# Батыш Африка

Батыш Африка (БУУнун картасындагы чөлкөм).
     Магриб, Батыш Африкадан обочо турган аймак.

**Батыш Африка** (башкача аталышы: **Африканын Батышы**) - Африка континентинин батыш ыптасындагы чөлкөм. Бул аймакка 18 өлкө кирет: Бенин, Буркина Фасо, Кэйп Верде аралы, Гамбия, Гана, Гвинея, Гвинея-Бисау, Кот д-Ивуар, Либрия, Мали, Мавритания, Нигер, Нигерия, Ыйыу Елена аралы, Сенегал, Сиерра Леоне, Сан Томе жана Принпиал жана Того.

## Кыскача тарыхы

Батыш Африкага байыркы адамзат өкүлдөрү Африканын түндүгүнөн болжол менен б.з.ч. 12-миң жылдыкта келип байырлай баштаган. Дыйканчылык б.з.ч. 5-миң жылдыкта өнүгө баштаган.

1395-жылдагы картада Мали падышалыгынын өкүмдары Манса Муса тартылган.
Б.з.ч. 1500-жылдын тегерегинде темир кылымынын таасири байкалган.

Төөнүн колго үйүр алдырылышы менен аймак Сахара чөлү аркылуу Түндүк-Чыгыш Африкадагы цивилизациялык очоктор менен алака түзөт.

Аймакка карфагендиктер жана берберлер келе баштайт.

Б.з.ч. 1000-жылдан тартып Нок археологиялык маданияты өнүгөт.

Болжол менен б.з.ч. 3-кылымдан тартып Гана дөөлөтү, андан соң Гана дөөлөтү - Батыш Африкада негизделген алгачкы ири мамлекеттер болгон.

1052-жылы Мали падышалыгын мусулман ал-Моравийлердин аскерлери каратып алышкан.

1240-жылы Мали падышалыгы көз каранды эместикке кайрадан жетишкен. Жаңы дөөлөттү Сундиата Кеита негиздеген.

Анын небере жээни - падыша Манса Муса бийлеп турган чакта, мамлекет өзгөчө өнүккөн. Падышалыкты мосси, туарег, сонгхаи уруулары кийинчерээк басып алышкан.

15-кылымда аймакта Сонгхаи мамлекети негизделген.

Аймкта башка да шаар-мамлекеттер жана башка мамлекеттер улам пайда болуп турган.

### Кулчулук доору

Батыш Африка болжол менен 1839-жылы.
1445-жылдан тартып португалдык деңизчилер Батыш Африканын жээк бойлоруна келе башташкан. Алардын артынан англис жана француз деңизчилери келишкен.

Көп узабай, аймактагы кишилерди туткунга алып, кулчулукка сатуу иш-аракети ри өлчөмдө өнүгүп, аймактын цивилизациялык очокторун бүлгүнгө учураткан.

Асанте, Бамбара дөөлөттөрү да европалыктарга кул сатуу менен шугулданышкан.

### Оторчулук доор

Болжол менен 1913-жылы Батыш Африкадагы француздар.
19-кылымда өз ара атаандашкан Франция менен Улуу Бртания мамлекеттери Батыш Африканын өлкөлөрүн биринин артынан экинчисин каратып ала башташкан. Бул оторчулук жүрүм 1902-жылы дээрлик соңуна чыккан. Либерия гана көз каранды эместикти сактап калган.

### Көз карандысыздык доору

Экинчи дүйнөлүк согуш аяктаган соң, Батыш Африкада улуттук боштондук кыймылдары күч алган.

Сахаранын четиндеги өлкө - Гана мамлекети 1957-жылы алгачкы болуп оторчулуктан көз каранды эместикке жетишкен.

1958-жылы Гвинея Франциядан көз каранды эмес болуп калган.

Көз каранды эмсикке жетишкен бир катар мамлекеттерде улам-улам аскердик режим орноп, улам төңкөрүш уюштурулуп келди. Мамлекеттер аралык жаңжалдар да чыгып турду.

Батыш Африкадагы салттык кийимчен киши.
Батыш Африкадагы даңазалуу "жоллоф күрүчү" же "беначин" азыгы.
## Спорт жана элдик оюндар

ASEC Mimosas курамасынын күйөрмандары.
Оваре аталган такта оюну Батыш Африкада кеңири таркалган.

2012-жылы уюштурулган ЭКЛВАС оюндары (ECOWAS Games) калк сүймөнчүлүгү болду.

Футбол оюнунун күйөрмандары да көп. Гана, Нигерия футбол курамалары өзгөчө даңазаланып келет.

## Адабият

* Paul R. Masson, Catherine Anne Pattillo, "Monetary union in West Africa (ECOWAS): is it desirable and how could it be achieved?" (Introduction). International Monetary Fund, 2001. ISBN 1-58906-014-8.
* James McCann. *Stirring the Pot: A History of African Cuisine*, p. 132. Ohio University Press, 2009. ISBN 0-89680-272-8

## Интернеттеги шилтемелер

* *West Africa by Region and Country* – African Studies at Columbia University
* ouestaf.com – Ouestaf, a West African online newspaper
* Loccidental Archived 2006-03-07 at the Wayback Machine – An online West African newspaper
* West Africa Review – An e-journal on West Africa research and scholarship
* The Voyage of the Sieur Le Maire, to the Canary Islands, Cape-Verde, Senegal, and Gambia(жеткиликсиз шилтеме) is the first published writing about Western Africa, dating from 1695
*