Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Британ энциклопедиясы

**«Британ энциклопедиясы»** (лат. Encyclopædia Britannica), же **«Британника»** (лат. Britannica) — бул дүйнөдөгү эң эски, универсалдуу энциклопедиялардын бири. Анын 3 томдуу 1басылышы 1768–71-ж. Эдинбургда, кийин Лондондо чыккан. Британ энциклопедиясынын 9- (1875–89; 25 том) жана 11- (1910–11; 29 том) басылыштары бир кыйла дурус чыккан. Акыркы 24 томдуу 14-басылышы 1929-ж. башталган. Мындагы макалалардын көпчүлүгү кеңири обзор түрүндө жазылган. 20-кылымдын башында бул энциклопедияны чыгарууда англиялык жана америкалык авторлор биргелешип иштегендиктен, мазмуну боюнча британ-америкалык энциклопедияга айланган. 40-жылдардын башталышынан «Британ энциклопедиясы» Чикагодо У. Бентондун жетекчилиги менен чыгарылган. 1968-ж. «Британ энциклопедиясынын» 200 жылдык юбилейине карата илимдин ар кандай тармактарын камтыган көлөмдүү макалалардан турган 3 томдук басылган. 1969-ж. басма сөздө «Британ энциклопедиясынын» жаңы басылышын даярдоо жөнүндө билдирүүлөр жарыяланган. 1974-ж. 30 томдуу 15-басылышы чыгарылган. Бул басылмадан тармактык энциклопедиялар, сөздүктөр, балдар жана өспүрүмдөр үчүн (мисалы, «Комитон») да энциклопедиялар жарык көргөн.

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055 -4
# Астробиология

**Астробиология** — биологиянын Ааламдагы ар кандай асман телолорундагы тиричиликти изилдөөчү бөлүмү. Ааламдагы эң жөнөкөй органикалык клеткалардын жаралышын жана аларда жашоонун жогорку формасына өтүп жетилишин, ошондой эле Жердин жасалма жандоочуларын, узакка жашаган жаныбар жана космонавттын организминин иштөө функцияларын да, ошондой эле изилдөө мүнөзүнө жараша Күн системасынын жана андан тышкары башка галактикадагы планеталарды изилдейт. Күн системасындагы планеталарга ар кандай космос кемелерин учуруу менен Меркурийде, Чолпондо жана Айда тиричиликтин болушу мүмкүн эместиги далилденди. Марс планетасы Жерге эң окшош, анда басым 10 Мбар, температурасы күндүз 30 , түнкүсүн -70°, атмосферасында Н2О, СО2 ж-а О2 кездешет. Мындай шартта Жердеги микроорганизмдер жанданышы мүмкүн. Анын бетиндеги кара тактар чаң бороонунун, ал эми «уюлдук ак шапкелер» кыроонун пайда болушу менен түшүндүрүлөт. Юпитер, Сатурн, Уран, Нептун жана Плутон планеталарында тиричилик жок, себеби атмосферасы аммиак жана метандан, ал эми тышкы катмары гелий - суутектен турат. Жердеги тиричиликтин пайда болушуна шарт түзгөн көмүртек жана суутектин эң жөнөкөй бирикмелери башка планеталарда да бар экендиги далилденүүдө. Алар жеке эле Жер шарында эмес, Ааламдагы башка планеталарда да жашоо тиричиликтин чыгышына себепкер болушу ыктымал. Ааламдын башка бөлүктөрүндөгү цивилизацияны Жердин жандоочусу - Айга жана ири астероиддерге астрологиялык лазер, оптика жана радио түзүлүштөрдү, радиотелескопторду орнотуу менен изилдөөгө болот.

