Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Пион

**Пион** (Paeonia) – өсүмдүктөрдүн пиондор тукумунун уруусу. Көп жылдык, тамыр-сабактуу чөп, чанда чала бадалдар. Өтө айчыктуу жалбырагы кезектешип жайгашкан. Гүлү ири, кош жыныстуу, түзүлүшү туура, ачык кызыл же күлгүн, агыш түстө, демейде жалгыздан. Мөмөсү – көп жалбыракча, уругу ири. Пиондун 40тай түрү Евразиянын мелүүн жана субтропик алкактарында, Түндүк Африкада, Түндүк Америкада кездешет, КМШ өлкөлөрүнүн түштүгүндө 20дай түрү белгилүү. Жазында гүлдөйт. Көбү (ичке жалбырактуу Пион, кытай Пиону) кооздук үчүн өстүрүлөт, кээ бир түрү – дары өсүмдүгү. Айрым бир түрүнүн саны азаюуда.

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117 -9
# Гайлардия

*Gaillardia pulchella*.
**Гайлардия** (лат. Gaillardia Foug) - татаал гүлдүүлөр тукумундагы бир жанa көп жылдык өсүмдүк.

Анын 20 түрү белгилүү. Түн. ж-a Түш. Америкада көп. Гүл катары бир жылдык кооз Гайлардия өстүрүлөт. Гайлардия бийиктиги, гүл формасы жанa түсү боюнча сортторго бөлүнөт. Уругу, көчөтү аркылуу көбөйөт. Уругу март—апрелде себилип, кө­чөтү июндун башында олтургузулат. Көп жылдык Гайлардиянын гүлү чоң, ал гибриддештирүүдөн алынган. Эки жылдыгы жапырт гүлдөйт. Күнөстө жана нымдуу топуракта жакшы өсөт.

## Колдонулган адабияттар

* Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.
# URL

**URL** (**Uniform Resource Locator** деп чечмеленет) — кайсы бир интернет-ресурска шилтеме боло алган конкреттүү символдор сабы. Ал тармак барагын издеп табат жана ал дарек Интернеттеги атайын ресурсту көрсөтөт. URL http:// менен башталып тармак барагын камтыган документтин бөлүгүнө чейинки даректи камтыйт. Тармак барактарын көзөмөлдөөнү камсыз кылуунун эки жолу бар: (1) хронологдук тизме жана (2) кыстаруу белгилер тизмеси. Хронологдук тизмеде каралып өткөн барактардын даректеринин тизмеси келтирилет. Хронологдук тизме терезени кароо програмы менен иштөө аяктаганда тазаланып турат. Кийинки сеанстарда мурда каралган баракты кайра жеңил чыгарып алуу максатында ал орунга кыстаруу белгисин (закладка) орнотуп койсо болот. Кыстаруу белгиси тармак барагынын ысымынан жана ошол барактын URL дарегинен турат. Кыстаруу белгиси же ысык деп аталган тизмени кийинки сеанстарда пайдалануу өзүңүздүн компьютерде сакталгандыгы менен хронологдук тизмесинен айырмаланат. Програм жана документтерди иреттөө үчүн колдонулат. Алар файлдарды жана башка папкелерди камтыйт.

## Булактар

* Компьютер жана интернет: Энциклопедиялык окуу куралы. У.Н. Бримкулов, А.С. Өмүралиев, В.Ф. Бабак.-2004. ISBN 9967-14-014-3
# COBOL

Жалпысынан бизнеске багытталган тил. 1960-жылдын башында иштелип чыккан, аны иштеп чыгууга Америка өкмөтү, ишкерлер жана башкы университеттер катышкан. Ишкер колдонмолор үчүн кеңири колдонулган программалоо тилинин бири. **COBOL** програмдары узун болгону менен, анын көрсөтмөлөрүн жазуу, окуу жана тейлөө жеңил. Учурда бул программалоо тили кайрадан кеңири таралууда.

