Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Ликорин

**Ликорин**— сезгенүүгө каршы касиети бар дары.

Ал ичеги-карын менен өпкө-бронха системасынын катуукармаган жанa өнөкөт ооруларында, брон­ха астмасы, бронхит, гастритте колдонулат.

Сүт, минералдуу суу менен ичилет. Ликориндин дарылык касиетин А. Алтымышев изилдеген.

## Колдонулган адабияттар

Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.
# Алкалоиддер

Алгачкы алкалоид 1804 ж. апийимден бөлүнгөн (морфин).
**Ак шишик** (күпчөк) — организмдин тканы менен көңдөйүнө суюктуктун ашыкча чогулушу. Көбүнчө териде, тери алдындагы май клетчаткада, плевра жана ич көңдөйлөрүндө, калта ж. б-да байкалат. Ак шишик суюктугунун составында суу, натрий жана калий туздары, бир аз белок жана лейкоциттер болот. Кан тамыр капилляры аркылуу ткань суюктугу менен кан суюктугунун ортосунда дайыма алмашуу жүрүп турат. Кан тамырдын капталы аркылуу тегерегиндеги тканга суюктук бөлүнөт. Ак шиш кан тамырдан тканга суюктук көп бөлүнүп, бирок кайра сиңүү кыйындаса же такыр токтоп кал ган учурда пайда болот. Кан тамырда жана анын тегерегиндеги тканда калийдин жана натрийдин өлчөмүнүн өзгөрүшү да ак шишике алып келет. Буга кан тамырдын өтө жабыркашы, кысылып калуусу веналардын варикоздук кеңейишинде, тромбофлебитте кандын жай жылышы, жүрөк ишинин начарлашы, бөйрөк оорулары (к. Нефрит) түрткү болот. ак шишик менен коштолуучу ооруларда суу-туз алмашуу бузулат.

Ак шишик жалпы жана жергиликтүү болуп айырмаланат. Жалпы Ак ш. денени, кол-бутту симметриялуу басат. Ал жүрөк начарлаганда, бөйрөктүн кээ бир ооруларында, боордун циррозунда байкалат. Жергиликтүү А. ш. вена кысылып калганда же сезгенүү реакциясынын натыйжасында болот. А. ш. басканда органдын, дене бөлүгүнүн, кол-буттун формасы бузулат.
Көпкө А. ш. басканда ал жердин тканы азыктанбай, инфекция кирип, жаранын пайда болушуна шарт түзүлөт. Бул учурда терини травмадан сактоо, таза кармоо, одуракай ич кийим кийбөө, ич кийимди бат-бат алмаштыруу, марганец кычкыл калийдин мала эритмеси менен терини сүртүү, теринин сыйрылган жерине бриллиант жашылынын 1%түү эритмесин сыйпоо керек.
А. ш. баскан оорулуу өзүн-өзү контролдоп, кабыл алган жана бөлүп чыгарган суюктукка көз салуусу, тамакка кошулган тузду өтө аз пайдалануусу зарыл.

Азыркы медицинанын жетишкендиктери, заара айдама дарылар туз-суу алмашууну жөнгө салат. Ошондой эле калийи көп тамак (сүт азыктары, абрикос, кургак өрүк ж. б.) сунуш кылынат. Жүрөгү, боору, бөйрөгү оорулуулардын врачка өз убагында көрүнүп туруусу А. ш-тин алдын алат.

