Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Астрономия

Комплекстүү илим| Илим |
| Астрономия |
|  |
| Темасы |
Табият таануу
 |
| Түптөлгөн мезгили |
XVIII кылым
 |
| Негизги багыттары |
астрофизика, космология, планетология ж.б.
 |
|  **Астрономия Викиказынада** |

**Астрономия** ― ааламда болуп жаткан физикалык процесстер менен кубулуштарды талдоонун негизинде асман объекттеринин, тутумдарынын жана алардын ортосундагы мейкиндиктерди, жалпы эле аалам жөнүндөгү илим. Астрономия сфералык астрономия, практикалык астрономия, астрофизика, асман механикасы, жылдыз астрономиясы, галактикадан тышкары астрономия, космогония, космология ж. б. бөлүмдөрдү камтыйт.

Астрономия адамдын практикалык муктаждыгынан, б. а. мезгилдик кубулуштарды алдын-ала айтуу, убакытты эсептөө ж. б-дан келип чыккан байыркы илим. Биринчи Жердин жасалма жандоочусун учуруу м-н (1937, СССР) астрономиянын жаңы доору башталган. Космостогу эң чоң (диаметри 2,4 м) Э. Хаббл телескобу 1990 жана 2005-жылы Жер орбитасына чыгарылып, Күн тутумундагы объекттерди жана планета аралык чөйрөнү изилдөөнүн жаңы ыкмалары пайдаланылган.

Азыркы астрономиянын калыптанышы дүйнөнүн геоборбору тутумунан баш тартуу жана аны дүйнөнүн гелиоборбору тутуму менен алмаштыруу, асман нерселеринин телескоп менен изилдөөнүн башталышы жана бүткүл дүйнөлүк тартылуу мыйзамын ачылышына байланыштуу. Биздин заманга чейин 2000-жылы Кытайдагы астрономия мектеби кытай астрономиясынын өнүгүшүнө салым кошкон. Астрономия ошондой эле Египетте, Индияда жана Грекияда өнүккөн. Байыркы Грекия астрономдору эч кандай аспапсыз эле көз менен байкоонун негизинде чоң ачылыштарды жасашкан. Арисстарх Самосский бардык планеталар жана Жер кыймылсыз турган Күндү айланат деп далилдеп, дүйнөнүн гелиоборбору идеясын сунуш кылган. Шумер-аккад цивилизациясынын жрец астрономдору көптөгөн кылымдар бою Күн, Ай ж.б. планеталардын кыймылдарын жылдыз фонунда катташкан. Астрономиянын көп түшүнүктөрү араб тилинен келип чыккан, мисалы, зенит, надир, альманах. Птолемей б.з. чейинки 140-жылдарында «Альмагест» деген эмгегинде астрономия боюнча бүт билимди чогулткан. Ал ошол кылымдын аралыгында негизги жетектөөчү эмгек болуп, XVII кылымга чейин астрономиялык ойлордун өнүгүшүнө таасирин тийгизген. 1543-жылы поляк окумуштуусу Н. Коперниктин «Асман сфераларынын байланышы жөнүндө» деген эмгеги чыккан. Кийин Ньютондун бүткүл дүйнөлүк тартылуу мыйзамын жана кыймылдын үч мыйзамын Ай жана планеталардын кыймылына пайдалануу Коперник, Кеплер жана Галилейдин иштерин бириктирген. Кийинки эки жүз жылдыкта астрономия эки багытта өнүккөн. Биринчисинде чоң жана кубаттуу телескоптун жардамы менен Ааламдын көптөгөн аймактары изилденген. Экинчисинде ― планеталарды, анын жандоочуларын, кометаларды, астероиддерди изилдөөдө Ньютондун динамика мыйзамы жана кош жылдыздарды аныктоочу өсүү саны пайдаланылат.