* APL программалоо тили
* Algol программалоо тили
* Basic программалоо тили
* Pascal программалоо тили
* C++ программалоо тили

## Колдонулган адабияттар

* Компьютер жана интернет: Энциклопедиялык окуу куралы. У.Н. Бримкулов, А.С. Өмүралиев, В.Ф. Бабак.-2004. ISBN 9967-14-014-3
# Portable Document Format

**Ташылма документ калыбы** (ТДК) (англ. *Portable Document Format (PDF)*) - Ташылма документ калыбы, Adobe Systems компаниясы тарабынан иштелип чыккан платформалар аралык электрондук документ форматы.

Мында PostScript тилинин бир катар мүмкүнчүлүктөрү колдонулган. Биринчи кезекте полиграфиялык продукцияны электрондук түрдө сунуштоого арналган. Көрүү үчүн көптөгөн программалар бар, алардын ичинде Adobe Reader акысыз программасы да бар. Көбүнчө заманбап кесиптик басма жабдуулардын PDF форматы үчүн аппараттык колдоосу бар. Мунун аркасында, аталган форматты атайын программалык камсыздоонун жардамысыз басып чыгарууга болот. PDF документтерди түзүүнүн салттуу жолу виртуалдуу принтер болуп саналат. Тактап айтканда, документ графикалык, тексттик, АПРС ж.б. атайын программаларда даярдалып бүтүп, электрондук түрдө таркатуу же басмаканага берүү үчүн PDF форматка экспорттолот.

2008-жылдын 1-июлунан тартып PDF ачык ISO 32000 стандартына ээ.

PDF форматы керектүү тамга (сап текст), багыттык жана растер сүрөт, форма жана коймо мультимедия киргизүү мүмкүндүгүн берет. RGB, CMYK, Grayscale, Lab, Duotone, Bitmap жана растер маалыматты кысуунун бир нече түрүн колдойт. Басып чыгаруу үчүн өзүнүн PDF/X-1a, PDF/X-3 деп аталган техникалык форматтары бар. Документтердин коопсуздугу жана аныктыгы үчүн электрондук кол тамга механизмин бар. Кошо жиберилген бир далай документация ушул форматта тарайт.

## Тарыхы

## Шилтемелер
# GitHub

осмимышык.
**GitHub** - IT-долбоорлор жана аларды биргелешип иштеп чыгуу үчүн ири интернет хостинг кызматы. Git версияларынын көзөмөл системинин негизинде Ruby on Rails жана Erlang'де GitHub, Inc (мурда Logical Awesome) компаниясы тарабынан иштелип чыккан.

Кызмат ачык баштапкы коддуу бардык долбоорлор үчүн бүт бойдон бекер жана аларга бардык мүмкүнчүлүктөрдү тартуулайт (алардын ичинде SSL дагы). Жеке долбоорлор үчүн төлөмдүү ар кандай тарифтик пландар сунушталат.

Кызматтын ураанын - «Social Coding» - кыргыз тилине «Коомдук код жазуу» деп которсо болот. Футболкаларга болсо, такыр башкача жазышат: «Fork you!» ("Тармактангын!"). Бир жагынан бул англис тилиндеги тилдеген сөзгө үндөшүп, формалдуу эмес чөйрөгө ишара кылганга окшойт. Экинчи жагынан бул сөздөр Git менен жаңы форкторду оңой эле түзүүгө болорун эске салат — адатта ачык баштапкы коддуу долбоорлорду иштеп чыгуучулар "бутактарды" түзүүгө негативдүү карашат — жана ошондой эле, Github'дын мүмкүнчүлүктөрүнүн бири - форктор кезеги менен үндөш.

GitHub'дын тумары болуп осмимышык (англ. octocat) тандалган. Мунун көпчүлүк ойлогондой «Octocat Adventure» кыска метраждык тасмасына тиешеси жок: аны Том Престон-Вернер жөн гана iStock Photo'дон таап алган.

