Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Өлүм

Kuoleman puutarha, Hugo Simberg (1906)
Адамдын баш сөөгү, бат-бат колдонулган сапаттуу өлүмдүн символу
**Өлүм** – организмдеги тиричиликтин токтолушу. Ал жашоонун негизин түзгөн белоктордун ажыроосуна байланышат. Кайсы гана организм болбосун, ал өзүнүн жашоосун өлүм менен аяктайт. Өзүн жараткан себептерге байланыштуу өлүм табигый (физиолог) жана мезгилсиз (патологиялык) бөлүп бөлүнөт. Табигый өлүм организмдин картайышынан, ал эми мезгилсиз өлүм ар түрдүү оорулардан, түрдүү кырсыктардан, же өзүн-өзү өлүмгө кыюудан болот.

Адам менен жаныбарлардын өлүм дем алуу жана кан айлануу процессинин токтолушу менен байланышкан. Ошондой эле өлүмдүн клиникалык жана биологиялык түрлөрү бар. Клиникалык өлүмдө жашоону калыбына келтирүүгө болот, ал эми биологиялык өлүмдө клетка жана ткандар кайра калыбына келбейт.

## Юридика

Өлүм – соттук медицинанын негизги түшүнүктөрүнүн бири; тирүүлүктөн биологиялык өлүмгө (организмдин өмүр сүрүүсүнүн таптакыр токтошуна) чейинки баскычтагы жүрүмдү билдирет. Азыркы мезгилде медицина адамдын өлүмүн мээсинин таптакыр өлгөн учурунан тартып тааныйт. Ө. жөнүндө корутунду КР Саламаттык сактоо министрлиги бекиткен жолжобого ылайык мээнин таптакыр иштебей калуусун (мээнин өлүүсүн) каттоонун негизинде берилет.

## Медицина

Өлүм — организмдин тиричилик-аракетинин кайра калыбына келгис токтолушу; биологиялык особдордун жеке жашоосунун бүтүшү.

## Өлүмдүн организмге таасири

Киши менен татаал түзүлүштүү жаныбарларда негизги функциялар (дем алуу, кан айлануу) токтор замат клетка, ткандарда калыбына келгис өзгөрүүлөр болбойт. Түрдүү ткандар менен органдарда зат алмашуунун токтошу жана структурасынын бузулушу бир мезгилде жүрбөйт. Мисалы, өлгөн кишиден алынган айрым органдар атайын чөйрөдө көпкө чейин иштейт. Өлгөн кишинин айрым органдарын тирүү кишиге көчүрүү ушуга негизделген.

## Тирилтүү жөнүндө

Айрым учурда тиричиликти калыбына келтирип, организмди тирилтүү мүмкүн. Мындай өлүм клиникалык өлүм деп аталат. Клиникалык өлүм дем алуу, кан айлануу бузулганда, мисалы, сууга чөккөндө, муунганда, операция убагында жүрөк токтоп калганда, миокарддын инфарктында жана башкалар нерв системасынын клеткаларына кычкылтек жетпей калышынан болот. Анын орточо узактыгы 2—6 мин. созулат. Бул мезгилде негизги функцияларды калыбына келтирүүгө болот. Андан кийинки биологиялык өлүмдө бул функциялар калыбына келбейт. Өлүм себебине жараша табигый (физиологиялык) жана мезгилсиз (патологиялык) болуп бөлүнөт. Табигый өлүм организмдин акырындап картаюусунун натыйжасында, мезгилсиз өлүм ар кандай оорудан, кырсыктардан, өзүн өзү өлүмгө кыюудан болот.

## Өрттөгөнү

Атүгүл өлгөндөрдү күйүп христиан жайылышы өлгөндөрдүн булгаган бир тазалануу катары чейин эле, бир башкача жашоого даярдоо бир түрү.

