Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Кириллица

Кириллица (Хорватия‎, 1563).

**Кириллица**, **Кирилл алфавити** — байыркы славян эки алиппесинин бири (глаголица менен бирге). 9-кылымдын аягы, ошондой эле 10-кылымдын башында пайда болгон.

Кириллица деген ат славян алиппесин алгач түзгөн агартуучу Кириллдин ысмынан коюлган. Байыркы кириллицада грек жазмасынан алынган 24 тамга болгон. Кийин ага славян тилдеринин грек тилинде жок тыбыштарын туюнтуу үчүн 13 тамга кошулган. Кириллицанын келип чыгышы жөнүндө так маалымат жок. 11—12-кылымдарга чейин кириллица менен глаголица бирдей колдонулуп, бара-бара глаголица колдонулбай калган.

Бул алфавитти түзүү болгар ага-ини Кирилл менен Мефодийдин диний-саясий-агартуучулук ишмердигине байланыштуу болгон. Алар грек алфавитинин негизинде алиппе түзүшүп, дин китептерин славян тилине которушкан. Адегенде кириллица түштүк (болгар, серб, македон) жана чыгыш славяндарга (орус, беларусь, украин) тараган. Россияда 1708-жылы бул алфавит реформаланып, орус алфавитинин негизин түзгөн. 1941-жылы кыргыз алфавити кириллицанын негизинде түзүлүп, ага үч тамга (ө, ү, ң) кошулган.

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104-9
* Кыргыз тилинин лингвистикалык маалымдамасы. Б.:2015.-256 б. ISBN 978-9967-464-70-4
# Арифмометр

Арифмометр 1932 жылкы чыгарылышы.
**Арифмометр** — арифметикалык амалдарды (кошуу, кемитүү, көбөйтүү, бөлүү) аткарууну механикалаштырып эсептөөчү кол машина.

Биринчи эсептөө машинасын 1623-жылы Шиккард ойлоп таап, 1641-ж. Б. Паскаль суммалоочу машинаны жасаган. Аны 1671-ж Г. Лейбниц өркүндөткөн. 1878-ж. П. Л. Чебышев көбөйтүү жана бөлүү амалдарын аткаруучу машинаны түзгөн. 1890-ж. В. Т. Однер жасаган арифмометр кеңири тараган. Ал «Феликс» деген ат менен чыккан. Эсептөө техникасынын өнүгүшүнө байланыштуу азыр арифмометр колдонулбайт.

Феликс эсептөө машинасы (Суу Музейи, Санкт-Петербург)
Арифмометр Facit CA 1-13
Арифмометр Mercedes R38SM
## Колдонулган адабият

* Математика: энциклопедиялык окуу куралы/ Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, - 2004
# Трекбол

**Трекбол** (англ. trackball) - компьютерде маалыматты салыштырмалуу жылдырып, багыттап көрсөтүүчү түзүлүш.

Ал көмкөрөсүнөн коюлган «чычкан» сыяктуу, шарчасы үстүндө же капталында болот. Шарча сөөмөй же алакан менен тегеретилет, мында Трекболдун тулкусу жылбайт. Трекбол жеке жана офистеги комьютерге караганда өнөр жайлык жана аскердик (мис., ракета комплексин башкаруу кабинасында) компьютерлерде кеңири колдонулат.

## Колдонулган адабияттар

«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
# Микроэлектроника

**Микроэлектроника** — электрониканын абдан ишенимдүү, үнөмдүү микроминиатюралуу түзүлүштөрдү жаратуу маселелерин камтыган бөлүгү.

Микроэлектроникадагы электрондук түзүлүштөр негизинен басма монтаж, модулдар, микромодулдар жанa интегралдык микросхема түрүндө аткарылат.