## Тарыхы

## Шилтемелер
# Виктория (Улуу Британиянын королевасы)

**Виктория, Улуу Британиянын королевасы** - (25.5.1819, Лондон 22.1.1901, Уайт аралы, Осборн) — Улуу Британиянын королевасы (1837-1901), 1876-жылдан Индиянын императрицасы. Ганновер династиясынын акыркы өкүлү. Мамлекеттик иштерде королеванын ролу анчалык жогору болбогондугуна карабастан, анын башкарган жылдары «Виктория доору» аталып, анын тушунда Улуу Британия дүйнөдөгү индустриялуу алдыңкы державага жана Британ империясынын борборуна айланган. Викториянын атынан Британ империясынын курамына кирген бир нече шаар, дарыялар, аралдар аталган.

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055 -4
# Алжир (шаар)

Алжир шаары.
**Алжир шаары** - (ар. Аль-Жазаир) - Алжир Элдик Демократиялык Республикасынын борбору. Алжир вилайетинин (административдик-аймактык бирдик) административдик борбору. Алжир булуңунун батыш жээгинде, Атлас тоо системасындагы Телль-Атлас кырка тоосундагы Журжур тоосунун капталында жайгашкан. Калкы 2,0 млн (2005; Чоң Алжир агломерациясында 5,5 млн). Жер ортолук деңиздеги порт (жылына 23-29 о жүк ташылат). Эл аралык аэропорт Алжир - өлкөнүн ири өнөр жай жана маданий борбору. Машина куруу, тамак-аш (шарап, май), текстиль, химия, нефть ажыратуу өнөр жайы иштейт. Метрополитен, университет, улуттук китепкана, архив (1971), музей (алгачкы коомдун тарыхы жана этнографиясы), театр, ботаникалык бак бар. Кинематографиянын улуттук борборунда 1985-жылдан театралдык фестивалдары өткөрүлүп турат. 10-кылымда Икозиум тургун жайынын калдыгынын ордунда негизделген. 1830-1962-ж. Франция ээлигинин административдик борбору болгон. Касба-чеби (Бүткүл дүйнөлүк мурастын тизмесине кирген) мунаралуу (1323). Чоң мечит (1096) мунаралары менен сакталган.

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
# Сократ

**Сократ** (биздин заманга чейин 469—399) — байыркы грек философу. Ал таш сомдоочу менен аначы аялдын уулу болгон. Ар тараптуу билим алган. Афинанын коомдук турмушуна активдүү катышат. Биздин заманга чейин 399-жылы ага каршы: «шаар сыйынган кудайларды урматтабайт, жаңы кудайларга сыйынууну үгүттөйт жана өспүрүмдөрдү бузгандыгы үчүн күнөөлүү» деген айып коюлат. Ал өлүм жазасына өкүм кылынып, уу — цикута ичип өлөт. Сократка ар тараптуу жана ургалдуу философиялык ишмерлик мүнөздүү, ал өзүнүн окууларын субхат формасында баяндайт. Ошондуктан, Сократтын көз караштары жөнүндө үч булак боюнча: Аристофандын, Ксенофонттун жана Платондун чыгармалары боюнча билүүгө болот. Аристофан «Булуттарда» Сократтын образын шылдың түрүндө сүрөттөп, аны софист, астролог жана «физик», «ойкананын» ээси катарында көрсөтөт. Сократты күйдүргү сөздөр аркылуу шылдыңдап, Аристофан ошол кездеги натурфилософияга жана софисттик билимге ээ болууга кызыгуучулук сыяктуу адаттын жайылышын кордогон. Ксенофонт «Сократ жөнүндө эскерүүлөрүндө» Сократты жакшылык иштерге үйрөткөн такыба устат катарында сүрөттөп, анын мамлекетке карата мамилеси толук лоялдуу экендигин көрсөтөт. Ксенофонт Сократтын басмырлантылган образын берип, аны жаштарды бузду деп жок жерден айыпташканын белгилейт. Платон болсо Сократты терең ойчул катарында сүрөттөп, Платондун өз ойлору Сократтын атынан баяндалат. Сократка мүнөздүү болгон нерсе бул: ал софисттерге каршы чыгуу менен, ошол эле убакта өзүнүн чыгармачылыгында жана көз караштарында философиялык ишмерлигине софисттер үчүн мүнөздүү болгон өзгөчөлүктөрдү билдирген. Сократ ошол учурдагы философтор үчүн мүнөздүү болгон жаратылыш жөнүндөгү, анын түп негизи, дүйнө түзүлүшү жана башкалар жөнүндөгү проблемаларды тааныган эмес. Сократтын пикири боюнча философия жаратылышты эмес, адам маселесин, анын адеп-актык сапаттары жана билимдердин маңызы жөнүндөгү маселелерди изилдөөсү керек. Философия иш алып бара турган эң башкы маселе — этика маселелери болуп саналат, бул — Сократтын субхаттарынын башкы предмети болгон. Мында Сократ өз көз караштарын негиздөө үчүн өзү иштеп чыккан усулду колдонгон, бул философиянын тарыхына сократтын, атап айтканда, диалектика, диалектикалык талаш-тартыштын искусствосу деген аталыш менен кирген.
# Байыркы дүйнө