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
# Бактериология

Бактериология.
**Бактериология** — микробиологиянын бактерияларды изилдөөчү бөлүмү. Жалпы бактериология бактериялардын классификациясын, түзүлүшүн жана химиялык составын, ар кандай азык чөйрөдө бактериялардын өсүшүн жана мындагы азык субстраттын өзгөрүшүн, айлана-чөйрө факторлорунун бактерияларга тийгизген таасирин изилдейт. Медициналык бактериология кишиде оору козгоочу (патогендүү) бактериялардын касиетин, аларды бөлүп таануу методун, диагностика, иммунитет маселелерин изилдейт. Жаныбарлардын жугуштуу ооруларын изилдөөчү ветеринариялык бактериология, ошондой эле санитариялык, айыл чарба жана өнөр жай бактериологиясы бар.

## Колдонулган адабияттар

* Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
# Биофизика

**Биофизика** - биологиялык физика организмде өтүүчү физика жана физика-химиялык процесстерди, организмдердин ультра-түзүлүшүн изилдөөчү илим. Биофизиканын өнүгүшү биологиянын ыкмалары, физика, математика жана химия менен тыгыз байланышта. Биологиянын өнүгүшү менен биологиялык жөнөкөй кубулуштарды түшүнүү үчүн так илимдердин ыкмалары керек экендиги билинген. Азыркы биофизиканын Эл аралык теория жана колдонмо биофизика уюму тарабынан кабыл алынган (1961) негизги тармактары: мол. Биофизика организмди түзгөн макромолекулалардын же алардын комплекстеринин физика жана физика-химиялык касиеттерин, аларда өтүүчү процесстердин өз ара таасирлерин, клеткалык биофизика клетканын функциясынын физика-химиялык негизин, мембраналар менен клеткалык органеллалардын түзүлүшү менен функцияларынын байланыштарын, клеткада өтүүчү процесстердин энергетика менен термодинамикасын, механика жана электрдик касиетин изилдейт. Башкаруу жана жөнгө салуу процесстеринин биофизикасы организмдеги башкаруу системалардын ички байланыштарын изилдейт жана моделдейт, алардын физикалык негизин аныктайт. Булардан тышкары биофизика физикалык факторлордун, иондоштуруучу нурлануунун организмге тийгизген таасирин изилдеп, сезүү органдарынын ишин жана башкаларды физика анализдейт.

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055 -4
# Биотехнология

**Биотехнология** (англ. *Biotechnology*; био... жана технология) - адамга керек баалуу продукт алуу максатында микроорганизм, өсүмдүк жана жаныбарларды технологиялык өндүрүштө пайдалануу. Микрорганизмдердин ачытуу процессинин натыйжасында нан бышыруу, шарап, сыр даярдоо, пиво кайнатуу сыяктуу биотехнология тармактары байыртадан белгилүү болгон. Азыр анын жардамы менен ар кандай биологиялык активдүү заттар гормондор, ферменттер, витаминдер, антибиотиктер, дары-дармектер алынат. Биотехнология ыкмалары айлана-чөйрөнү коргоодо өнөр жай өндүрүшүнөн чыккан таштандыларды, кир сууларды тазалоодо кеңири колдонулат. Айыл чарба өсүмдүк зыянкечтерине жана илдеттерине каршы чыгарылган биопрепараттар, энергия жана ресурстарды үнөмдөөчү өндүрүш иштери, тоютка жана тамак-аш кошунду белокторун алуу ага негизделген. Ген жана клетка инженериясынын өнүгүшүнө байланыштуу мурда алынбаган өтө баалуу дары-дармектер (интерферон, кишинин өсүү гормону ж. б.), вакцинаны синтездөө, жаңы пайдалуу микроорганизм түрлөрүн, өсүмдүк сортун, мал породасын жаратуу, мал чарбасындагы асылтукум ишинде клетка технологиясын колдонуу ж. б. мүмкүнчүлүктөр пайда болду. Азыркы биотехнология биохимия, микробиология, мол. биология, генетика, иммунология, биофизика жана башка илимдердин жетишкендиктерин пайдаланат. Шаймандар жана колдонуу ыкмаларына жараша биотехнология көпчүлүк учурда (тиешелүү) биоинженерия, биомедициналык инженерия, биоөндүрүш, молекулярдык инженерия тармактары менен айкалышат.

