колдонулат. Маселен,илимий адабият, техникалык адабият, медициналык адабият жана башка. Ал эми тар мааниде – көркөм чыгарма дегенди билдирет. Адабият адам жаралгандан бери эле жашап келет. Кыргыздарда термин катары бул сөз революциядан кийин тилибизге кошулду. Көркөм адабият – коомдук аң-сезимдин бир формасы. Анын өсүшү, өзгөрүшү ошол коомдук турмуш менен тыгыз байланыштуу. Искусствонун айрым түрлөрүндө, мисалы, сүрөттө ― боёк, бийде ― кыймыл-аракет, музыкада үн негизги курулуш материал болсо, адабиятта мындай кызматты сөз аткарат. Ошондуктан анда ар кандай идея, тема сөздүн жардамы аркылуу ачылат.

Адабият оозеки айтылса, анда ал угууга ылайыкталат, ал эми жазуу формасында болгондо окурмандык кабыл алууга ыңгайлашат. Адабиятта ар түрдүү тектер, жанрлар турмушту чагылдыруунун өзгөчөлүктөрүнө ылайык аракеттенет. Ал адамдарга таануучулук, тарбиялоочулук, өстүрүп-өнүктүрүүчүлүк, эстетикалык рахат берүүчүлүк кызмат кылат да, ар түрдүү көркөм методдордо, агымдарда ар кыл өзгөчөлүктөргө ээ болот. “Адабият – элдин аң-сезими, жарыгы, жемиши, алардын жашоо турмушу” (В.Г.Белинский) болуу менен “адамтаануу” (М.Горький) катары элдин рухий турмушун дайыма коштоп келатат. Адабият - сөз өнөрү деп да айтылат.

1. Илимий, көркөм, саясий жана башка чыгармалардын жалпы жыйындысы, ар кандай китептер, журналдар ж.б.

2. Турмуштук кубулуштарды, окуяларды, көркөм чыгармаларды, образдарды сөз аркылуу сүрөттөп көрсөтүүчү искусствонун бир түрү, проза же поэзия түрүндөгү көркөм чыгармалар.

## Булактар

Кыргыз адабияты: энциклопедиялык окуу куралы. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, - Б.: 2004
# Флексияланма тилдер

**Флексияланма тилдер** - дүйнө тилдеринин морфологиялык классификация боюнча ажыратышган негизги типтеринин бири.

Флексияланма тилдердин негизги өзгөчөлүктөрү: ички флексияга эгедер же үндүү жана үнсүз тыбыштарда фонетикалык жактан шартталбаган алмашуу жүрөт (мис., орус тилинде «из-бег-ать» - бүтпөгөн түр, «из-беж-ать» - бүткөн түр): бир эле мүчө менен бир нече грамматикалык маани туюнтулат (мис., орус тилинде «рук-у» - «у» мүчөсү бир эле учурда табыш жөндөмө менен жекелик санды туюнтат); ар кайсы негиздеги бир эле грамматикалык маани ар башка мүчөлөр аркылуу берилет, б. а. бир нече жөндөмөнүн жана жакталуунун болушу (мис., орус тилинде «в стол-е»-«в степ-и»; «ид-ёшь» - «спеш-ишь»): морфемалар грамматикалык жактан да, фонетикалык жактан да тыгыз ширелишүү касиетине ээ (мис., орус тилинде «детский» фонетикалык «децкий», мында «п»-«тс» бир эле мезгилде уңгу морфемасынын аягы менен мүчө морфемасынын башын түзүп турат). Флексияланма тилдерге инди-европа тилдери жана семит-хамит тилдери кирет.

## Колдонулган адабияттар

Колдонулган адабият
Тил энциклопедиясы / Түз.А. А. Джапанов: Оңд., толукт., кайрадан 2-бас. - Б.: Турар, 2010. -548 б. ISBN 978-9967-44-24-9
# Бөлүкчө

**Бөлүкчө** — сүйлөмдөгү айрым сөздөргө, сөз айкаштарына же бүтүндөй сүйлөмгө ар кандай кошумча модалдык, маанилик касиет, логикалык маани киргизүүчү кызматчы сөз. Алар семантикалык, морфологиялык, синтаксистик белгилери боюнча өз алдынча кызматчы сөз түркүмү болуп калыптанган. Бөлүкчөлөр кызматчы сөз түркүмү болгондуктан, сүйлөм мүчөсүнүн милдетин аткарбайт.

## Булактар

* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055 -4
# Тууранды сөз

**Тууранды сөз** – жандуу же жансыз нерселерден, кубулуштардан чыккан үндү, дабышты туурап, алардын кыймыл-аракетин, ал-абалын, сырткы көрүнүшүн элестетип көрсөтөт.

"Tic Tac" - италия тилинде сааттар үчүн колдонулган тууранды сөз.
Кыргыз тилинде тууранды сөздөр өтө көп. Алар оозеки кепте, көркөм адабиятта жыш колдонулат. Тууранды сөздөр морфологиялык, фонетикалык жана синтаксистик жактан да башка сөз түркүмдөрүнөн айырмаланып турат. Тууранды сөздөрдө лексикалык маани болбойт, алардын мааниси угулган добушту угулгандай, көрүнгөн элести көрүнгөндөй туурап берүүсү менен байланыштуу. Ошондуктан алар өзгөчө сөз түркүмү деп аталат.

Тууранды сөздөр түзүлүшүнө карай жөнөкөй жана татаал болот, маанисине карай табыш тууранды сөздөр, элес тууранды сөздөр болуп бөлүнөт.

## Колдонулган адабияттар

Кыргыз тилинин лингвистикалык маалымдамасы. Б.:2015.-256 б.
ISBN 978-9967-464-70-4
# Укие-э

**Укие-э** (япон. сөзмө-сөз «өтүп бара жаткан дүйнөнүн образдары») XVII–XIX кылымда Япония көркөм искусствосундагы багыт. XVII кылымда адеп живописте пайда болгон бул багыт (жанрдык живопись катары) андан ары жыгачтагы түстүү чекмеде өзгөчө өнүгө алды. У.-энин пайда болушу япон көркөм искусствосунун жалпы демократизацияланышы менен байланыштуу. Ич ара согуштардан кийинки өлкөнүн маданий жана чарбалык турмушунун жандануусу, сооданын өнүгүшү, буржуазиялык элементтердин өсүшү – мунун баары жандуу заманбап жашоонун япон сүрөтчүлөрүнүн көңүл чордонунда болуусуна түрткү берген жана алар жаңы У.-э багытын түзүшкөн. У.-э девизи астында ар кыл стиль, манера мектептеринин сүрөтчүлөрү биригишкен. Эң татынакай аялдардын портрети, жөнөкөй пейзаждар, куртизанка менен актёрлордун турмушунан алынган турмуштук сүрөттөмөлөр, кол өнөрчүлөр менен дыйкандар турмушу, үй-бүлөлүк көрүнүштөр «өтүп бара жаткан дүйнөнүн образдары» деп аталат. Ал дээрлик үч жүз жыл бою япон гравюрасын азыктандырып турган жана ага дүйнөлүк атак-даңкты алып келген.

## Колдонулган адабияттар

* Кыргыз сүрөт искусствосу: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:, 2004