Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Маркоман согушу

**Маркоман согушу(166—180)** — герман жана сармат урууларынын Рим империясына ачкан согушу.

Маркоман, квад, гермундур ж. б. уруулар Рейн-Дунай чек арасын бузуп, Түн. Италияга каптап кирген; Аквилейаны курчап, Опитергий шаарын талкалаган. Алардын кысымын император Аврелий 172—174-ж. араң токтоткон. Герман уруулары кайра жапырык жасаган. Рим императору Коммод алар менен тынчтык келишимин түзгөн. Ал келишим боюнча римдиктер да, герман-сармат уруулары да согуш чыкканга чейинки чектеринде калышкан.

## Колдонулган адабияттар

Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.
# Киев орус мамлекети

**Киев орус мамлекети**, Байыркы орус мамлекети – Чыгыш Европада жайгашкан орто кылымдагы феодалдык мамлекет (9–12-кылымдар). Киев орус мамлекетинин түзүлүшүнө негизинен чыгыш славян уруулары жана Скандинавиядан Чыгыш Европага келген варягдардын таасири тийип, түштүгүнөн Тамань жарым аралы, батышынан Днестр жана Висла дарыялары, түндүгүнөн Двинанын жогорку агымы жана чектешкен. 18-кылымдын 2-чейрегинде Г. 3. Байер, Г. Ф. Миллер ж. б. иштеп чыккан «норман теориясы» боюнча байыркы орус мамлекетинин түзүлүшүнө варягдар (норманндар) негизги роль ойногон. Ал эми Нестор жазган «Убактылуу жылдардын повести» боюнча варягдар алгачкы мезгилде славян (словен, кривич) жана финн (чуд, меря, весь) урууларынан салык гана чогултуп турган. Кийин бул уруулар көтөрүлүш чыгарып, салык төлөөдөн кутулган, бирок ички бытырандылыктын натыйжасында князь катары варяг Рюрик жана анын жакын туугандарын чакырууга аргасыз болгон. Аскольд менен Дир башында турган Рюриктин жарым кошууну түштүктү көздөй жылып, Киевге отурукташса, Рюрик Новгороддо калган. Түштүктөгү варягдар ылдамыраак, ал эми түндүктөгү скандинавия уруулары жайыраак ассимиляциялашууга дуушар болгон. Рюрик өлгөндөн кийин анын тууганы Олег 882-ж. Киевди алып, Новгороддун түндүгү жана Киевдин түштүгүн бириктирген жана Эски Ладога, Гнёздова ж. б. жерлерди кошуп, борбору Киев шаары болгон Байыркы орус мамлекетин түзгөн. 988–89-жылдары Киев орус мамлекетинин улуу князы Владимир I Святославич христиан динин мамлекеттик динге айландырган. Киев, Новгород, Чернигов, Смоленск, Ладога, Белоозёр, Ростов, Суздаль, Псков, Полоцк ж. б. шаарларда кол өнөрчүлүк, дыйканчылык, мал чарбачылык, соода, агартуу иштери өнүгүп, Ярослав Мудрыйдын (1019–54) тушунда Киев орус мамлекети өнүгүүнүн жогорку баскычына жеткен. Бул мезгилде дин кызматкерлери маанилүү орунду ээлеп, чиркөөнү Константинополдун патриархы дайындоочу митрополит башкарган жана коомдук мамилелер «Русская правда» ж. б. укуктук актылар жана көзөмөлдөнүп турган. Түштүк жана батыш славяндар, Византия, Батыш Европа, Поволжье (Волга-Камалык Болгария), Кавказ, Орто Азия элдери жана байланыш түзүлгөн. 11-кылымдын аягында кыпчактардын кол салуусунан жана орус княздарынын ич ара талаш-тартыштарынан мамлекет начарлаган. 12-кылымдын башында Киев орус мамлекетинде феодалдык бытырандылык башталган. Мамлекеттин биримдүүлүгүн сактап калууга 1113–25-жылдары башкарган князь Владимир II Мономах жана анын уулу Мстислав (1125–32) аракет кылган, бирок 12-кылымдын 2-жарымында бытырандылык күчөп,
Владимир-Суздаль княздыгы, Улуу Новгород жана Псков өз алдынча бөлүнүп, мамлекет кулаган.

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104 -9
# Армяндар

армяндар
**Армяндар** (өздөрүн "айа" деп аташат) - индоевропалык тилдердин биринде сүйлөгөн улут, Армениянын (Айастандын) негизги калкы. Дүйнөдө 5-7 миллиондой армян тектүү калк байырлайт.

## Кыскача таржымакалы

Армяндар мурдагы СССРде 3559 миң киши (1970) болгон. Грузия менен Азербайжанда, Түндүк Кавказда да армяндар чогуу жашаган жерлер бар. ботан ашуун чет өлкөдөгү армяндардын жалпы саны 1,8 миллиондогдон көп.

Алар армян тилинде сүйлөшөт, негизинен монофисттик христиандар, чет өлкөлөрдөгү армяндардын бир аз бөлүгү - католиктер жана протестанттар.