Миңдеген жылдар бою адамзат биотехнологияны айыл чарбада, тамак-аш өндүрүшүндө жана медицинада колдонуп келген. Бул термин негизинен 1919-жылы венгриялык инженер Карл Эреки (венг: *Károly Ereky*) тарабынан чыгарылган деп айтылат. 20-кылымдын акырында жана 21-кылымдын башында эле биотехнология геномика, рекомбинанттык ген техникалары, колдонмо иммунология сыяктуу ар түрдүү илимдерди камтып кеңейген, ошондой эле дары-дармек менен дарылоо, диагностикалык тесттерди өнүктүргөн.

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055-4
# Биологиялык саат

Жарыктын, супрахиазматикалыкядро аркылуу кишинин циркаддык ритмдерине, психологиясына жана жүрүм-турумуна таасирин иллюстрациялаган диаграмма
Организмдин физиологиялык абалы жыл бою бир калыпта болбой, өзгөрүп турат. Мындай өзгөрүүлөр тиричилик жаратылышында бир мезгилден экинчи мезгилге өтө жай өтөт. Физиологиялык өзгөрүү мезгил боюнча күндүн кыскарышына, температуранын өзгөрүшүнө жана жалпы тирилчилик кыймылдарынын активдүүлүгүнө көз каранды, мындай күн жарыгына байланыштуу өзгөрүү фотомезгилдик же фотопериодизм деп аталат.

Мезгилдик өзгөрүүдө, мисалы, күзүндө суук боло баштаганда бак дарактардын жалбырактары түшүп, жаныбардын денесиндеги түктөрү көбөйөт, көптөгөн жаныбар кыштын келиши күтпөй (суурлар, сары чычкандар, кескелдириктер ж.б.) узакка созулган чээнге кирет. Жаз келгенде жер бетинин ыраңы өзгөрүп, көгөрүп, чөп, дарактар гүлдөйт, келгин куштар биринин артынан бири келет, жаныбар узакка созулган чээнден чыгат, тирилчилик кыймылы башталат, жаныбардын кууту жүрөт, бул мезгил жай мезгилине өтүп, бул учурда дарактар гүлдөшөт, мөмө байлап, жаныбар төлдөшөт. Бул мезгил акырындык менен ж.п күз мезгилине өтөт. Эукариоттордун (бир жана көп клеткалуулар) суткалык, мезгилдик жана ай мезгилинине карата болгон күн жарыгынын өзгөрүүсүнө карата тирилчилик кыймыл аракеттердин өзгөрүүлөрү биологиялык саат деп аталат.

## Колдонулган адабият

* Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. "Биология" энциклопедиялык окуу куралы. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4
# Дендрология

Дендрология
**Дендрология** (дендро... жана ...логия) — ботаниканын дарак, бадал изилдөөчү бөлүгү. Дарак өсүмдүктөрүнүн системасын, морфологиясын, биологиялык касиеттерин, таралышын жана эл чарбасында пайдаланышын талдайт. Дендрологиянын дарак породаларынын касиети жөнүндөгү маалыматтары токой таануу, токой өстүрүүнүн теориясы менен практикасында, айыл чарбасында, айрыкча талаа коргогуч токой тилкелерин түзүүдө кеңири колдонулат. Ошондой эле тал, терек, эмен, жаңгак, кызыл карагай жана башкалардын жаңы түрлөрү чыгарылып, алар мурда өспөгөн жаңы жерлерге өстүрүлөт.

## Булактар

* “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
# Геронтология

**Геронтология** (байыркы грек. γέρων — «абышка» жана λόγος — «маани, сөз, окуу») — тирүү организмдердин картаюусуна себеп болгон жана аны коштогон биологиялык механизмдерди жана жараяндарды, ошондой эле картаюуну кечеңдетүүчү жана өмүрдү узартуучу ыкмаларды изилдөөчү илим. Орусияда геронтологиянын өсүшү И. И. Мечников, С. П. Боткин, И. П. Павлов жана башкалардын ысмы менен байланыштуу.