**Байыркы дүйнө** - Байыркы Чыгыш, Грекия жана Римдин өнүгүүсүнүн байыркы (антикалык) мезгилинин историографияда кабыл алынган шарттуу аталышы.

## Колдонулган адабияттар

* «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055-4
# Балыкчы кушу

*Pandion haliaetus*
**Балыкчы кушу** (Pandion haliaetus), (Linnaeus, 1758):

## Жалпы жана өлкөдө таралышы

КМШнын Батыш чек арасынан тартып Камчатка, Сахалин жана түштүк Курил аралдарына чейин. Колңск жарым аралынын түндүгүндө, ал эми батыш тарапта бир гана Алдандын ортосуна чейин. КМШдан сырткары Батыш Европада, Түндүк жана Борбордук Америкада, Азияда, Гималайдын түндүк жагына чейин, Африкада, Түштүк Азияда кездешет. Республиканын территориясында Чүй өрөөнүндөгү көлмөлөрдө көчүү (миграция) мезгилинде кездешет. 1949-, 1952-жылдары Бишкек шаарынын четинде кездешкени жана 2002-жылы көрсөтүлгөн . Ошондой эле Ысыккөлдө бир нече жолу негизинен түндүк жээктеринде болгону көрсөтүлгөн. 1956-жылы Койсары айылында, 1957-жылы Ананңево, Түп айылдарында; 1956-1957-жылы Атбашы суусунун сол жээктеринде. 1956-1957-жылдары бирин-серин жуптары уя салуу мезгилинде Ортоөрүктү айылында кездешкен. Ысыккөлдө уя салуусу мүмкүн. 1954-жылы Сарычелектин аймагында эки уясы табылган.

## Жашаган аймактары

Балыктарга бай жана жээги токойлуу тунук көлмөлөр.

## Саны

Кыргызстандын шарттарында анын саны изилденген эмес. Республиканын бүт территориясында аз санда болот.

## Жашоо тиричилиги (жашоо циклдары)

Март-апрелдин аяк ченинде учуп келет. Апрелдин аягында - майдын башында жумуртка тууйт. Уясында 2-3 жумуртканы 34-40 күнгө чейин басып чыгарат. Учуп кетиши августун үчүнчү декадасынан тартып октябрга чейин созулат.

## Чектөөчү факторлор

Жашаган көлмөлөрдү чарбалыкка багыттап өздөштүрүү, бак-дарактарды кыйып жоготуу, балыктардын запасын азайтуу. Ошондой эле уяларын кырып, бузуп жоготуу, уя салуу мезгилинде алардын тынчын алуу.