## Жазуулар

## Колдонулган адабияттар

* Философия: энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.-Б.: 2004, ISBN 9967-14-020-8
* Юридика аталгылары менен түшүнүктөрүнүн орусча-кыргызча түшүндүрмө сөздүгү. Илимий-маалымдама басылыш/АРД/Чекки долбоору, авторлор жамааты. – Б.: 2005, ISBN 9967-428-14-7
* Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
# Аргын (гибрид)

*Heliconius heurippa* =  *Heliconius melpomene melpomene* x *Heliconius cydno cordula*.
Зебра x Эшек.
**Аргын**, **гибрид** (лат. hybrida - аргын, чалыш) - өсүмдүк сортторун чаңдаштыруудан жана малдын түрдүү породаларын аргындаштыруудан алынган түр. Алынган аргындын көп касиети тукум кууп, чөйрө шарттарына жакшы ыңгайлангандыктан өсүмдүктүн түшүмдүүлүгү, малдын кунардуулугу, тукумчулдугу кыйла жогорулайт. Аргындан баалуу жаңы сорттор, породалар чыгарылат.

* Гибриддештирүү

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
# Мшанкалар

*Sertella septentrionalis*.
**Мшанкалар** (лат. Bryozoa) – шапалактуулар тибиндеги суу жандыктарынын классы. Колониялуу организмдер, колониясы дарак сымал, чанда көлөмү чоң (бир нече смге чейин). Өзүнчө особдор – зооиддерден (узундугу 1 мм дей) турат. Ар бир особдун назик алдынкы бөлүгү – полипид колониянын үстүнө бир аз чыгып турат жана бир аз дүүлүктүргөндө арткы бөлүгү – цистиддин ичине кирип кетет. Полипидинде тегереги шапалакчалар менен курчалган оозу жана жон анусу жайгашкан. Денесинин экинчилик көңдөйү (целому) жука тосмо менен арткы (дене) жана алдынкы (шапалактуу) бөлүккө бөлүнгөн. Дем алуу жана бөлүп чыгаруу системасы жок. Ичегиси илмек сымал, нерв системасы ганглийден турат, андан нервдер чыгат. Гермофродиттер, жумурткасы сууда, дене көңдөйүндө же атайын камерасында өөрчүйт. Личинкасы раковиналуу же кээ биринде жок. Личинкасы суу түбүнө түшүп, колонияны пайда кылат. Мшанкалардын 4 түркүмү, 4,5 миңдей азыркы, 1,5 миңдей тукуму курут болгон түрү белгилүү. Деңизде, чандасы тузсуз сууда жашайт.

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111 -7
* А. А. Алдашев. Биология терминдеринин жана айбанат аттарынын орусча-кыргызча сөздүгү. - Бишкек, 1998. ISBN 9967-11-027-9
# Натрий цианиди

**Натрий цианиди**, NaCN – балкып эрүү t 563оС, кайноо t 1497оС, сууда эрийт (36,8 % 20оС), спиртте начар эрийт. Натрий көмүр жана NH3 менен аракеттенишинен; СаСN2 көмүр жана NaCl(Na2СО3) менен аралашмасын ысытуудан, НСN щелочь менен нейтралдаштыруудан алынат. Гальван-техникада, алтын менен күмүштүү кенден циандоо ыкмасы менен бөлүүдө, нитрилдер өндүрүүдө колдонулат. к. *Цианиддер*.

## Колдонулган адабияттар

* Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
# Метиламин

**Метиламин -** алифаттык эң жөнөкөй амин, СН3NH2, мол. массасы 31,06; аммиак жыттанган уулуу газ; балкып эрүү t -93,46оС; кайноо t 6,32о ; Сууда, органикалык  эриткичтерде жакшы эрийт. Оңой күйөт жана аба менен жарылуу коркунучун алып келген аралашмаларды пайда кылат М. - күчтүү негиз; К=4,25 ×10-4 (25оС). М. - биринчилик аминдер өкүлү; к-талар ангидриддери, галогенангидриддери жана эфирлери менен к-талар метиламиддерин пайда кылат.