## Колдонулган адабияттар

Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
# Герпетология

**Герпетология** (грек тиилнде herpeton сойлоочулар жана ...логия) – зоологиянын сойлоочулар менен жерде-сууда жашоочуларды изилдөөчү бөлүмү.

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055 -4
# Гистология

**Гистология** - (грекче histоs – ткань жана ...логия) – айбанат жана кишинин ткандары жөнүндөгү илим. «Гистология» терминин илимге немец илимпозу К. Майер (1819) киргизген. Гистология ткань эволюциясын түшүндүрүү, организмдин өсүүсүн (гистогенез), клетка функциясын жана ар кыл ткандардагы клеткалардын өз ара байланышын ж. б. изилдейт. Гистология өзүнчө илим катары 19-кылымдын 30-жылдары өөрчүгөн. Ал мезгилде микроскоп өркүндөтүлүп, ткань даярдоо техникасы бир кыйла өнүккөн. 1839-ж. немец биологу Т. Шванн аныктаган клетка теориясы гистология методологиясына негиз болгон. 19-кылымдын 2-жарымы 20-кылымдын башында эпителий тканы, ички ткань, булчуң тканы, нерв ткандары жөнүндө маалымат алынган. Гистология жалпы жана айрым болуп бөлүнөт. Жалпы гистология ар кыл типтеги клеткага таандык өнүгүү процессин, дифференцияга туруктуулугун сактоо механизмин жана анын өзгөрүүсүн түшүндүрөт. Жалпы түйүлдүктүн өөрчүшүндөгү ткандын түзүлүү гистогенезин, ошондой эле жаныбар тканынын жаңырып турушун (жараат, үшүк ж. б.) изилдейт. Айрым гистология органдын гистологиялык жана клеткалык структурасын, гистохимиялык жана гистофизиологиялык өзгөчөлүктөрүн билип, жыйынтыктап, органдын кыймыл-аракетин аныктайт.

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055 -4
# Микробиология

Антони ван Левенгук.
**Микробиология** — микроорганизмдерди, алардын түзүлүшүн, тиричилик аракетин, генетикасын, таралышын, башка организмдер менен өз ара мамилесин изилдөөчү илим. Микробиология жалпы, айыл чарбалык, ветеринариялык, медициналык жана өнөр жайлык болуп бөлүнөт. Жалпы микробиология микроорганизмдердин түзүлүшүн, өөрчүшүн, тиричилигин, анын жаратылышта көмүртек, азот, энергия айлануудагы ролун жана башкалар изилдейт.

## Айыл чарба микробиологиясы

Айыл чарба микробиологиясы топурактын калыптанышында, өсүмдүктөрдүн азыктануусунда, тоютту даярдоодо жана консервалоодо (силос), ошондой эле өсүмдүктөрдүн илдетин пайда кылууда микробдордун ролун изилдейт.

## Өнөр жай микробиологиясы

Өнөр жай же техникалык микробиология спирт, ацетон, органикалык кислоталар, витаминдер, антибиотиктер, аминокислоталар жана башкалар продуктуларды пайда кылуучу химиялык процесстерде микробдордун активдүүлүгүн изилдейт.