## Көбөйтүү (колдо багуу)

Маалымат жок.

## Уюштурулган коргоо аракеттери

Республиканын территориясында кармоого тыюу салынган. Коруктардын территориясында коргоого алынган .

## Коргоо үчүн зарыл аракеттер

Санын эсепке алуу, уялоочу жерлерин коргоо үчүн эсепке алуу. Түрдү сактоо үчүн пропаганда жасоо.Биологиясын тактап, терең изилдөө, уя салуучу жерлерге жасалма уяларды салып аны кыныктыруу.

## Статусу

VII категория, Least Concern, LC. Бул түр Кыргызстанда жок болуп бара жаткандарга кирет. Канаттуулардын дүйнөлүк фаунасындагы бир типтеги тукум менен уруусундагы өкүлү. P.h.haliaetus (Linnaeus, 1758) түрчөсү кездешүүдө.

## Колдонулган адабияттар

* Кыргыз Республикасынын Кызыл китеби 2-басылышы – Бишкек: 2006. – 544 б. – ISBN 9967-23-367-2
# Жигердүү шайлоо укугу

**Жигердүү шайлоо укугу** — жарандардын шайлануучу мамлекеттик жана жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдарына шайлоо, ошондой эле, референдумдарга катышуу укугу. Дээрлик көпчүлүк мамлекеттерде жынысына, кызматтык жана мүлктүк абалына, билимине ж. б. у. с. карабастан жашы жеткен баардык жарандарга таандык.

## Булактар

* Юридика аталгылары менен түшүнүктөрүнүн орусча-кыргызча түшүндүрмө сөздүгү. Илимий-маалымдама басылыш/АРД/Чекки долбоору, авторлор жамааты. – Б.: 2005, ISBN 9967-428-14-7
# Холера

Вибриондор
**Холера** (байыркы грек тилинен χολή «өт» жана ῥέω «агып турамын») — адамдын ичеги-карынын жабыркатып, организмди суусуздандыруучу катуу кармаган жугуштуу оору.

## Себеби

Өтө коркунучтуу (карантин) ооруларга кирет. Бул оорунун булагы болуп оорулуу киши же анын козгогучун алып жүрүүчүлөр эсептелет. Холераны үтүргө окшогон микроб — вибриондор козгойт. Оорулуулар жана козгогучту алып жүрүүчүлөр вибриондорду өзүнүн заңы, кусундусу менен тышка бөлүп чыгарып, айланасындагы тамак-аш, идиш-аяк, кийим-кече, төшөнчү-орундарды, агын сууларды булгашат. Соо киши болсо мындай булганган сууну кайнатпай ичкенде, дааратканадан кийин колун жуубай, тамак-аш жегенде, оорулуулар колдонгон идиш-аяктарды, жуулбаган буюмдарын кармаганда холераны жугузуп алышат. Вибриондорду таратууда чымындардын да ролу чоң. Оорунун козгогучтары жалаң гана ооз аркылуу кирет. Айрыкча холеранын суу менен таралышы коркунучтуу. Агын сууларга түшкөн вибриондор тез көбөйүп топтолот. Аларды ичкен, сууга түшкөн, кир чайкаган жана башкалар керек-жаракка жумшаган учурда далай кишиге жугуп, оору массалык түрдө тарап, эпидемияга айланат. Холера жуккандан тартып алгачкы белгилер пайда болгончо көбүнчө 2—3 күн өтөт (инкубациялык мезгил).