## Колдонулган адабияттар

* Ден соолук»: Медициналык энциклопедия/Башкы ред. Борбугулов М. Б.; Кырг. ССР ИА ж. б.— Ф.: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы ред., 1991.— 456 б. ISBN 5-89750-008-8
* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
# PubMed Central

**PubMed Central** (**PMC**) – бул акысыз санариптик жай болуп саналат, ал биомедицина жана жашоо жөнүндөгү илимдер боюнча журналдарда жарыяланган жалпыга жеткиликтүү, толук тексттүү илимий макалаларды архивдештирет. Биотехнологиялык маалыматтардын Улуттук борбору (NCBI) иштеп чыккан негизги изилдөөчү маалыматтык базалардын бири катары PubMed Central жөн гана документтер сакталган кампа эмес. PMC ке киргизүү индекстештирүү жана форматташтыруу процедураларынан өткөзөт, ал ар бир макаланын депозитин киргизүүдө XML маалыматтарынын түзүлүшүнүн метабелгилеринин, медициналык онтологиясынын жана өзгөчө идентификаторлорунун өсүшүнө алып келет. PMC чегиндеги материалды NCBI нин бөлөк маалыматтар базалары менен байланыштыруу жеңил жана издөө системалары жана Entrez издөөсү аркылуу кирүүгө мүмкүндүк алса болот, бул коомчулукка биомедициналык билимдердин ушул портфелин эркин түрдө ачып, окуп, колдонуу мүмкүнчүлүгүн ого бетер жогорулатат.

PubMed Central кызматын PubMed менен алмаштырып алууга болбойт. PubMed биомедициналык шилтемелер жана тезистердин маалыматтык издөө базасы болсо да, PubMed жазмасы шилтөө жасаган толук тексттүү макала денелик жактан башка жерде жайгашкан. (Кээде басма сөздө, кээде интернетте, кээде акысыз, кээде жазылуучуларга акча төлөгөндөн кийин гана жеткиликтүү болгон жерде). PubMed Central – бул макалалардын акысыз санариптик архиви, ал каалаган веб-браузерден ар бир колдонуучуга жеткиликтүү боло алат. PubMed Central кызматынын бардык макалаларынын толук текстин кайталап колдонуу үчүн ар кыл жагдайында эркин окуганга болот.

2014-жылдын февралындагы абалына карасак, PMC архиви 2,9 миллиондон ашык макалаларды камтыган, ага салымдар басылмалардан же өз кол жазмаларын NIH коомго жеткиликтүү кылуу саясатына ылайык сактоочу жайына жөнөткөн авторлордон түшүп турат. Жакынкы маалыматтар боюнча өткөн жылы (2013-жылдын январынан – 2014-жылдын январына чейин) авторлор тарабынан жиберилген депозиттер бул 12-айдык мезгил аралыгында 103 000 документтен ашканын көргөзөт. РМС ошондой эле 4000 жакын журналды аныктап, азыркы учурда жарыяланган контенттерди РМС сактоочу жайына автоматтык түрдө киргизип койгонго жөндөмдүү жактары бар. Кээ бир катышуучу басылмалар өздөрүнүн макалаларын жарыялагандан белгилүү бир коюлган убакыт өткөндөн кийин гана PubMed Central системасына киргизишет, муну эмбарго мезгили деп аташат жана ал журналга карай бир нече айдан бир нече жылга чейин созулушу ыктымал. (Эмбарго көбүнчө алты айдан он эки айга чейин созулат)

## Тарыхы

## Шилтемелер
# Жашоо энциклопедиясы

|  |
| --- |
| Encyclopedia of Life Жашоо энциклопедиясы |
|  |
|  |
| URL |

 |
| Коммерциялыкпы? |
жок
 |
| Сайттын түрү |
онлайн энциклопедия
 |
| Катталуу |
милдеттүү эмес
 |
| Жеткиликтүү тилдер |
англисче, арабча, португалча ж.б.
 |
| Автору |
Макартурлар фонду, Альфред Слоун фонду
 |
| Ачылган күнү |
2008
 |

**«Жашоо энциклопедиясы»** (англ. The Encyclopedia of Life*, EOL*) — бардык биологиялык түрлөр жөнүндө маалыматтарды камтыган онлайн-энциклопедия. Ар түрдүү тармактагы адистердин биргелешкен аракети менен түзүлүүдө. Энциклопедияда илимге белгилүү болгон ар бир түр үчүн (алардын саны болжол менен 2 миллионго жетет) өзүнчө макала жайгаштырылып, анда видеолор, үн жазуулары, сүрөттөр, графикалык материалдар жана тексттик маалыматтар берилет.