## Медициналык микробиология

Медициналык микробиология оору козгоочу бактерияларды, микроскоптук козу карындарды, вирустарды изилдейт. Микробиология биохимия, органгасалык химия, генетика жана башкалар менен тыгыз байланыштуу. Микробдор жөнүндө алгачкы маалыматты 17-кылымдын 2-жарымында голландиялык илимпоз А. Левенгук өзү жасаган микроскоп менен суудагы, тиш кебериндеги «майда жандыктарды» көргөндөн кийин айткан. Бирок 19-кылымдын 2-жарымынан франциялык илимпоз Л. Пастер, немец илимпозу Р. Кох жана орус илимпоздору И. И. Мечников, С. Н. Бинсградский жана башкалар изилдөөлөрүнөн кийин тез өөрчүдү. Кишиде, айбанатта оорулардын пайда болушунда жана ачуу процессинде микроорганизмдердин ролун Л. Пастер түшүндүрүп, микробиолгияны илим катары негиздеген жана кишини, айбанатты жугуштуу оорулардан сактоо үчүн эмдөө жүргүзүүнү сунуш кылган. Р. Кох күйдүргү, кургак учук, холеранын козгогучтарын ачкан. И. И. Мечников киши менен айбанаттын жугуштуу ооруларга туруктуулугу жөнүндө окуунун негизин түзүп, фагоцитозду ачып (Иммунитет), лейкоциттердин, көк боордун клеткалары жана чучуктун бул процесстеги ролун көрсөткөн. Азыр медициналык микробиолгия жана эпидемиология тез өөрчүп, анын негизинде биздин өлкөдө жугуштуу оорулардын таралышын жана абдан коркунучтуу чечек, чума, холера, безгек жана башкаларды жоготуу мүмкүн болду.

## Колдонулган адабият

* Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
# Орнитология

**Орнитология** (гр. ornithos – куш жана ...логия) – зоологиянын куштарды изилдөөчү тармагы. Орнитология куштардын дене түзүлүшү, анатомиясы, физиологиясы, жашоосу жана көбөйүү өзгөчөлүктөрү, жыл мезгилдерине жараша жер оошу ж. б. боюнча маалымат берет. «Орнитология» терминин 16-кылымда итал. окумуштуу У. Альдрованди киргизген. Орнитологиянын маалыматтары бионика, паразитология жана эпидемиология, куш чарбачылыгы, мергенчилик ж. б. тармактарда колдонулат. Кыргызстанда орнитология боюнча изилдөө КР УИАнын Биология институтунун орнитология бөлүмүндө жана ЖОЖдун биология факультеттеринде жүргүзүлөт.

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111 -7
# Паразитология

*Anilocra gigantea*.
**Паразитология** (грек. *parasitos* – мите жана ...логия) – мителикти, б. а. мите менен ээсинин ортосундагы өз ара байланышты, митенин сырткы чөйрө факторлоруна көз карандылыгын, ошондой эле кишиде, жаныбарда жана өсүмдүктө мите пайда кылган оору, ылаң, илдеттерди жана аларга каршы күрөшүү жолдорун изилдөөчү биол. илим. Мителердин мителөөчү объектисине жараша медициналык (адамдын мителерин изилдөөчү), ветериардык (малдын мителерин изилдөөчү) жана агрономиялык же фитопаразитология (өсүмдүк мителерин изилдөөчү) болуп айырмаланат. Паразитологиянын өнүгүшүнө орус окумуштуулары К. А. Рудольф, Р. Лейкарт, Н. А. Холодовскийлердин эмгектеринин ролу чоң. Ошондой эле советтик окумуштуулар Е. Н. Павловский (трансмиссиялуу оору же ылаңдын табигый очогу жөнүндөгү окууну иштеп чыккан), К. И. Скрябин (Кыргызстанда гельминтология илимин негиздеген), В. А. Догель, жана В. Н. Беклемишевдердин салымы да чоң. Жалпы Паразитологияда мителерди изилдеп, аларды системага келтирүү, митечиликтин жалпы закон ченемдүүлүгүн изилдөө иштери жүргүзүлөт. Кийинки мезгилде экологиялык Паразитологиянын өнүгүшү популяциялык Паразитологияны пайда кылды. Популяциялык Паразитология мите менен анын ээсинин ортосундагы байланыштарды популяциялык деңгээлде изилдейт. Паразитологиянын жетишкендиктери митеге каршы биол. ж. б. ыкмаларды иштеп чыгууда, адамдын ден соолугун коргоодо, өсүмдүк илдетинен жана жаныбарлардын ыландарынан сактоодо жана биологиянын ар кандай маселелерин чечүүдө пайдаланылат. Паразитология зоология жана ботаника илимдери менен тыгыз байланышта. Кыргызстанда Паразитология боюнча изилдөөлөр Улуттук Илимдер Академиясынын илимий изилдөө институттарынын лабораторияларында жана Жогорку окуу жайларынын кафедраларында жүргүзүлөт.