2СН3-NH2 + Ac-Hal ® Ac-NH-CH3 + +[CH 3NH3]Hal

Этилен оксиди менен метилдиэтаноламинге айланат:

СН3-NH2+ 2H2C ¾CH2 ® CH3 -N (CH2CH2OH)2

O

М. өнөр жайда Формолинге аммоний хлоридин кошуп ысытуудан алынат. М. инсектициддер, фунгициддер, бети активдүү заттар, дары-дармектер жана антрахинон боёкторун алууда колдонулат.

## Колдонулган адабияттар

* Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
# Темир доору

Темир доору (Корея‎).
**Темир доору** болжолу б.з.ч. 8-кылымдан башталат. Ал темирден жасалган эмгек жана согуш куралдарынын пайда болушу, кеңири жайылышы менен мүнөздөлөт. Темир доорунун техникалык жагынан эң негизги жетишкендиги кенден темирди нымдуу үйлөө ыкмасы менен алуу болуп саналган. Жаңыдан пайда болгон бышык металлга таш, сөөк, жыгач, ж.б. теңтайлаша алган эмес. Темир буюмдарды коло буюмдардай куюу жолу менен эмес, согуу жолу менен жасалган. Темирди металлдан жасалган дөшүнүн үстүнөн коюп, согуп керектүү формага келтиришкен. Темирди кеңири колдонуунун негизинде калктын чарбалык турмушу жаңы өзгөрүүлөргө дуушар болгон. Соконун темир тиштери, ороктор, керки сымал куралдар жана башкалар түшүмдүүлүктү бир кыйла жогорулатып, азык-түлүк оокаттарын көбүрөөк даярдоого мүмкүнчүлүк түзгөн. Темир куралдарына жана жабдыктарына болгон муктаждык дыйканчылыктан бөлүнүп чыккан кол өнөрчүлүктүн (темир устачылыктын) пайда болушуна түрткү болгон. Темир доорунун башында көпчүлүк уруулар сооданы дааналай (натуралай) жүргүзүшкөн. Алгачкы жөнөкөй соода патриархалдык-уруулук бирикменин коллективдүү жашоосун бузуп, жеке менчиктин пайда болушуна, өнүгүшүнө жана жамаат мүчөлөрүнүн ортосундагы мүлктүк теңсиздиктин тереңдешине алып келген.

## Дагы караңыз

* Коло доору

## Колдонулган адабият

* Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамалекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
# Кангүй

**Кангүй** же **Каңгүй** — *(кыт. 康居 – канцзюй)* – Борбордук Азиядагы байыркы эл же мамлекеттик бирикменин аталышы. Этникалык тарыхы жана алардын кайсы тилде сүйлөгөнү азырынча белгисиз.

|  Каңгүй мамлекети |
| --- |
|  Каңгүй тамгасы. |  Каңгүй. 200 жыл б.з.ч. |

## Тарыхы

|  |
| --- |
|  **Кыргызстан тарыхы** |
| **Кыргызстандын байыркы тарыхы** |
| Таш доору Коло доору Андронов маданияты • Чуст маданияты Сактар • Усундар • Кангүй • Хунндар • Дабан |
| **Түрк доорундагы Кыргызстан** |
| Түрк кагандыгы (552—603) Батыш кагандык (603—704) Түргөш кагандыгы (704—756) Карлук кагандыгы (756—940) |
| **Караханийлердин мезгилиндеги Кыргызстан** |
| **Караханийлер** (940—1212) Батыш-Караханийлер (1040—1212) Чыгыш-Караханийлер (1042—1212) Селжукийлер • Каракытайлар (1140—1218) Наймандар |
| **Моңгол доорундагы Кыргызстан** |
| Моңгол империясы (1206—1368) Чагатай улусу (1222—1370) Моголстан (1346—1705) |
| **Теңиртоо кыргыздарынын тарыхы** |
| Алатоо-Кыргыз дуалдык мамлекеттүүлүгү (XVI-XVII) Жуңгар хандыгы Каратегин кыргыздары • Батыш кыргыздары Арка кыргыздары Кокон хандыгы (1831—1876) |
| **Орусия империясынын курамында** |
| Орусия империясынын курамына кириши (1855—1876) Түркстан генерал-губернаторлугу (1867—1886) Түркстан крайы (1886—1918) |
| **ССР Союзунун курамында** |
| Кара-Кыргыз АО (1924—1925) Кыргыз АО (1925—1926) Кыргыз АССРи (1926—1936) Кыргыз ССРи (1936—1991) |
| **Кыргыз Республикасы (1991—учур)** |
| Портал | Категория |