Долбоордун алкагында алгач жаныбарлар, өсүмдүктөр жана козу карындар тууралуу маалыматтар бирдиктүү маалымат базасына топтолот. Андан кийин каталогго микроорганизмдер жөнүндө маалыматтар кошулуп, кийинчерээк казылып алынган байыркы биологиялык түрлөр тууралуу маалыматтар да киргизилет.

Энциклопедиянын алгачкы барактары 2008-жылдын 26-февралында түзүлгөн.Бул ресурска кирген ар бир интернет колдонуучу тексттерге, фотосүрөттөргө, карталарга, аудио жазууларга, видеоматериалдарга жана башка мультимедиалык маалыматтарга жеткиликтүү болот. Каталог жаңы түрлөр аныкталган сайын толукталып турат. «Жашоо энциклопедиясы» вики-технологиясынын негизинде иштегендиктен, дүйнөнүн бардык бурчунан интернет колдонуучулар ар бир макаланы түзөтүп жана толуктап тура алышат.

Долбоордун негизги максаттарынын бири — тилдик жана маданий айырмачылыктарга карабастан, ресурсту бардык адамдар үчүн жеткиликтүү кылуу. Ушул максатта энциклопедияны дүйнө жүзүндөгү жеке адамдар жана уюмдар менен кызматташуу аркылуу ар кандай тилдерге которуу пландаштырылган.

Долбоор он жылга эсептелип, анын жалпы баасы 110,5 миллион АКШ долларына бааланган. Алгачкы гранттарды эки америкалык уюм бөлгөн: Макартурлар фондусу 10 миллион АКШ долларын, ал эми Альфред Слоун фондусу 2,5 миллион АКШ долларын бөлүп берген.

Долбоорду Чикагодогу Табият тарыхынын Филд музейи, Гарвард университети, Вудс-Хоул деңиз биологиясы лабораториясы, Миссури ботаникалык багы, Smithsonian Institution жана Биологиялык ар түрдүүлүк мурастары китепканасы жетектейт. Аталган топко Лондондогу Табият тарыхы музейи, Нью-Йорк ботаникалык багы жана Кью королдук ботаникалык бактары кирет. Долбоордун жетекчилери келечекте энциклопедияны өнүктүрүүгө миңдеген квалификациялуу адистерди тартууга үмүттөнүшкөн. Алгачкы пландар боюнча долбоорду 2017-жылга чейин аяктоо каралган.

## Статистикасы

2008-жылдын 27-февралында энциклопедиянын алгачкы 30 миң макаласы жарыяланган.

2009-жылдын август айына карата макалалардын саны 170 миңге жеткен.

2015-жылдын март айында энциклопедияда 1,35 миллион макала, 3 миллион сүрөт кошулуп жана 81 миң катышуучу катталган.

## Булактар

## Тышкы шилтемелер

* Расмий веб-сайты
* Жашоо энциклопедиясы – 2007-жылдын май айындагы YouTube'дагы видеосу.
* Улуттук жаратылыш тарыхы музейиндеги жашоо энциклопедиясы
# Табигый тандалуу