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117-9
# Патология

**Патология** — теориялык жана клиникалык медицинанын патологиялык процесстерди жана абалдарды, айрым оорунун себептерин, өөрчүү закон ченемин, өтүшүн изилдөөчү бөлүгү.

Ал патологиялык анатомия жана патологиялык физиология болуп бөлүнөт.

Патологиялык анатомия түрдүү оорудан орган жана ткандардын түзүлүшүндө болуучу өзгөрүүлөрдү изилдейт. Мында оорулуудан хирургиялык операция убагында алынып ташталган орган, ткань, ошондой эле өлүктү (сөөктү) союп көрүп изилдөө объектиси болуп эсептелет.

Патологиялык физиология организмде патологиялык процесстердин өөрчүү мыйзам ченемин, функциялык бузулушун, өтүшүн жана организмдин коргонуу жана ыңгайлануу реакциясын көбүнчө жаныбарларга эксперимент жасап изилдейт.

Кесиптик Патология өндүрүштөгү зыяндуу факторлордун организмге, географиялык Патология оорулардын өөрчүшүнө географиялык шарттардын тийгизген таасирин изилдейт.

Ченемден ар кандай четтөө да патология деп аталат.

## Булактар

* Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
# Фармакология

**Фармакология** — дарыларды жана алардын организмге тийгизген таасирин изилдөөчү, жаңы дары каражаттарын издеп табуучу илим.
Фармакологияда дары каражаттарынын организмге тийгизген таасирин изилдөө негизинен жаныбарларга жүргүзүлөт. Анда физиологиялык, биохимиялык, гистологиялык жана башкалар методдор пайдаланылат. Фармакология фармацевтикалык химия (дарылардын химиялык түзүлүшү жана химиялык касиеттери жөнүндөгү илим), фармакогнозия (өсүмдүк жана жаныбардан алынган дары сырьёлору жөнүндөгү илим), токсикология (уулардын организмге тийгизген таасири жөнүндөгү илим) менен тыгыз байланышта өнүгүүдө. Азыркы фармакологиянын фармакодинамика — дарылардын организмге тийгизген таасирин изилдөөчү; фармакокинетика — дарылардын организмге сиңирилиши, таралышы жөнүндөгү окуу; молекулалык фармакология — дарылардын таасиринен биохимиялык механизмин изилдөөчү; клиникалык фармакология — дарыларды клиникада колдонуу менен изилдеп, баа берүүчү багыттары бар.
Фармацевт — дары-дармек боюнча жогорку же орто билимдүү адис. Ал аптекада, химиялык - фармацевттик заводдордо дары даярдоо боюнча иштейт. Кыргызстанда фармацевттер медициналык институттардын фармацевттик факультетинде даярдалат.

## Колдонулган адабият

Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
# Фотобиология

**Фотобиология** - биологиянын ультракызгылт көк жана жакынкы инфракызыл нурларынын организмге тийгизген таасирин изилдөөчү тармагы.

Жарыктын организмдин өсүшүнө, өөрчүшүнө ж. б. функциясына тийгизген таасири небактан белгилүү. Фотобиологиянын башталышына 18-19-кылымда фотосинтездин ачылышы, фототаксистин баяндалышы ж. б. негиз болду. 20-кылымдын 2-жарымында Фотобиология өзүнчө илимий тармак катары өнүккөн. Жарыктын таралышынын квант теориясы, биохимия, биофизикалык, физиол. илимдеринин өөрчүшү, изилдөөнүн жаңы методдорунун тажрыйбага жайылтылышы ж. б. Фотобиологиянын тез өнүгүшүнө көмөк болду.