А-дын эң байыркы ата-бабалары К. Азиянын түн.-чыг. бөлүгүндө жашаган калк болгон.

Бул өлкө биздин заманга чейин 16- 15-кылымдагы хетт жазууларында Арматана, кийинчерээк биздин заманга чейин 14-13-к.) Хайаса деп аталат. Ассириялыктар Армяндарды Урме дешкен.

Армян элинин биригүүсү узак убакытка созулуп, негизинен биздин заманга чейин 4-кылымдарда аяктаган.

405-жылы Месроп Маштоц армян алфавитин негиздеген.

19-кдын 1-жарымында Чыг. Армениянын Россияга кошулушу анда капит. мамилелердин өнүгүүсүнө жана армяндардын андан ары улуттук консолидациялануусуна мүмкүндүк берген.

Бул жүрүм негизинен 19-кылымдардын аягында бүткөн.

Арменияда Совет бийлиги орнотулгандан кийин (1920-жылдын аягы), соң. курулуштун жүрүшүндө армян улут катары ого бетер консолидацияланышты, өз элинин маданиятын андан ары өнүктүрүштү.

1991-жылы СССР ойрон болгон соң, армян диаспорасы менен Армениядагы армяндардын карым-катнаштары ээн-эркин жүрүүдө.

## Кыскача адабият

## Интернеттеги шилтемелер

*  шилтеме)
# Марсель

**Марсель** – Франциянын түштүгүндөгү шаар. Жер Ортолук деңиздин Лион булуңунун жээгинде, Рона дарыясынын чатына жакын жерде жайгашкан ири порт (жылына 100 млн тонна жүк ташылат). Буш-дю-Рон департаментинин административдик борбору. Калкы 780 миң (2010); калкынын саны боюнча өлкөдөгү Парижден кийинки 2-шаар). Шаар айланасы жана шаар жандоочулары менен Марсель шаар агломерациясын (калкы 1,6 млн) түзөт. Франциядагы эң көп улуттуу шаар. Эл аралык аэропорту бар. Метрополитен иштейт. Биздин заманга чейинки 600-жылы гректердин ээлиги (Массалия) катары негизделген. Нефть ажыратуу, нефть-химиялык, кеме жана авиа куруу өнөр жай ишканалары иштейт. Бир нече университеттер жана музейлер (анын ичинде археологиялык, көркөм-өнөр, Эски Марсель, антика соодасы ж. б.) бар. Шаардын эски бөлүгүндө роман-готика стилиндеги Сен-Виктор чиркөөсү (11–15-кылым, крипта – 5-кылым), Ла-Мажор эски собору (12–15- кылым), Нотр-Дам-де-ла-Град (14-кылым) сакталган. Жыл сайын китеп майрамы, фестивалдар (орус театры, документ кинолордун, дикий музыка), Марсель Ярмаркасы өткөрүлүп турат. Ботаникалык бак, зоопарк, аквариум уюштурулган. Круиз туризми (640 миңге жакын круиз кемелери бар, 2010) өнүккөн.

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111 -7
# Антарктика

Антарктида.
**Антарктика** (анти... жана Арктика, башкача айтканда Арктикага каршы жайгашкан аймак) - Жердин түштүк уюл аймагы. Антарктиданы, Атлантика, Тынч жана Инди океандарынын Антартидага жакын жаткан бөлүктөрүн, Уэдделл, Росс, Амундсен, Беллинсгаузен деңиздери менен, ошондой эле
Түштүк Георгия, Түштүк Сандвичевдер, Түштүк Оркней, Түштүк Шетленд жана башка аралдарды камтыйт. Анын чегарасы 48-60° түштүк кеңдик (Антарктика конвергенциясынын түндүк абалынын сызыгы) боюнча өтөт. Аянты 52,5 млн км2. Абанын темпрасы эң төмөн, катуу шамал, кардуу бороон болуп, көбүнчө туман басып турат. Антарктика Жер шарындагы эң катаал, суук аймак, субантарктикалык аймактын эң жылуу айынын орточо температурасы 10°С, эң суук айыныкы 0°Сден -10°Сге чейин. Жылдык жаан-чачыны Чыгыш Антарктиканын жээктеринде 30-50 мм, Антарктика жарым аралынын батыш жээктеринде жана субантарктика аралдарында 1000 ммден ашык. Материк калың муз катмары менен капталган; аралдарды адатта тоо мөңгүлөрү каптаган. Деңиз музунун аянты сезондон сезонго өзгөрүп турат; кыштын аяк ченинде 20 млн км2дей, жайында 2,5 млн км2дей. Үстү жалпак айсбергдер мүнөздүү. Органикалык дүйнөсү Антарктикада өтө жарды, океанда өтө бай. Аралдарда тундра өсүмдүктөрү өсөт; деңизде сүзүүчү канаттуулар көп. Деңиз жаныбарларынан кит, калак буттуулар бар. Алар криль (көп топтолгон) менен тамактанат. 1959-жылдагы Эл аралык келишим боюнча Антарктика демилитаризацияланган бейтарап зона, тынчтык максатка гана пайдаланылат; илимий-изилдөө иштери эркин жүргүзүлөт.