**Табигый тандалуу** — организмдердин эволюциясынын негизги кыймылдаткыч күчү. Т. т. жөнүндөгү окуу Ч. Дарвин (1858-1859-жж.) тарабынан сунуш кылынган. Ч. Дарвиндин оюу боюнча Т. т. – *жашоо үчүн күрөштүн* жыйынтыгы. Ал жашап кетүүгө, өзүнөн кийин тукум калтырууга жөндөмдүүлүктү, тукумдарынын көбүрөөк ыңгайланышууга ээ болгондугун, ыңгайланышпагандарынын жоголушун түшүндүрөт. Т. т-нун негизги башаты - организмдердин тукум куума өзгөргүчтүгү. Анын негизги жыйынтыгы – белгилүү бир чөйрөнүн шартына ыңгайланышуу. Т. т. организм формаларынын көп түрдүүлүгүн, прогресстик эволюциянын негизинде алардын кезектешкен уюштурулуусунун татаалданышын түшүндүрөт. Т. т. жөнүндөгү Ч. Дарвиндин окуусун С. С. Четвериков, Р. Фишер, С. Райт, И. И. Шмальгаузен жана башка улантышкан. Т. т-нун генетикалык маңызы популяцияда белгилүү бир генотиптердин сакталышы жана алардын укумдан-тукумга берилиши. Т. т. белгилүү бир фенотипке гана таасир этпестен, алардын тобуна таасир этет. Т. т. ыктымалдуу процессти мүнөздөйт. Т. т-нун популяциядагы организмдерге тийгизген таасири басымдуулуктун интенсивдүүлүгү деп аталат. Т. т. – жашоо үчүн күрөштүн негизинде тукум калтырууга жана жашоого жөндөмдүү болгон особдордун жыйындысынын белгилүү бир чөйрөдө жашоого жөндөмдүүлүгү.

## Булактар

* Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4
# Полиморфизм

*Panthera onca*.
*Panthera onca* (кара).
**Полиморфизм** (гр. polymorphos - көп түрдүү) - бир эле түрдүн ичинде сырткы кебетеси боюнча бири-биринен кескин айырмаланышкан, өтмө формаларына ээ эмес особдордун болушу. Эгерде мындай формалар экөө болсо диморфизм деп аталат, көбүнчө жыныстык диморфизм кубулушу кездешет. Генет. бир өңчөй популяциянын чегинде П. гидроиддердин колонияларында белгилүү. Булардын бир сталонесинде түрдүү түзүлүштөгү гидранттар өнүгүшү мүмкүн. Муун алмашуу менен байланышкан П-ге бир түрдүн кандай кебетедеги полиптери (кыймылдабас деңиз жаныбары) жана медузалары (килкилдеген тунук денелүү деңиз жаныбары) - мисал болот. Мындай П., дигенетикалык соргучтарда бир эле түрдүн личинкаларынын формаларынын көп түрдүүлүгү сыяктуу эле, плейоморфоз деп да аталат.

Курт-кумурскалар үчүн алардын уюктарында жана колонияларында (бал аарыларында матка жана жумушчу особдору) особдордун функцияларынын ар түрдүү бөлүнүшү менен байланышкан П. мүнөздүү.

Генет-да П. популяциянын особдорунда эки же андан көп генотиптик класстарынын туруктуу кармалышы. Бул особдор чөйрө шарттарынын гетерогендүүлүгү менен шартталган ачык - айкын фенотиптик айырмачылыктарга ээ жана популяциянын генотиптик түзүлүшүнүн ыңгайлануу жиктелишин (дифференциация) чагылдырат. П. ар кандай генетикалык механизмдердин: бир жыныстагы (жыныстык диморфдүүлүк) особдордун толук гетерогаметалуулугу, гетерозиготалардын (теңсалмактануу П.) ыңгайланышуу артыкчылыгынын эсебинен сакталат.

## Колдонулган адабияттар

* Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4
# Адаптация (биология)

Жираф (*Giraffa camelopardalis reticulata*).
Ар түрдүү чөйрө факторлордун жандуу организмдерге таасири жаратылышы (атмосфердик, суу, физиологиялык), таасир этүү күчү (четтөөчү, экстремалдык, леталдык ж.б.), убакыт боюнча айырмаланат. Организмдердин мындай ар кыл таасир эткен факторлордун таасирине жооп берүү реакциясы да ар түркүн. Бирок баардык учурда организмдин жооп берүү реакциясы ыңгайланышуу мүнөзгө ээ. Мындай организмдин ыңгайланышуу реакциялары **адаптация** деп аталат.