## Булактар

* “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
# Эл аралык бирдиктер системасы

**Эл аралык бирдиктер системасы**, **СИ** (фр. *Le Système International d’Unités, SI*) - физикалык чоңдуктардын бирдиктер системасы, заманбап метрдик(өлчөө) системасы. Ошондой эле Гаусс бирдиктер системасы бар.

Метрдик системага өтүүнүн датасы. СИ системасын негизги же бирдиктик катары кабыл албаган (Либерия, Мьянма, США) өлкөлөрү, кара түс менен белгиленген
## СИ бирдиктери

СИ бирдиктеринин аталыштары баш тамга менен жазылып, башка кыскартуулардын айырмаланып СИ бирдиктеринин түшүндүрмөлөрүнөн кийин чекит коюлбайт.

### Негизги бирдиктери

| Величина | Бирдик |
| --- | --- |
| Аталышы | Көлөмдүк | Наименование | Түшүндүрүлүшү |
| русское | французча/англисче | кыргызча | эл аралыкта |
| Узундук | L | метр | mètre/metre | м | m |
| Масса | M | килограмм | kilogramme/kilogram | кг | kg |
| Убакыт | T | секунда | seconde/second | с | s |
| Электр тогунун күчү | I | ампер | ampère/ampere | А | A |
| Термодинамикалык температура | Θ | кельвин | kelvin | К | K |
| Количество вещества | N | моль | mole | моль | mol |
| Сила света | J | кандела | candela | кд | cd |

## СИ ге кирбеген бирдиктер

СИ ге кирбеген кээ бир бирдиктерге, Генералдык конференциянын чечими менен жана өлчөм жана салмактары менен «СИ менен кошо колдонууга уруксат берилет».

| Бирдик | Французча/​англисче аталышы | Түшүндүрмөсү | СИ бирдиктериндеги чоңдугу |
| --- | --- | --- | --- |
| кыргызча | эл аралык |
| минута | minute | мин | min | 60 с |
| саат | heure/hour | с | h | 60 мин = 3600 с |
| суткада | jour/day | сут | d | 24 ч = 86 400 с |
| градус | degré/degree | ° | ° | (π/180) рад |
| бурчтук минута | minute | ′ | ′ | (1/60)° = (π/10 800) |
| бурчтук секунда | seconde​/​second | ″ | ″ | (1/60)′ = (π/648 000) |
| литр | litre | л | l, L | 1/1000 м³ |
| тонна | tonne | т | t | 1000 кг |
| непер | neper | Нп | Np | көлөмсүз |
| бел | bel | Б | B | көлөмсүз |
| электронвольт | electronvolt | эВ | eV | ≈1,60217733·10−19 Дж |
| массанын атомдук бирдиги, дальтон | unité de masse atomique unifiée, dalton​/​unified atomic mass unit, dalton | а. е. м. | u, Da | ≈1,6605402·10−27 кг |
| астрономиялык бирдик | unité astronomique​/​astronomical unit | а. е. | ua | ≈1,49597870691·1011 м |
| деңиздик миля | mille marin​/​nautical mile | миля | M | 1852 м (туптуура) |
| узел | nœud/knot | уз | kn | 1 морская миля в час = (1852/3600) м/с |
| ар | are | а | a | 10² м² |
| гектар | hectare | га | ha | 104 м² |
| бар | bar | бар | bar | 105 Па |
| ангстрем | ångström | Å | Å | 10−10 м |
| барн | barn | б | b | 10−28 м² |
# Компьютер

**Компьютер** (англ. *computer*) — бул эсептөөлөрдү жүргүзүүчү машина, жана бир алгоритм (компьютердик програм) менен маалыматты кабыл алуу, сактоо, иштетүү, чыгарууну аткарат. Компьютерлер жаңы чыгып баштаганда, ал жалаң гана эсептөөнү аткарат деген пикирден улам ЭЭМ (электрондук эсептөө машинаси) деп аталып калган. Бирок азыркы күндө ЭЭМдин кызматы - башкаруу болуп эсептелет.