Кытай тарыхынын маалыматтарына караганда б. з. ч. II-кылымдан — б. з. IV-кылымдарга чейин алар түндүк-батышынан Арал деңизи, Аму-Дарыя, Сыр-Дарыянын аралыгындагы бир катар жерлерди ээлеп, кээ бир учурда ээлиги Фергана, Согду (Согдиана) менен чектешип турган. Ангрен суусунун төмөнкү агымы, Сыр-Дарыянын оң жээгиндеги (Өзбекстан) Ак-Коргон шаар калдыгынын орду азыркыга чейин Канга (Канка) деп аталат. В. Томашек (Centralasiatisehe Studied. G. Sogdiana, 1877) жана Ф. Хирттин (Nachworte zur Inschrift des Tonjukuk. Strassburg, 1900.) ою боюнча Кангүй байыркы иран тилинде “Канг” (“Согдунун түшүмдүү түздүгү”) деген маани берип, ал алгач Заравшан ойдуңуна тиешелүү болгон. В. Радлов Кангүйдү байыркы түрк урууларынын бири – каңдыга (каңлы) байланыштырат (Баласагуни Ю. Кутадгу билиг. СПб., 1890). Батыштагы коңшусу сармат-алан уруулары, чыгышында усундар турган. Б. з. ч. 42-ж. хунндар менен бирдикте усундарга каршы жортуулга катышып, Ысык-Көл өрөөнүндө жайгашкан байыркы шаар – Кызыл-Суу (Чи-гу-чен) кыйратылган. Б. з. ч. II-кылымда грек-бактрия падышалыгынын талкаланышына салым кошуп, б. з. ч. I-кылымда кытайлыктарга каршы хунндар менен союз түзгөн. Хунндар массалык түрдө батышка жылышы кангүйлөр мамлекетинин жок болушуна себеп болгон.

## Колдонулган адабияттар

* Бичурин Н. Я. (Ианкиф). Собрание сведений о народах, обитавших в средней Азии в древние времена. В 3-х т. А., 1998.

## Интернеттеги шилтемелер

Каңгүй мамлекети Archived 2016-06-24 at the Wayback Machine
# Жаачы (топ жылдыз)

Жаачы жылдызы.
**Жаачы** (лат. Sagittarius) – зодиак топ жылдызы. Байыркы гректер белгилеген 48 топ жылдыздын бири. Жаачы Саманчы жолу галактикасынын жылдыздарга бай алкагында, башкача айтканда Галактиканын борбордук багытында жайгашкан. Башка топ жылдыздарга караганда жаачыда 15тен ашык объект жайгашкан. Алардын ичинде Лагуна, Омега (Ак куу), RY Ж., жаачы жылдызы Галактиканын борбордук багыты А жаачы жылдызы менен дал келет. Ал эми W жана X Ж. цефеиддер деп аталат. М 22 (NGC 6656) – шар түрүндөгү жылдыздардын жыйындысы жана дүрбү менен жакшы байкалат. Күн жаачы аркылуу декабрдын орто ченинен январдын орто ченине чейин өтөт.