**Адаптация** (лат – ыңгайланышуу) – организмдердин чөйрөгө ыңгайланышуусу. Алар ар дайым 3 негизги факторлордун таасири астында өөрчүшөт - *өзгөргүчтүүлүк*, *тукум куучулук*, жана *табигый тандалуу*.

**Адаптациялар** деп эволюциялык түрдө калыптанган жана тукум куучулук аркылуу бекитилген, динамикалык экологиялык факторлордун шартында нормалдуу жашоо тиричилигин камсыз кылган, тирүү организмдердин өзгөчөлүктөрү аталат.

## Адаптациялардын типтери

### Физиологиялык адаптациялар

Ички чөйрөнүн туруктуулугун сактоого багытталган организмдин чөйрөнүн өзгөрүүсүнө ыңгайланышуусунун негизги физиологиялык реакциялардын жыйындысы.

Бул адаптациянын негизинде организм суукка, жылуулукка, басымдын, кычкылтектин жетишсиздигине ж.б. факторлордун өзгөрүүсүнө туруктуулугу жогорулайт.

### Морфологиялык адаптациялар

Бул адаптациялар организмдин түзүлүшүнүн өзгөрүүсү менен коштолот (мисалы, чөл өсүмдүктөрүнүн жалбырагынын өзгөрүүсү).

Морфологиялык адаптациялар өсүмдүктөрдүн жана жаныбарлардын жаны жашоо формаларын түзүлүшүнө алып келет.

### Кылык-жорук (этологиялык) адаптациялар

Этологиялык адаптациялар особдордун ошону менен бирге эле түрдүн сакталып калышына багытталган кылык жорук реакциялар.

Мындай реакцияларга:

* коркунучтан качуу, өзүн өзү коргоо,
* тукумун багуу,
* агрессия жана коркутуучу позалар, ж.б.

## Колдонулган адабияттар

* EKOLOJİ ÇEV-150. 2. Hafta: Kırgızistan-Türkiye Manas Üniversitesi / Dr. Nurzat Totubayeva
# Гендердин дрейфи

**Гендердин дрейфи**, автоматикалык процесстер - кокустук таасирлердин аракетинен популяциянын муундарында гендердин жыштыгынын өзгөрүшү, анын эреже катары популяциянын тукум куугуч өзгөргүчтүгүнүн төмөндөшүнө алып келиши. Г. д. табигый кырсыктардын (өрт күйүү, суу каптоо жана башка), эпизоотиялардын жүрүшүнүн натыйжасында, популяциянын саны кескин түрдө азайган учурда ачык-айкын байкалат. Популяциянын генетикалык структурасынын динамикасына Г. д-нин тийгизген таасиринин мүнөздүү өзгөчөлүгү, гомозиготалуулуктун көбөйүшү, аз сандуу популяцияда теги жакын организмдердин аргындашуу жыштыгынын өсүшү жана гендердин жыштыгынын кокустук чайпалуусунун натыйжасында, кээ бир аллердердин сакталуусу жүрсө, кээ бир аллелдердин жоголуусу жүрөт. Кээ бир гомозиготалык формалар чөйрөнүн жаңы шартына жакшы ыңгайланган болот. Мындай формалар тандоо менен сакталып, популяциянын санынын өсүшү менен кеңири таралат. Г. д. теориясы амер. генетик С. Райт, орус генетиктери Д. Д. Ромашев жана Н. П. Дубинин тарабынан иштелип чыккан. Д. Д. Ромашев менен Н. П. Дубинин Г. д-н, гендердин жыштыгынын кокустук чайпалуусун, генетико - автоматикалык процесстер деп атаган.