## Негизги принциптер

Алдында турган маселелерди компьютер кайсы бир механикалык кыймылдын, электрондордун, фотондордун, кванттык бөлүкчөлөрдүн агым кыймылынан же жакшы изилденген башка физикалык кубулуштартардын жардамы менен аткарат. Бизге эң белгилүү бул - электрондук персоналдык компьютер.

Компьютердин архитектурасы чечип жаткан маселени түздөн түз, изилденип жаткан физикалык кубулуштарды чагылдырып (математикалык аныктама менен), моделдештируу мүмкүнчүлүгү бар. Ошентип, электрондук агымдар дамба жана суу сактагычтарды моделдештиргенде суунун агымы катары колдонулган. Мындай жол менен 1960-жылдарда аналогдук электрондук компьютерлер иштеген, бирок бүгүнкү күндө андай ЭЭМдер абдан сейрек кезигет.

Кезектеги компьютердердин көбүндө чечип жаткан маселени математикалык тил менен жазышат, мында бүт маалымат экилик эсептөө системасында жазылат, бул бүт эсептөөлөр логика алгебрасын гана колдонууга алып келет. Бүткүл математиканы логика алгебрасынын операцияларына алып келегенге мүмкүндүк бар, ошондуктан компьютер абдан зор маселелерди чече алат.

Компүютерлер бүт эсептерди чыгара албайт. Компүтер эсептей албаган маселелерди англис математик Алан Тьюринг жазып чыккан.

Эсептелген маалымат ар кандай киргизүү-чыгаруу аппараттардын жардамы менен берилет: лампалык индикаторлор, мониторлор, принтерлер.

Жаңы колдонуучулар жана өзгөчө балдар компүтер - жөн эле машина экенин, ал өзүнчө "ойлоно", "түшүнө" албаганын кыйынчылык менен кабыл алат. Компьютер программа менен берилген белги, сызык, түстөрдү маалымат чыгаруу жабдыгы аркылуу механикалык түрдө чыгарат. Адамдын мээси өзү экрандагы белгилерди (образдары, санариптерди, сөздөрдү) кабыл алып, аларга маани берет.

## Компьютердин жабдуулары

* Компьютердик корпус (computer case)
* Монитор (monitor)
* Энелик такта (motherboard)
* Тушкелди жетки эси (Random-access memory)
* Процессор (CPU)
* Катуу диск (HDD)
* Үн картасы (sound card)
* Видеокарта (video card)
* Кубаттык блок (power supply unit)
* Чычкан (mouse)
* Баскыч топ (keyboard)
* Модем (modem)
* Тармактык карта (network adapter)
* Үн чыгаргыч (speakers)
* Микрофон (microphone)

## Компьютердин түрлөрү
# Тропик

Тропиктер жана экватор.
**Тропик** (гр. tropikos - бурулуш тегереги) - Жер шаарынын экватор сызыгынын түндүк жана түштүк тарабындагы 23° 26' 13'' кеңдиктериндеги (Күн бир жылда эки жолу дал төбөгө келүүчү) аралыкты ээлеп жаткан географиялык параллелдер.

Ошондой эле, Түндүк жана Түштүк Тропиктердин аралыгында кеңдик боюнча созулуп жаткан зона.

## Тропик алкагы

Тропик алкактары - Жердин эки географиялык алкагы.

Түндүк жана түштүк жарым шарда субтропик жана субэкватор алкактарынын аралыгында жайгашкан. Тропик алкактарынын материктик бөлүгүнө чөл жана жарым чөл ландшафты, океанына суунун жогорку температурасы менен туздуулугу мүнөздүү. Аба массасынын антициклондук айланышы үстөмдүк кылып, аймагынын көп бөлүгүндө салыштырма нымдуулук төмөн жана булуту өтө аз. Эң жылуу айынын орт. температурасы түздүктөрдө 30-35°С, эң салкын айыныкы 10°Сден темен эмес; абс. максимуму 61°С (Жер шарындагы эң жогорку температуpa), минимум 0°Сден төмөн.