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
# Вегетация

**Вегетация** (латынча vegetatio дүүлүгүү, жандануу) - өсүмдүктүн өсүүсү, активдүү тиричилик абалы. Өсүмдүктөрдүн тыным мезгилинен айырмаланып, вегетация мезгилинде өсүмдүктө азыктануу, өсүү, запас органикалык заттарды топтоо, көбөйүү, түшүмдүн (урук, үрөн, мөмө-жемиш, түймөктөрүнүн жана башка) бышыпжетилүү процесстери жүрөт (к. Вегетация мезгили).

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055 -4
# Григориан календары

Григориан календарын киргизүү учурунда. Папа Григорий XIIIдин мүрзөсүнө чегилген барельеф.
**Григориан календары** — Жердин Күндү циклдик айлануусунун негизинде түзүлгөн убакытты эсептөө тутуму.

Бул календарь Юлий календарын реформалоо максатында 1582-жылы Рим папасы Григорий XIII тарабынан иштелип чыккан. Григориан календары батыш өлкөлөрүнүн көпчүлүгүндө XVI - XVII кылымдар бою колдонулуп келген.

Орусия жаңы календарга 1918-жылы гана өткөн. Ушул жылы Совет өкмөтүнүн декрети боюнча 1-февралды 14-февраль деп деп эсептөөгө өткөн. Анткени юлий календарынын тропикалык жылдарды эсептөө боюнча айырмасы 1918-жылга карата 13 сутканы түзүп калган. Бул 13 суткалык айырма эски стиль боюнча 2100-жылдын 15-февралына, же болбосо жаңы стиль боюнча 2100-жылдын 28-февралына дейре сакталат. Бул даталардан кийин ал айырма бир суткага кобөйүп, 14 сутка болуп калат.Календардык жылдын башталышы (жаңы жыл) шарттуу түрдө алынат. Мурда айрым өлкөлөрдө Жаңы жыл 25-мартта, кээ бирлеринде 25-декабрда башталса, башка күндөрдө да башталган өлкөлөр болгон. Мисалы, Орусияда XV кылымга дейре жылдын биринчи күнү болупа 1-март эсептелсе, XV кылымдан 1700-жылга чейин жаңы жыл 1-сентябрдан башталган. Акырындык менен бардык өлкөлөрдө жаңы жыл 1-январда белгилене баштаган.

Бир жылда 12 айдын болушу, жуманын 7 күндөн тураары да, астрономиялык мааниге ээ болушуна карабай, шарттуу болуп эсептелинет. Ошондой болсо да, салт боюнча азыркыга чейин сакталып келе жатат. Григориан календарына караганда мындан да тагыраак календарлык системаларды ойлоп табуга болоор эле. Бирок григориан календарынын тактыгы жетиштүү болгондугуна байланыштуу календардык жылдын орточо узундугун дагы өзгөртүүнүн эч деле зарылдыгы жок. Ошентип, жаңы стиль анча тактыкка ээ эмес, бирок ошондой болсо да, ал боюнча 1 суткалык айырма 3300 жылда гана пайда болот.

Эгерде кимдир бирөөнүн туулган жылы жаңы (Григорий) календары боюнча катталган болсо, анда жаныбарлардын аттарынан турган 12 жылдык календарь боюнча кайсы жылга туура келээрин табууга болот. Ал үчүн туулган жылга 9 санын кошуп, аны 12ге бөлгөндө бөлүнгөн сандын калдыгы эскиче жылдын иреттүү саны болуп чыгат. Мисалы: (1934+9):12=161(11) — ит жылы, (1919+9):12=160(8) — кой жылы.

Эгерде жогорудагы амалды колдонгондо калдык калбаса, анда ал эң акыркы 12 (доңуз) жылына туура келет. Мисалы: (1935+9):12=162(0) ― доңуз жылы.