Катуу нерселердин, өзгөчө жарым өткөргүчтөр физикасынын жетишкендиктерин колдонуу менен электрондук элементтердин өлчөмдөрүн аябай кичирейтүүгө, ал гана эмес конструкциясы, технологиясы боюнча жанa бир бири менен электрдик байланышы бар электрондук структураларды — функциялык блокторду жанa түйүндөрдү түзүүгө мүмкүн болду. Б. а. ушул блоктордо жанa түйүндөрдө бирдиктуу технол. процесс менен жасалган конструкциясы жанa электрдик схемасы боюнча кошулган микроминиатюралуу элементтер бириктирилген. Мындай туйун интегралдык микросхема же интегралдык схема деп аталат. Ин­тегралдык схема андагы жөнөкөй элементтердин саны менен мүнөздөлөт. Интегралдык схемадагы элементтер­дин саны беш жанa андан көп болушу мүмкүн.

Микроэлектрондуу элементтерди даярдоо учун өтө так технол. процесстер жанa көп сандаган операциялар өткөруу керек болгондуктан ар турдүү жог. сапаттуу жарым өткөргүч ж. б. материалдар жанa прецизиондуу (так) технол. жабдуулар талап кылынат.
Колдонулган конструкциялык, технол. жанa физ. принциптерге жараша Микроэлектрониканын интегралдык электро­ника, вакуумдуу микроэлектроника, оптоэлектроника жанa функциялык электроника деген багыттары бар. Булардын ичинен онуккон багыты — интегралдык электроника. Анын пайда болушу менен (60-жылдар) радио- электрондуу аппаратураны кеңири микроминиатюралаштыруу мүмкүнчүлүгү ачылды.

Интегралдык схема эсептөө техникасы менен космос системасынан баштап, тиричилик аппараттарына чейин колдонулат.

## Колдонулган адабияттар

Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.
# Параллакс

Параллакс
**Паралла́кс** (грек. παραλλάξ, от παραλλαγή, «алмашуу, өзгөрүү») — байкоочу Жер менен кошо бир орундан башка орунга которулгандагы жылдызга чейинки багыттардын ортосундагы бурчтун чоңдугу менен аныкталат.

Параллакс - Байкоочу Жер менен кошо кыймылда болушунун натыйжаcында асмандагы жылдыздын ордунан анча-мынча которулуп жылып кеткендей болуп көрүнүшү. Параллакстын чоңдугу аркылуу тригонометриянын жардамы менен жылдыздардын ортосундагы аралыктарды аныктоого болот.

Параллакс: суткалык параллакс, кыймылдык параллакс, жылдык параллакска айырмаланат.

## Суткалык параллакс

**Суткалык параллакс** – чокусу жылдыздын борборуна, ал эми жактары Жердин борборуна жана жер бетиндеги байкоо чекитине багытталган бурч; ал күн системасындагы телолор үчүн гана белгилүү чоңдукка ээ. Суткалык параллакс Жылдыздардын зенит аралыгына көзкаранды жана сутка ичинде өзгөрүп турат. Чолпон, Марс планеталарына радиолокациялык байкоо жүргүзүү менен Күнгө чейинки аралыкты, башкача айтканда күн параллаксын тактоого мүмкүн болду. Күн параллаксы 8,794га барабар. Күн параллаксына карата Ай үчүн алынган салыштырмалуу орточо бурчу (Айдын горизонталдык же суткалык параллаксы) 51/. Планеталар үчүн I' дан аз. Эң жакын жылдыздар үчүн мындай бурч бар болгону 0 00003.

## Жылдык параллакс

**Жылдык параллакс** – Жердин орбита бонча жылдык кыймылы пайдаланылып ченелген бурчтук жылышуунун чоңдугу. Жылдыздын жылдык параллаксы байкоочу күн системасынын борборунан жер орбитасына жылдыздын багытына перпендикуляр которулганда жылдыздын багытынын өзгөрүү бурчу (p) же байкоочу жылдыздан туруп караганда жер орбитасынын көрүү шооласына перпендикуляр жайгашкан чоң жарым огу көрүнгөн бурч. Астрономияда жылдыздар менен Галактикалардын аралыктарын ченөө үчүн кабыл алынган негизги бирдик парсек менен жылдык параллакс тыгыз байланышкан. Айрым жакынкы жылдыздардын параллакстары таблицада көрсөтүлгөн.