Жылдык жаан-чачыны 50-200 мм (муссон климаттуу чыгышында жылына 1000-2000 ммте чейин жаайт). Тропик алкактары материкте 4 секторго бөлүнөт: Чыгыш океан жээги - нымдуу, токой ландшафты басымдуу; чыгыш өтмө - сейрек токой жана бадал ландшафты; ички материктик жана батыш океан жээги - чөл жана жарым чөл ландшафты басымдуу.

Тропик алкактары кургактыкта тропиктик нымдуу токой, тропиктик саванна, сейрек жана кургак токой, тропиктик чөл жана тропиктик жарым чөл зоналарына бөлүнөт.

## Байланыштуу макалалар

* Тропиктик чөл климаты
* Тропик оорулары

## Колдонулган адабияттар

* «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
* Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Т. 6. Тоо климаты - Яшма. -656 б.
# Исланд тили

**Исланд тили** - исланддардын тили, герман тилдериндеги скандинавия тобунун батыш Скандинавия бөлүгүнө кирет.

Исландия жана Түндүк Америкада таралган. Эзелки эстеликтери - скальд ырлары (9-кылым). Байыркы кол жазмалары 12-кылымдын аягына таандык. 12-13иылымдарда Исланд тилинин норвег тилинен айырмасы жок болгон. Андан бери Исланд тили фонетикалык жактан көп өзгөрүүлөргө учурады, бирок морфологиясында негизинен өзгөрүү болгон жок. Азыркы орфографиясы (19-кылымдын башында иштелген) байыркы Исланд тилиники өтө жакын. Азыркы исланд тилинде башка тилдерден кирген сөздөр жана диалектилик айырмачылыктар жокко эсе.

## Колдонулган адабияттар

* Тил энциклопедиясы / Түз.А. А. Джапанов: Оңд., толукт., кайрадан 2-бас. - Б.: Турар, 2010. -548 б. ISBN 978-9967-44-24-9
# Немис тили

**Немис тили**, немец тили – немистердин, австриялыктардын жана швейцариялыктардын бир бөлүгүнүн тили. Люксембургдагы расмий эки тилдин бири. Немис тилинде сүйлөөчү калктар КМШ өлкөлөрүндө, АКШ жана башка айрым мамлекеттерде жашашат. Инди-европа тилдеринин батыш герман тобуна кирет. Немис тилинин тарыхы байыркы, жогорку немис (8–11-кылым), орто жогорку немис (12–13-кылым), эртеги жаңы жогорку немис (14–16-кылым) жана жаңы жогорку немис 17-кылымдан баштап) тилдери деп 4 мезгилге бөлүнөт. Азыркы немец адабий тилинде 16 үндүү тыбыш, 3 дифтонг, 19 үнсүз тыбыш, 2 аффриката бар. Морфологиялык өзгөчөлүктөрү грамматикалык категориялар аркылуу туюнтулат. Жазмасы латын алфавитинин негизинде. Германия, Австрия, Швейцариядагы адабий тилдери өз ара айырмалуу. Ал айырма көбүнчө лексикадан жана сүйлөөдөн даана байкалат.

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111 -7
# Норвег тили

**Норвег тили** – норвегдердин тили. Норвегиянын расмий тили. АКШга, Канадага да тараган. Герман тилдеринин скандинав тобуна кирет. Диалектилери көп. Азыркы норвег адабий тилинин эки формасы бар: риксмол (же букмол) жаналансмол (же жаңы норвег) тили. Лансмолго караганда риксмол көбүрөөк пайдаланылат. Эң байыркы кол жазма эстеликтери 12-кылымдын 2-жарымына таандык.