## Булактар

* Шаршекеев Ө. Астрономия: 11-кл. Б.: "Кыргыз энциклопедиясы" башкы редакциясы, 2012. - 208 б. ISBN 978-9967-14-101-8
# Бакмалаштыруу

**Бакмалаштыруу** — адамдын жапайы айбандарды акырындык менен колго үйүр алдыруу жана өзгөртүү процесси.

Натыйжада алар үй айбандары болуп чыгат. Табиятта жапайы айбандардын түрлөрүнүн көптүгүнө карабастан, адам анын бар болгону 60-ка жакын түрүн гана бакмалаштырган. Бакмалаштыруу болжол менен 12-25 миң жыл мурда, мезолит жана неолит доорунда башталган. Көпчүлүк окумуштуулардын пикирлери боюнча, адегенде чочко, андан кийин эчки жана кой бакмага үйрөтүлгөн. Койлордун түпкү тектери - Борбордук жана Орто Азиядагы жапайы койлор. Эчкилер безоар эчкилеринен, уй турдан, жылкы тарпан жана пржевальский жылкыларынан бакмалаштырылган. Тооктун түпкү теги - жапайы банкив тооктору. Бакмалаштыруунун айыл чарбада мааниси чоң.

## Кошумча караңыз

* Колго үйрөтүү

## Колдонулган адабияттар

* Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
# Надир

Зенит менен Надирдин бет маңдай жайгашуусу.
**Нади́р** (араб. **نظيرнадир*, «бет маңдай») тик сызык менен асман сферасынын кесилишиндеги төмөнкү чекит.

Жер шарынын зенит жана ага карама-каршы турган надир тараптагы чекиттер, жер шарынын бетинде диаметри бонча карама-каршы жайгашкан чекиттери деп аталат.

Зенит жана надир сызыктары аркылуу өткөн чоң тегерек асман сферасынын вертикали деп, анын меридианы болуп эсептелет.

## Колдонулган адабияттар

* Астрономия. Энциклопедиялык окуу куралы, 2004, Бишкек
* *Башкы редактор: Ү. Асанов. Жооптуу редактор: Э. Мамбетакунов*
# Айдын тутулушу

Айдын тутулушу.
Айдын тутулушу.
**Айдын тутулушу** – Айдын Жердин көлөкөсүндө калган кездеги көрүнүшү.

Ай толук бойдон же жарым жартылай Жердин көлөкөсүнө капталып калганда тутулат. Күндүн нуру Жердин атмосферасында сынгандыктан, тутулуунун чоң фазасында Ай кызгылт-күрөң түстө болуп көрүнөт. Айдын толук тутулуу фазасы 1 саат 40 минутага созулат, анткени Жердин көлөкөсү Айдын диаметринен чоң. Ай тутулуу жыл сайын болуп турушу ыктымал.

## Колдонулган адабияттар

* Кыргызстандын географиясы. Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004, s. 71–72. ISBN 9967-14-006-2
# Мажар тили

Европа-жылы мажар тили жайылышы
**Мажар тили** — мажарлардын тили, Мажарстандын мамлекеттик тили. Фин-угор тилдеринин угор тобуна кирет. Мажарстандан башка Румыниянын, Чехословакиянын, Югославиянын айрым райондоруна тараган. Мажар тили 8 диалектиге бөлүнөт. Байыркы жазма эстеликтери 12-кылымга таандык.

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055 -4
# Сионизм

|  |
| --- |
| Сионизм |
|
Сионисттик кыймылдын жана Израилдин желеги |
| Мүнөздөмө |
| Саясий өңүтү |
ар түрдү
 |
| Негиздөөчү |
Теодор Герцль
 |
| Теориялар жана идеялар |
| Варианттары |
|
социалистикй сионизм, ревизионистик сионизм, диний сионизм
 |
| Белгилүү идеологдору жана ишмерлери |
|  **Сионизм Викиказынада** |

**Сионизм** - Дүйнөнүн ар кайсы бурчунда жашаган жөөттөрдүн ортосундагы улуттук максаттарга жетүү үчүн багытталган жана саясий жактан да эл аралык байланышка таасир берген агым.