## Колдонулган адабияттар

* Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4
# Дивергенция (биология)

**Дивергенция** (биология) (лат. divergo - ажыроо, бурулуу) – теги бир, бирок ар башка филетикалык жолдогу организмдердин белгилеринин ажырашы. Д. термини Ч. Дарвин тарабынан 1859-ж. киргизилген. Д. принцибин Ч. Дарвин организмдердин эволюциясында түрлөрдүн формаларынын көп түрдүүлүгүн түшүндүрүүдө колдонгон. Азыркы түшүнүк боюнча Д., дизруптивдик тандоонун жана обочолонуунун негизинде пайда болот.

## Колдонулган адабияттар

* Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4
# Коэволюция

**Коэволюция** (лат. со - менен, бир, чогуу, *эволюция*) – генетикалык маалыматтары менен байланышпаган, бирок биол-сы боюнча байланышкан ар башка түрлөрдүн эволюциялык өз ара аракети. К-лык байланыштар менен биоценоздогу, популяция ичиндеги особдордун байланышын түшүндүрүүгө болот. Мисалы, өсүмдүк түрлөрү, алар менен азыктанган жаныбарлар, мителер жана алардын ээси. К-да түрлөр кандайдыр бир деңгээлде бири бирине сөзсүз керек. К-нын негизинде *коадаптация*, башкача атйканда эки түрдүн биргелешкен адаптациясы жүрөт да, биргелешип жашоону жогорулатуу менен биоценоздун бүтүндүгүн бекемдейт.

## Колдонулган адабияттар

* Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4
# Антропогенез

**Антропогенез** – антропология илиминин бир тармагы; адамдын физикалык тибинин, тарыхый-эволюциялык эмгек процессинин, коомунун, тилинин калыптанышын жана адамдын чыгуу тегин изилдөөчү илим.

## Колдонулган адабияттар

* Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Философия (энциклопедиялык окуу куралы).-Б.: 2004, ISBN 9967-14-020-8
# Биогеография

**Биогеография** (грек bios – тиричилик жана география) - тирүү организмдердин жыйындыларынын жана алардын компоненттери өсүмдүк, жаныбар, козу карын жана микроорганизмдердин түрлөрүнүн, урууларынын ж. б. таксондорунун жер шарына таркалуусунун жана бөлүштүрүлүшүнүн мыйзам ченемдүүлүктөрү жөнүндөгү илим. Биогеография биосфера илиминин катарына кирип, анын курамдык бөлүгүн зоогеография жана ботан. География түзөт. 18-кылымдын аягында 19-кылымдын башында көп сандаган экспедициялык чыгуулар менен эквотордук Африканын, Түштүк Американын, Азиянын флора жана фауналарын изилдөөлөрдүн натыйжасында жана ошол мезгилдин табият таануучулары А. Гумбольдт, А. Уоллес, Ф. Склеттер жүргүзгөн иштер менен Б-нын алгачкы негизги бөлүмдөрү калыптана баштаган. Алар биринчилерден болуп кургакчылыктын фауналык райондоштуруусун жүргүзүшкөн. Ал эми Б-нын Россияда өнүгүүсү 18–19-к-дарда П. С. Паллас, К. М. Бэр, А. Н. Северцов жана И. Г Борщованын эмгектери менен байланыштуу. Азыркы Б-нын ар кайсы бөлүктөрүндө организмдердин географиясынын жана биоценоздун проблемаларын чечүүнүн үстүндө иштер жүргүзүлүп жатат. Мисалы, ареалдык Б. ар кандай түрлөрдүн таркалуу областтарын аныктап, алардын ареалда жайгашуу өзгөчөлүктөрүн окуп үйрөнүү жана анын негизинде алардын кадастрдык, картасын жана сөздүгүн түзүп жатат. Региондук Б. флоралык жана фауналык райондоштурууну жүргүзөт. Жаныбар менен өсүмдүктөрдүн көп сандаган ареалдарын салыштыруу жана алардын чектеринин бири-бири менен чектешкен жерлерин аныктоо менен биоталардын бөлүмдөрүнүн негизинде жана негизги биомдордун бөлүштүрүлүш мүнөзүнүн негизинде Б-лык райондоштуруунун комплекстик схемасы түзүлүүдө. Экол. Б. ар кандай географиялык областтардын тиричилик жамаатташтыгындагы организмдердин биомассасын, биологиялык кунардуулугун жана ролун изилдейт. Ал эми тарыхый Б. жамааташтыктын таралышын жана жамааташтыкты түзгөн организмдердин түрлөрүнө жер шарында мурда болуп аткан кубулуштардын тийгизген таасирин окуп үйрөтөт.