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111 -7
# Дания тили

**Дания тили**, дан тили — Даниянын расмий тили. 16-19-кылымда дания тили Норвегиянын да расмий тили болгон. Ал герман тобундагы тилдердин скандинавия (түндүк герман) топчосуна кирет. Дания тилинин тарыхы үч мезгилди камтыйт: жалпы скандинавиялык түпкү тил (3-9-к.), байыркы дания тили (9-16-к.), жаңы дания тили (16-20-к.). Жаңы дания тилине азыркы (20-21-к.) дания тили кошулуп кетет. Дания тили ютланддык (түндүк-чыгыш, түштүк-батыш), аралык (зеландиялык, фюндук жана башка), чыгыш даниялык (борнхольмдук, скондук жана башка) деп үч топко бөлүнөт. Адабий тили зеландия диалектисинде калыптанган. Грамматикалык жана сөздүк курамы боюнча түндүк норвег тилине жакын. Дания тилинин жазуусу латын графикасы боюнча түзүлгөн.

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 3-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2011. 784 бет, илл. ISBN 978 9967-14-074-5
# Нидерланд тили

**Нидерланд тили**, голланд тили – голланддардын тили, Нидерланддын мамлекеттик тили; Бельгиядагы расмий үч тилдин бири. АКШга, Вест-Индияга да тараган. Инди-европа тил уясынын (семьясынын) батыш герман тобуна кирет. Нидерланд тилинин лексикалык, фонетикалык жанаграммат. системасы англис жана немис тилдерине өтө жакын. Адабий тили 17-кылымдан өнүгө баштаган.

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111 -7
# Узундук

Узундук.
**Узундук** – Жер шарынын бетиндеги Гринвич обсерваториясы аркылуу өткөн меридиан менен экватордун кесилиш чекитинен баштап, жергиликтүү меридиандын ортосундагы бурчтук аралык аталып, λ тамгасы аркылуу белгиленет.

Узундуктун эсептелиши Гринвичтен башталып, 12 саат батыш жана 12 саат чыгыш тарапты көздөй жүргүзүлөт. Алсак, Харьков шаары үчүн λ=2саат 24мин 56сек барабар.

Жер бетинде Узундуктун эки (геод. жана астр.) түру бар. Узундук баштапкы меридиандан (Гринвичтен) баштап, 0°тан 360°ка (же башталгыч меридиандан чыгышты жана батышты карай 180°ка) чейин эсептелинет. Узундук саат менен да чагылдырылат (же 1 саат убакыт 15° узундукка барабар).

## Дагы караңыз

* Географиялык координаталар

## Колдонулган адабияттар

* Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
* «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
# Меридиан

Меридиандар сары түстө көрсөтүлгөн. Экватор — көк. Параллелдер - үзүк сызыкча
**Меридиан** (meridian) – асман сферасынын дүйнө уюлу жана надир аркылуу өткөн чоң тегереги, кыскача Асман меридианы.

**Меридиан башталышы** – Гринвич астрономиялык обсерваториясы аркылуу өткөн географиялык меридиан, Гринвич меридианы деп да аталат.

**Меридиан тегереги** – асман жарык чыгаруучуларынын экватордук координаталарын аныктоочу астрономиялык курал. Экватордук координаталар жарык чыгаруучулардын асман меридианы аркылуу өтүшүнө байкоо жүргүзүү бонча аныкталат. Меридиан тегерегинде астрономиялык түтүк бурч өлчөө үчүн шкалалуу тегерек орнотулган горизонталь октун айланасындагы меридиан тегиздигинде айланат.

**Меридиан чекити** – Жер бетинин каалаган меридиан чекити аркылуу өтүүчү тегиздик жана Жердин айлануу огу жер бетинде түз сызык бонча кесилишет. Ал Меридиан чекити деп аталат.