Бул агымдын аты Куддус шаарында жайгашкан жана биздин заманга чейинки 1000-жылы жөөттөрдүн колуна өтүп, алардын борбор калаасына айланган Сион шаарынын ысмы менен аталат. Жогорудагы улуттук максаттардын башында жөөттөрдүн өз мекенин түзүү максаты турган болчу. XVIII кылымдын аягында башталган жана уюмдашкан бул агымды дагы да таасирдүү кылыш үчүн ар түрдүү багытта сионисттик конгресстер өткөрүлгөн жана дүйнөлүк деңгээлде иш-чаралар жүргүзүлгөн. 1897- жылы Швейцариянын Базел шаарында 1-сионисттик конгресс өткөрүлүп, бул конгрессте Палестинада бир жөөт мамлекетин түзүү пландаштырылган. Бул планды ишке ашырууда Теодор Херзи лидерлик кылган.

Айрыкча АКШ менен Европа өлкөлөрүндө жашаган жана экономика, соода-сатык жана финансы жаатында таасирдүү болгон жөөттөр ошол өздөрү жашаган өлкөлөрдөгү саясий жетекчилерди колго алып, коомдук пикирди таасирленте турган деңгээлде иш жүргүзүшкөн. Акырында 1945- 1948-жылдары мамлекет куруу жаатында аябай аракеттенген жөөттөр 1917-жылы Англиянын Тышкы Иштер министри Балфордун рапортуна жана II Дүйнөлүк согушта фашисттердин жөөттөргө карата жасаган геноцидине таянып, англистер менен америкалыктардын көмөгү аркылуу Палестинада Израиль мамлекетин түздү, бирок бул кырдаал аймактагы али тынчый элек каргаша менен пикир келишпестиктерди жаратып, төрт жолу Араб-Израиль согушуна себепкер болгон (1948, 1956, 1967, 1973). Сионизм агымынын мамлекет куруудан башка Израилге жөөт улутундагы элдерди көчүрүп келүү, бул өлкөгө экономикалык жана аскердик жактан жардам көрсөтүү, Израилдин аймагын кеңейтүү жана басып алган жаңы жерлерге калктын жайгашуусун камсыз кылган саясат жүргүзүү, ушул жол аркылуу кээ бир маанилүү мамлекеттердин саясатына таасир этүү жана жөөт достугун жаратуу сыяктуу башка максаттары бар болчу.

1975- жыл БУУнун чыгарган чечиминин негизинде сионизмди улутчулдук кыймыл деп күнөөлөгөн. Жашаган жерлеринде экономикалык жана соода-сатык тармагынын көпчүлүк бөлүгүн колго алып башкарган жөөттөр кээ бир жерлерде күчтүү соода байланышын түзүп, таасирдүү болууда. Мисалы, жөөттөр АКШнын тышкы саясатынын узак жылдар бою Израилдин пайдасына жүргүзүлүшүн камсыздаган. 1973-жылдын 6-октябрында болгон урушта АКШдагы жөөттөр 127 Израилге көмөк көрсотүү максатында 500 млн. доллар топтогон. Мындан башка АКШнын Израилге жөнөткөн көп өлчөмдөгү расмий экономикалык жана аскердик жардамы бар (1923-жылы 27 миллиарддан ашык доллар жөнөтүлгөн). Түрдүү тармактардагы сионизм кыймылын жетектеген «Дүйнөлүк Сионист Уюму» бар.

## Колдонулган адабияттар

Эл аралык мамилелер сөздүгү/ Түз. Аббас Караагачлы; котор. Топчугүл Нармаматова, -Б.:КТМУ, 2008.- б. ISBN 978-9967-24-921-9
# Ашкеназдар