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14—046—1
# Галлей кометасы

Галлей кометасы (1986-ж).
**Галлей кометасы** — жарык комета. Англиялык астроном Э. Галлейдин ысмынан. Ал 1-жолу (1705) асман мейкиндигиндеги кометалар кыймылы жана алардын орбиталары параболага жакын экендигин байкаган. Эллипс орбитасы боюнча айланарын, Күнгө мезгили менен (ар 75-76 жылда) кайрылып турарын айткан. Ал 24 жарык кометанын орбитасын, андан ичкери1531-, 1607жана 1682-ж. көрүнгөн кометалардын орбиталарынын траекториясы окшош жана алар бир эле комета экендигин аныктаган. Ал 1758-ж. кайра келерин айткан. биздин заманга чейинки 446-жылдан 1909-жылга чейин 29 жолу көрүнгөн. 1910-ж. перигелий аркылуу өткөн. Акыркы жолу 1986-ж. Күнгө эң жакын аралыкта өткөнү телескоп аркылуу байкалган.

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055-4
# Аполлон (планета)

**Аполлон (планета)** — кичине планета. Диаметри болжол менен 1 кмге жакын. 1932-жылы немец астроному К. Рейнмут ачкан. Айлануу мезгили 1,81 жыл, Күнгө чейинки аралыгы 0,65тен 2,33 а. бке чейин өзгөрөт, орбитасы эллипс түрүндө өтө созулган.

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
# Кристаллография

**Кристаллография** (кристалл жана – графия) – кристаллдардын атом-молекулалык түзүлүшүн, симметриясын, физикалык касиеттерин, пайда болушун, өсүшүн окутуучу илим. Кристаллография туура көп грандуулук формасына ээ табигый кристаллдарды байкоодо жана изилдөөдө пайда болгон. Минералогия менен тыгыз байланышта. Өзүнчө илим катары 18-кылымдын ортосунан баштап өнүгүүдө. Кристаллдардын сырткы формасынын (А. В. Гадолин, 1867) жана алардын ички түзүлүшүнүн (Е. С. Фёдоров, 1890, А. Шенфлис, 1891) теориясынан кристаллдардын симметрия теориясы келип чыккан. Кристаллдарды сүрөттөп жазуу ыкмаларынын жыйындысы жана аларды грандоонун закон ченемдүүлүктөрү геомриялык Кристаллографиянын мазмунун түзөт. Кристаллдардын атомдук түзүлүшүн (NaCl, алмаз, SnS ж. б.) рентгенографиялык жол менен алууну англиялык физиктер У. Г. Брэгг жана У. Л. Брэгг (1913) ишке ашырышып, түзүлүштүк Кристаллографияны негиздешкен. Кристаллография кристаллдардын түзүлүшүн рентген-түзүлүштүк талдоо, электронография, нейтронография ыкмалары менен изилдейт. Кристаллографиялык изилдөөлөрдүн натыйжалары физикада, минералогияда, химияда, молекулалык биологияда ж. б. кеңири колдонулат. Кристаллография илиминин өнүгүшүндө Л. Полинг, Н. В. Белов, В. Гольдшмидт, А. В. Шубников, Г. В. Вульф ж. б. эмгектери зор. Кыргызстанда Кристаллографиянын өнүгүшүнө профессор А. Алыбаков чоң салым кошкон.

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104 -9
# Инфракызыл нурлануу

**Инфракызыл нурлануу**, **инфракызыл нур** — электромагниттик нурлануунун бир бөлүмү. Анын толкун узундугу (l) 0,74 мкмден 1 ммге чейин. Инфракызыл нурланууну 1800-ж. англ. илимпоз В. Гершель ачкан. Бул нур жарыктын кызыл нурунан (0,74 мкм) кийин турат жана көзгө көрүнбөйт. Мисалы, Күндүн нурлануу энергпясынын 50%и, ал эми кызытма лампанын 95 %га жакыны инфракызыл нурлануу болуп эсептелет. Инфракызыл нурлануунун спектры аны пайда кылган булактын табиятына жараша сызыктуу, тилкелүү же туташ болот. Дүүлүккөн атом же пон сызыктуу спектр, ал эми термелүү жана айлануу кыймылындагы дүүлүккөн молекулалар тилке түрүндөгү спектрди пайда кылат. Кызытылган катуу жана суюк заттар туташ спектр, ал эми төмөнкү температурадагы (800 Кден төмөн) катуу зат дээрлик инфракызыл нур чыгарат. Аныктоочу жана өлчөөчү курал, караңгыда көрүүгө мүмкүндүк берүүчү дүрбү, ракета же снарядды учуп бараткан нерсеге багыттоочу система, адамдын сезгенген органын аныктоочу курал (тепловизор), сызыктуу спектрлүү лазер, жогорку басымдагы сымап чырагы жана башкалар приборлор инфракызыл нурланууга негизделген. Алар илимий изилдөө, техникада жана медицинада колдонулат.

## Булактар

* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 3-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2011. 784 бет, илл. ISBN 978 9967-14-074 -5