Фотобиология өсүмдүктөрдүн, жаныбарлардын бүткүл тиричилиги менен байланыштуу. Изилденүүчү кубулуштун маанисине карата Фотобиология төмөнкүчө бөлүнөт: синтезделүүчү биол. бирикмелерде күн энергиясынын топтолушуна байланыштуу энергетикалык процесстер (өсүмдүктүн фотосинтези); жарыктын таасирине организмдин билдирүү жана жөнгө салуу реакциясы (жаныбарлардын көрүүсу, фототропизм, фотомезгилдүүлүк, фототаксис ж. б.); ультракызгылт көк нурдун биол. таасири ж. б. кубулуштарды изилдөөчу тармактар.

Фотобиологиянын изилденүүчү объектисине биолюминесценция - организмдердеги химиялык энергиянын жарык энергиясына айлануусундагы жарыктын бөлүнүп чыгышы да кирет. Фотобиология айыл чарба өсүмдүктөрүнүн фотосинтез процессинин натыйжалуулугун жогорулатууда, бакма жаныбарлардын өсүшүн тездетүүдө, медицина практикасында айлана-чөйрөнүн булганышына каршы нурларды пайдаланууда теориялык негиз болуп эсептелет.

## Колдонулган адабияттар

* Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Т. 6. Тоо климаты - Яшма. -656 б.

## \*

* (en) American Society for Photobiology
* (en) European Society for Photobiology
# Помология

**Помология** (лат. pomum - мөмө жана ...логия), сорт таануу - агрономиянын түрдүү райондун чарбаларында мыкты сортторду өстүрүү, жакшыртуу, туура пайдалануу максатында мөмө-жемиш өсүмдүктөрүнүн сортторун изилдөөчү тармагы.

Помологияы орус илимпозу жана жазуучусу А. Т. Болотов баштаган. Ал 18-кылымда Помология боюнча 8 томдуу алгачкы эмгек жазган. Россияда В. В. Пашкевич, М. В. Рытов, Л. П. Симиренко сыяктуу окумуштуулар да ири илимий иштерди жүргүзгөн.
Помологиянын негизги маселелери - мөмө-жемиш өсүмдүктөрүнүн сортторун өстүрүлгөн району боюнча өндүрүштүк-биологииялык изилдөө.

Табигый жана агротехникалык шарттары боюнча суукка, ысыкка, шамалга чыдамдуулугу, сорттун түшүмдүүлүгү, илдетке туруктуулугу ж. б. аныкталат. Район боюнча изилдөөнүн негизинде ар бир жер үчүн ыңгайлуу сорттор сунуш кылынат.
Помологиянын негизги маселелеринин бири- сортту класстоо. Көбүнчө экология-географиялык принцип боюнча класска бөлүшөт.

## Колдонулган адабияттар

Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.
# Токсикология

**Токсикология** (грекче τοξικος — уу жана λογος — илим, τοξικολογία — уулар жөнүндө илим) — медицинанын уулуу заттардын физикалык жана химиялык касиетин, алардын тирүү организмге тийгизген таасирин жана анын натыйжасында пайда болгон патологиялык процесстерди (Уулануу) дарылоо жана алдын алуу методдорун изилдөөчү тармагы.

Токсикология уулануудан сактануу жана дарылоо жолдорун, ошондой эле биология жана медицинанын ар кандай тармактарында ууларды пайдаланууну изилдейт. Ал фармакология менен тыгыз байланыштуу. Көпчүлүк дары заттар чоң дозада ууландырат; ал эми айрым уу заттардын аз дозасы дарылык таасир тийгизет.

## Колдонулган адабият

Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8