**Ашкеназдар**, ашкиназдар - еврейлердин этностук тобу. Саны 9 млн адам (2004). Идиш тилинде сүйлөшөт. Көпчүлүгү иудаизм динин тутушат. Ашкеназдар 1-2-миң жылдыкта роман, арамей жана славян тилдүү еврей улуттарынын негизинде Рейндин ортоңку алабында, Дунайдын жогорку жана чыгыш Альпы зоналарында калыптанып, немец тилин кабыл алышкан. 12-15-кылымда ашкеназдардын негизги бөлүгү Польша жана Улуу Литва княздыгынын аймактарына, чыгышы Киев Русуна отурукташып, славян тилдүү кенаиттер тобу менен ассимиляцияланышкан. Алар лытвактар (Литва, Белоруссия, чыгыш Польшада), пойли (Польшада), курлендер (Латвияда), галыцианер (Галицияда), волын-подолдук жана валах-бессарабиялык еврейлер (Украина, Молдавия, Румыния, Трансильвания) жана башка субэтностук топторго бөлүнөт. Иудаисттик дин нормаларына ылайык эркектер узун кофта (лапсердан), башына кара түстүү баш кийим (ярмолка) кийишип, жээгине мех бастырып тигилген (штраймл) ак-кара же ак-көк түстөгү атайын шалы-жоолук жамынышып, сакалдарын жана бир тутам чач (пейсы) коё беришкен. Аялдар башына жоолук салынышкан. Тамак-ашы ун, эт, балык азыктары. Ашкеназдардын тукумдары Израилде 50% жана диаспордогу еврейлер 80% ти түзөт.

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
# СГС

**Бирдиктердин гаусс системасы** – негизги бирдиктери сантиметр, грамм, секунда болгон, ал эми андагы диэлектрдик (ε) жана магниттик (μ) өткөрүмдүүлүктөрү өлчөмгө ээ болгон жана вакуумда ε = 1, μ =1 болгон электрдик жана магниттик чоңдуктардын системасы.

Бирдиктердин гаусс системасы бирдиктердин эки абсолюттук системасын камтыйт, б. а. гаусс системасындагы электрдик чоңдуктардын бирдиги абсолюттук электр-статикалык система СГСЭнин бирдиктерине, ал эми магниттик чоңдуктардын бирдиги – абсолюттук электр-магниттик СГСМдин бирдиктерине барабар. Ошондуктан Бирдиктердин гаусс системасы көбүнчө симметриялуу СГС системасы деп аталат (к. Бирдиктердин СГС системасы). Бирдиктердин гаусс системасын 1932-ж. К. Ф. Гаусс сунуш кылган. Бул бирдиктердин алгачкы системасы болуп саналат. Ошондуктан К. Ф. Гаусс бирдиктер системасын биринчи ойлоп табуучу болуп эсептелет. Ал негизги бирдик катары миллиметр, миллиграмм, секунданы алган жана аларды магниттик чоңдуктардын бирдиктер системасын түзүүдө колдонгон. 1851-ж. В. Э. Вебер Бирдиктердин гаусс системасын электр чоңдуктарынын бирдиктер системасын түзүүгө колдонгон. Бирдиктердин гаусс системасы кеңири таралган эмес, анткени бул системадагы негизги жана туунду бирдиктер өтө кичине өлчөмгө ээ болгондуктан алар иш жүзүндө колдонууга ыңгайсыз болгон. Бирок ошондой болсо да Гаусс ачкан бирдиктердин системасын түзүү принциби азыркы мезгилде бирдиктердин системасын түзүүдө кеңири колдонулууда.

## Колдонулган адабияттар

* Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
# Микро...

**Микро...** (грекче mikrjs – кичи, кичине) –1) татаал сөздөрдүн башкы бөлүгү; нерсенин көлөмү кичине экенин же кичине чоңдукту (макро... дегенге карама-каршы) туюнтат (мисалы, микрометр, микробиология, микроклимат, микрорайон, микроорганизмдер); 2) баштапкы бирдиктин миллиондон бир үлүшүн түзүүчү сөз алды мүчө (приставка). Белгилениши: орусчасы мк, эл аралыгы – м. Мисалы: 1 мксек (микросекунда) =10–6 сек, 1 мкм (микрометр) = 10–6 м. ж. б.

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111 -7