## Кошумча макалалар

* Параллель
* Экватор
* Географиялык координаталар

## Колдонулган адабияттар

* Астрономия. Энциклопедиялык окуу куралы, 2004, Бишкек
* *Башкы редактор: Ү. Асанов. Жооптуу редактор: Э. Мамбетакунов*
# Аалам

Аалам.
**Аалам** – материянын өнүгүү процессинде чексиз, ар түрдүү форма алып, мейкиндик жана убакыт жагынан чектелбеген бүткүл дүйнө.

Ааламды изилдөөгө бардык табият таануу илимдер катышып, космология илиминин негизин түзөт. Ааламдын азыр бизге дайын бөлүгүн астрономия изилдейт. Жер - Ааламдагы телолордун бири. Жерден башка планеталар бар экендиги, алардын баары биригип Күн системасын түзө тургандыгы белгилүү. Күн системасынын диаметри 10 млрд. км ге жакын. Бул аралыкты жарык нуру 10 саатта басып өтөт.

20-кылымдардан бери Күн системасын кошо камтыган Галактиканы изилдөө өрчүй баштады. Биздин Галактиканын чеги 100 миң жарык жылына барабар экендиги жана андан тышкары башка Галактикалар да бар экендиги 20-жылдарда белгилүү болгон. Галактикалар бизден канчалык алыс болсо, спектринде байкалган сызыктардын кызыл нурга карай жылганы байкалат. Капиталистик өлкөлөрдөгү айрым астрономдор азыркы күндө акырына чейин ачыла элек бул кубулушту пайдаланып, дүйнөнүн жаралышы жөнүндөгү идеяны «илимий» негиздөөгө, фидеизмди жайылтууга аракет жасайт.

Ааламдын негизги өзгөчөлүктөрүнүн бири – андагы материянын бир калыпта эмес жайланышы. Материянын негизги бөлүгү өтө чоң тыгыздыктагы космос телолорунда (жылдыздарда, планеталарда), тыгыздыгы эң аз заттар Ааламдын калган көлөмдөрүндө жайланышкан. Мында да заттар бир калыпта таралган эмес. Газ менен чаңдын тыгыздыктары (10-24-1025г/м3) кадимки жылдыздар аралык мейкиндиктин тыгыздыгына салыштырганда көп эсе чоң.

Асман телолор системасынын түзүлүшүнүн изилдөө үчүн ал телолордун мейкиндикте орун алуусуна жана кыймылына таасир эткен күчтөрдүн жаратылышын билүү зарыл. Планеталардын айланышы, кометалардын ядросунун Күн системасындагы кыймылы толугу менен бүткүл дүйнөлүк тартылуу күчү аркылуу түшундүрүлөт. Аалам качан жаралган деген суроого идеалист астрономдор: ал жоктон жаралып, андан бери 2 млрд.жыл өттү, -деп далилдөөгө аракеттенишип, бул убакытты Аалам нөл радиустан азыркы чоңдукка чейин кеңейтүүгө кеткен мезгил катарында эсептешет. Материалист астрономдор асман телолорунун системасынын жашоо убактысы анын ичине кирген кичирээк системалардын жашоо убактысынанан чоң деп далилдешет. Мисалы: биздин галактиканын жашоо убактысы Күн системасында салыштырмалуу алганда, алда канча чоң. Жылдыздардын же башка асман телолорунун жашоо убактысы алардын өз классындагы телолордун сапатына дейре өнүгүп жеткен мезгилинен баштап эсептелет. Анда жандуу жаратылыш Жерде гана эмес, башка жылдыздарды тегеренген планеталарда да болушу мүмкүн деп болжолдоого болот.
# Күн тутуму

Күн тутуму
**Күн тутуму** — планеталардын тутуму, анын ичине Күн жылдызы жана аны айланган бардык космос объектилери кирет.