Б-лык теориянын негизи өсүмдүк жана жаныбар ресурстарын сарамжал пайдалануу жана коргоо, маданий фитоцитоздорду түзүү, жаныбарлар менен өсүмдүктөрдү байырлаштыруу б-ча иш жүргүзүү жана ар кандай жугуштуу ооруларды козгогучтар жана таратуучулар менен күрөшүү болуп саналат.

## Колдонулган адабияттар

* Биология: Энциклопедиялык окуу куралы / Башкы ред. Ү. Асанов; Ред. кеңеш А. Токтосунов (төрага) ж. б. — Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, - 2004. 504 б. ISBN 9967-14-022-4
# Жасалма тандоо

**Жасалма тандоо** – чарбачылыкта баалуу жаныбар тукумун жана өсүмдүк сортторун тандап өстүрүү ыкмасы. «Жасалма тандоо» терминин илимге 1859-ж. Ч. Дарвин киргизген. Ал жасалма тандоону эгилме өсүмдүк менен малдын акырындык менен өөрчүшүндө негизги себеп деп көрсөткөн. Эгилме өсүмдүк менен малдын сорттук же породалык түрүнүн ар бир тобу алар жапайы тегинин түрлөрүнөн келип чыкканын аныктаган. Мисалы, бардык үй көгүчкөнү жапайы аска көгүчкөндөрүнөн, бакма тооктордун бардыгы жапайы тооктон (банкив тоогунан), огород капустасы жапайы капустадан келип чыккан. Жасалма тандоо сезимсиз жана методикалык болуп бөлүнөт. Сезимсиз жасалма тандоодо байыркы малчы жана дыйкандар өсүмдүк менен жаныбарлардын эң оболу сапаттууларын сактап, кийин алардан жакшы тукум алышкан. Бул сезимсиз тандоо организмдердин генефонундагы мутациялык өзгөрүштү автоматтык түрдө сактап калып, натыйжада жаңы сорт жана порода пайда болгон. Сезимсиз жасалма тандоо механикалык таасири жана жыйынтыгы боюнча табигый тандалууга жакын. Методикалык жасалма тандоо – алдын ала коюлган максаттарга ылайык методикалык жол менен пландуу түрдө жүргүзүлүп, айыл чарба өсүмдүктөрүнүн жаңы сортторун жана үй жаныбарларынын жаңы породаларын чыгаруунун негизги жолу. Айыл чарбада методикалык тандоо жапырт жана жекече тандоо жолу менен жүргүзүлөт.

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
# Палеонтология

**Палеонтология** – казылып алынуучу байыркы жандыктардын сөөктөрүн жана байыркы адамдардын келип чыгышын изилдөөчү илим.

## Адабият

* Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
# Эвгеника

Фрэнсис Гальтон (±1905).
**Эвгеника** (гр. eugenes - теги жакшы) - адамдын тукум куучулук ден соолугун жана аны жакшыртуу жолдорун изилдөөчү илим.

«Эвгеника» терминин англ, биолог Ф. Гальтон киргизген (1869). Эвгеника адамдагы тукум куугуч процесстер бардык организмдегидей эле генетиканын жалпы Закондоруна ылайык жүрөт деп эсептейт. Адамдын морфол. белгилеринин түрдүү болушу тукум куугуч касиетке, ал эми психикалык өзгөчөлүктөрү тарбия, билим, эмгек жана коллективдин таасирине байланыштуу. Туугандыгы өтө жакын адамдар никелешүү, алардын тукумунан тукум куума оорулар байкалат. Туугандык никенин зыяндыгын адам алгачкы убакта эле байкаган, андай никеге үрп-адат боюнча тыюу салынып, кийин законго айландырылган.