## Белгилери

Оору катуу кармайт, негизги белгилери капысынан башталат. Күтүлбөгөн жерден ич өтө баштайт. Суткасына 30—35 жана андан да көп өтөт, кусат. Оорулуунун ичи токтолбой өтүп, тез-тез кускандыктан организм көп суюктукту жоготуп, дароо арыктайт, ээктери, мурун, кулактары көгөрүп, көздөрү ичине кирип, өңү бозорот; кол-буттары шалдырайт, алакандарынын териси кир жуугандай болуп бырышат. Дене температурасы төмөндөйт, тамырдын кагышы начарлайт, бирок эс-акылы ордунда болот. Ичинин өтүшү күчөп, заң бара-бара түсүн жоготуп, боз суюктукка айланат. Бул белгилер холеранын өтө оор түрүндө болот. Организм суюктукту көп жоготкондуктан жүрөк, бөйрөк, өпкөнүн иши начарлайт, кан коюуланат. Убагында медициналык жардам көрсөтүлбөсө оорулуу майып болуп калат.

## Эль-Тор холерасы

Эль-Тор холерасында оорулуунун ичи тез-тез өтпөйт, көп куспайт, суюктукту анча жоготпогондуктан анын жалпы абалы анча деле начарлабайт. Бирок алар узакка чейин вибриондорду тышка бөлүп чыгарып, оорунун булагы болуп калат. Холераны соо адамдардын арасына таратат. Демек Эль-Тор холерасынын белгилери башка жугуштуу ичеги-карын ооруларынан (дизентерия, сальмонеллёз, энтерит, гастроэнтероколит жана башкалар) көп айырмаланбайт. Ошондуктан оорунун негизги белгилери (капысынан ич өтүү, кусуу жана башкалар) пайда болсо, аны жөнөкөй эле тамактан уулануу же күптүү болгондуктан деп көңүл бурбай коюу абдан жаңылыштык. Ичеги-карын оорулардын кандай гана түрү болбосун, алардын белгилери байкалары менен врачка кайрылуу зарыл. Холеранын алдын алуу үчүн оорулуу менен бирге болгондорду 5 суткага чейин изолятордо кармап лабораториялык текшерүүдөн өткөрүшөт. Чет өлкөлөрдөн оорунун киришине жол бербөө, калкты таза суу менен камсыз кылуу, тамак-ашты сактоонун эрежелерин билүү, өздүк гигиенага көңүл буруу, чымындарды кырып жок кылуу зарыл.

## Колдонулган адабият

* Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
# Футбол

Футбол оюну
Футбол тобу
**Футбо́л** (англис тилинен *foot* - бут, *ball* - топ) — оюндун куралы болгон топко кол тийгизбей (башка мучолор менен), аны каршылаштардын дарбазасына киргизүүдөгү гол эсебинде, атааңдаштардан алдыда турууда жеңишке жетүүчүү командалык спорт түрү.

Мында оюнчулар эки командага бөлүнүп топту атайын дарбазага тээп киргизүү менен бирин-бири жеңип алууга умтулат. Футбол оюну бүткүл дененин, өзгөчө буттун булчуңдарынын өсүшүнө жардам берет. Жүрөк-кан тамыр жана дем алуу системасын чыңдайт. Мындан сырткары адамды эрктүүлүккө, шамдагайлыкка, чыдамдуулукка тарбиялайт. Футбол топ менен аткарылуучу татаал техникалык кыймыл-аракеттер (чабуул коюу, коргонуу, топту баш менен сүзүү, бут менен тебүү) өзгөчө тыкандыкты талап кылат. Ал денени ар тараптан өнүктүрөт жана ден соолукту чыңдоого жакшы таасир берет. Футбол оюнун көбүнчө жаштар жана балдар ойнойт.