Күн тутумунда Күндүн өзү, анын 98 жандоочусу, 123 зор планета, 100 000ден ашуун кичине планеталар (астероиддер), 4584 сандагы кометалар,эле метеордук уюктан орун алган сансыз көп метеордук телолордун бар экени азыркы күндө жакшы белгилүү болду.

## Табият

Күн тутумун Күн жана өзүнүн жандоочулары менен бирге планеталар түзөт. Ал эми жылдыздар планеталарга караганда салыштырууга мүмкүн болбогондой бизден өтө алыс туруша

### Күн массасы

**Күн массасы** бардык планеталарды бирге алгандагыдан 714 эсе чоң. Күндүн айланасында айланган планеталар жана башка майда телолордун бардыгы бүткүл дүйнөлүк тартылуу законунун негизинде кыймылдашат. Күн менен Жердин ортосундагы аралык 1 астрономиялык бирдик деп аталат. Ал 1,5×108 кмди түзүп, астрономиядагы бирдиктердин негизгилеринин бири болуп саналат.

### Планеталар

Зор планеталардын катарына кирген Меркурий, Чолпон, Марс, Юпитер жана Сатурн планеталары 18-кылымдын аягында эле белгилүү болгон.

Уран планетасы астроном В. Гершель тарабынан 1781-ж. ачылган. 8-планета Нептундун ачылышында астроном илимпоздор кыйла түйшүккө түшүп, көптөгөн эсептөөлөр жүргүзүлүп, талаш-тартыштар болгон.

## Булактар

Күн лы, 2004, Бишкек. *Башкы рекдактор: Ү. Асанов. Жооптуу редактор: Э. Мамбетакунов.*
# Темир жол транспорту

**Темир жол транспорту** – жер менен жүрүүчү транспорттун бир түрү. Ал рельстүү жол менен жүргүнчү жана жүк ташыйт. Мисалы, тартуучу (сүйрөөчү) – локомотивдер (тепловоз, электровоз, паровоз), моторвагондуу кыймылдуу состав (электропоезд, дизель-поезд), түртүүчү - вагондор (жүргүнчү же жүк ташуучу), ошондой эле атайын кыймылдуу состав, поезддер. Т Темир жол транспорту 19-кылымда пайда болгон. 1837-ж. Россияда алгачкы темир жол (27 км) Петербург менен Павловскинин ортосуна салынган.

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117 -9
# Церера

|  |
| --- |
| **Церера**   |
| **Жалпы маалымат** |
|  |
| **Башка аталыштары** | 1899 OF; 1943 XB |
| **Белигилениши** | **1 Cerera** |
| **Планета категориясы** | Кодоо (карлик) планетасы |
| **Экваториалдык радиусу** | 487,3 ± 1.8 км |
| **Массасы (m)** | 9,43 ± 0,07×1020 кг |
| **Орточо тыгыздыгы (ρ)** | 2,077 г/см³ |
| **Оз огунун айлануу убактысы** | 58,646 күн (1407,5 саат) |
| **Күндү айлануу убактысы** | 87,969 күн |

**Церера** (1 Ceres; символ: ) – 1-жолу ачылган эң ири кичине планета (астероид). Церераны 1801-ж. 1-январда италиялык астороному Ж. Пиацци ачкан. Диаметри 770 км, Күнгө чейинки аралыгы 2,77 астономиялык бирдик, айлануу мезгили 4,6 жыл, тогошуудагы орточо жылдыз чоңдугу 7,4. Фотоэлектрдик байкоолордун натыйжасында алынган амплитудалуу жарк этүүсүнүн анча чоң эмес термелүүсү 0,04 жылдыз чоңдугуна жана мезгили 9 с 5 минга барабар.

## Колдонулган адабияттар

* Астрономия. Энциклопедиялык окуу куралы, 2004, Бишкек
* *Башкы редактор: Ү. Асанов. Жооптуу редактор: Э. Мамбетакунов*

Калып:Astronomy-stubКалып:Asteroid-stub