Эвгеника менен мед. генетика тукумга зыян касиеттерди таратпоого жана алдын алууга аракеттенет. Медицина-генетикалык консультациялар ата-энеде тукум куума оорулар (мис., гемофилия) пайда болоорун эскерткен. Эвгеникада жасалма уруктандыруу, урукту сактоо ж. б. ыкмаларды колдонуп, акылдуу, күчтүү адамдардын тукумун көбөйтүү тууралуу кез караштар да бар.

## Колдонулган адабияттар

* Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.
# Биология

**Биология** (грек тилинен bios - *өмүр, тиричилик* жана logos — *илим*) — тирүү жаратылыш жөнүндөгү илимдердин жыйындысы.
Ошону менен бирге эле биология жашоонун аспектилерин, башкача айтканда, функционалдаштыруу, өсүү, келип чыгуу, Эволюция жана Жер бетине тирүү организмдердин таралышын, алардын классификациясын, ошондой эле түрлөрдүн келип чыгышын жана айлана чөйрөдө өз ара аракеттенишүүсүн изилдөөчү илим.

Биология өзүнүн өзгөчөлүгү менен башка табийгый илимдерден айырмаланып келет. XIX кылымда, окумуштуулар тарабынан тирүү организмдер бири бирине окшоштуктары бар экенин далилдеп чыгышканда. «Биология» терминин 1802-жылы Ламарк тарабынан киргизилден. Учурдагы биологияда беш фундаменталдык принциптер бар: клеткалык теория, эволюция, генетика, гомеостаз жана энергия. Учурда биология — дүйнө жүзүндө орто жана жогорку окуу жайларында окутулуучу стандарттык предмет болуп саналат. Жыл сайын биология, медицина, биомедицина тармактарына тиешелүү миллиондогон макалалар жана китептер жарык көрүшөт.

Биологиянын өнүгүшүнө төмөнкү үч баскыч маанилүү:

* *Клеткалык*, *субклеткалык* жана *молекулярдык баскыч*: клеткалар молекулалардан турган клеткалык структурадан турат.
* *Организмдик* жана *орган-ткандык баскыч*: Көп клеткалуу организмдерде клеткалар биригип ткандарды, ал эми ткандар биригип органдарды түзүшөт. Ал эми органдар өз учурунда толук организмди түзүшөт.
* *Популяциялык баскыч*: бир чөлкөмдө жашаган, бир эле түргө кирген особдор популяцияны түзүшөт.
* *Түрдүк баскыч*: бирдей морфологиялык, физиологиялык, биохимиялык белгилерге ээ болушуп бир чөлкөмдө байырлашып эркин аргындашышкан жана көбөйүшкөн особдор биологиялык түрдү түзүшөт.
* *Биогеоценоздук жана биосфералык баскыч*: жер бетинин бирдей, окшош бетинде биогеоценоздор топтолушат да өз учурунда алар биосфераны түзүшөт.

Көрчүлүк биологиялык илимдер *дисциплиналардан* турушат . Изилдөө организмдерине жараша тайпаларга биригишет: ботаника ― өсүмдүктөрдү изилдейт, зоология — жаныбарларды, микробиология — бир клеткалуу организмдерди.

## Галерея

* Жаныбарлар (Animalia) - *Bos primigenius taurus*
* Өсүмдүктөр (Planta) - *Triticum*
* Козу карындар (Fungi) - *Morchella esculenta*
* Stramenopila/Chromista - *Fucus serratus*
* Бактериялар‎ (Bacteria) - *Gemmatimonas aurantiaca* (- = 1 Micrometer)
* Archaea - *Halobacteria*
* Вирустар (Virus) - Бактериофаг

## Булактар