| Жылдыз | Параллакс | Аралык, пк |
| --- | --- | --- |
| Центаврдын Проксимасы | 0,762 | 1,31 |
| Центаврдын aсы | 0,751 | 1,33 |
| Сириус | 0,375 | 2,66 |
| Процион | 0,288 | 3,48 |

## Тригонометриялык параллакс

**Тригонометриялык параллакс** – тригонометриялык ыкма менен асман жарык чыгаруучуларына чейинки аралыкты аныктоодо көрүнгөн өзгөрүү. 9а класс сила жазган Сыймык

## Цефеид параллаксы

**Цефеид параллаксы** – цефеид тибиндеги өзгөрмө жылдыздар бонча жылдыздарга, ошондой эле жылдыз топтолууларына, галактикаларга чейинки аралыкты аныктоочу ыкмалардын бири.

## Колдонулган адабияттар

Астрономия. Энциклопедиялык окуу куралы, 2004, Бишкек

*Башкы редактор: Ү. Асанов. Жооптуу редактор: Э. Мамбетакунов*
# De Paris журналы

de Paris журналы
**«Journal de Paris»** француз журналынын тарыхы.Journal de Paris − 1777-1840-жылдары жарык көргөн француздардын биринчи күнүмдүк гезити болгон. Антуан Кадет де Во жана Оливье де Корансе менен негизделген, англис London Evening Post журналынын үлгүсүнөн ин-кварто форматында жарыяланды.

## Мазмуну

Гезит адабий кабарларды, спектаклдерге обзорлорду, Париждин жана атактуу париждиктердин турмушунан аңгемелерди жарыялаган. Барактарда ошондой эле аба ырайынын божомолдору, лотереянын жыйынтыгы, Сена дарыясынын деңгээли жөнүндө маалыматтар камтылган.

Күнүмдүк төрт беттен турган гезит саясатка караганда поп-маданияттына баш тартып, өз убагында тамаша гезитке айланып кеткен. Бирок, модель популярдуу болуп чыкты. 1784-жылы Бенджамин Франклиндин белгилүү анонимдүү сатиралык каты гезитте жарык көргөн, анда париждиктерди эртең менен эрте турууга үндөгөн, бул жазгы убакытына өтүү концепциясын түшүндүрөт.

Кийин гезит Франциянын окуяларына карата саясатт чагылдырууну көбөйтүп, 1789-жылы Улуттук Ассамблея жөнүндө тиркемени басып чыгарган.

Гезит тез эле ийгиликке жетишти, буга чейин 1790-жылы анын тиражы 12000 нуска болгон. Француз революциясынын маалында монтанярдыктар гезиттин чыгаруусун токтотконго чейин ал кабарлар тарабынан басылып чыккан эң мыкты гезиттердин бири болуп саналчу.

Гезит 1792-жылы 10-августтагы көтөрүлүштөн кийин 50 күнгө жабылган. 1811-жылы Наполеондун колдоосу менен гезит өзүнүн форматын жана көлөмүн кеңейткен, бирок, мурдагы атак-даңкын кайтара алган жок. Анын эң атактуу жазуучусу Анри Фонфред болгон. Гезит Карл X тушунда өкмөттүн расмий басылмасы болгон.

## Шилтемелер

1. ^ (8 апреля 2022 г.). Первая французская ежедневная газета: Journal de Paris, History of Journalism  Archived 2022-04-08 at the Wayback Machine
# Шетленд аралдары

Шотландия жана Шетленд аралдары.
**Шетленд аралдары** (Shetland Islands) Атлантика океанында, Шотландиянын түндүк тарабында; Улуу Британиянын аймагы.

100дөй аралдан турат (негизгиси - Мейнленд а.). Аянты 1,4 мин км2. Калкы 23,2 миң (2011). Дөбөлүү түздүктөр жана бийиктиги 450 м келген платолор ээлейт. Климаты мелүүн деңиздик, субтропиктик. Атлантика жылуу агымынын таасири тийет. Шалбаа өсөт, саздак жери көп. Канатуулар базары. Балык кармалат. Шетленд аралдарына жакын жерден нефть казып алынат. Адм. Борбордук Леруик ш.

## Колдонулган адабияттар

* «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4