Балдардын спорт мектептеринде футболго көнүгүү үчүн 10—12 жаштан кабыл алынат. Өз алдынча футбол оюнун балдар 8—9 жашынан ойносо болот. Алардын оюнун атайын аянтчада (мектеп алдындагы аянт, короолордо, пионер лагерлеринде жана башкалар) уюштуруу керек. Өспүрүмдөрдүн футбол оюну чакан аянтта, чоңдордукуна караганда кыска убакытка, кичирээк топ менен ойнолот. Футбол балдардын ден соолугун чыңдайт, ынтымактуу, тартиптүү болууга тарбиялайт. Футбол менен дайыма машыгууну каалаган балдар мектептеги врачка кайрылып текшерилүүсү зарыл. Мындай балдарга футбол менен машыккандар, спорттук башка көнүгүүлөр (сууда сүзүү, жеңил атлетика жана башкалар) менен да машыгуулары талапка ылайык. Футболдо белгилүү эрежелерди сактоо керектигин эстен чыгарбоо зарыл. Анткени түрдүү травмага учуроо мүмкүн.

## Колдонулган адабият

Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
# Чеге гүл

*Dianthus subacaulis*.
**Чеге гүл** (лат. Dianthus, L. 1753) — өсумдүктүн чеге гүлдүүлөр тукумундагы уруусу. Бир жана көп жылдык чөп, кээде чала бадал. Сабагы муунактуу. Тасма, наштар же шибегедей сапсыз жалбырактары тушташ жайгашкан. Кооз, тармал, жыттуу гүлдѳру жалгыздан же топ гүлгө чогулган. Чеге гүлдун Европа, Азия жана Африкада 300, Кыргызстанда 10 — кыргыз Чеге гүлү, кытай Чеге гүлү ж .б. түрү кездешет. Чеге гүлдүн кѳп жылдык түрү тамыр чырпыктары жана уругу аркылуу көбөйөт. Кыргызстанда жашылдандыруу жана кооздук учүн өстурүлөт.

## Колдонулган адабияттар

* Кыргыз совет энциклопедиясы. Бишкек (Фрунзе): 1980 г., ББК 92 Я 2

|  |
| --- |
| **Ботаника** |
| **Изилдөө объектилери** |
|
Өсүмдүктөр · Балырлар · Козу карындар жана башкалар… |
| **Ботаниканын бөлүмдөрү** |
|
Альгология · Өсүмдүктөрдүн анатомиясы · Бриология · Геоботаника · Өсүмдүктөрдүн географиясы · Дендрология · Диаспорология · Карпология · Лихенология · Микогеография · Микология · Өсүмдүктөрдүн морфологиясы · Палеоботаника · Палинология · Өсүмдүктөрдүн систематикасы · Өсүмдүктөрдүн физиологиясы · Фитопатология · Флористика · Өсүмдүктөрдүн экологиясы · Этноботаника… |
| **Белгилүү ботаниктер** |
|
Теофраст · Жозеф Питтон де Турнефор · Карл Линней · Адольф Генрих Густав Энглер · Армен Леонович Тахтаджян |
| **Тарыхы** |
|
Ботаниканын тарыхы · Ботаника боюнча белгилүү китептер · Ботаникалык иллюстрация
К·Т·О |
# Кирешеге салык

**Кирешеге салык** - ишкананын (анын филиалдарынын, бөлүмдөрүнүн, өкүлчүлүктөрүнүн ж.б.) кирешесинин бөлүгүн бюджетке алуу формасы;

мында кирешеге салык кармоо ишкананын уюштуруу түзүмүнүн, баш ийүүчүлүк жана менчик формаларына байланышсыз жүргүзүлө берет;

кирешеге салык аларга тиешелүү акциялардын, облигациялардан ж.б. баалуу кагаздардан алынуучу кирешеден, биргелешкен орток ишканалардагы үлүштүк катышуудан, видео көрсөтүүдөн, массалык концерттик оюн-тамаша иш-чараларынан, акча утуштары ыйгарылуучу оюн автоматтарын керектөөдөн, байгелүү оюн аттракциондордон, лотерея өткөрүүлөрдөн түшкөн кирешелерден кармалат.

Кирешеге салык салуунун объектиси жогоруда саналган иш-чаралардан түшкөн акчалар болуп саналат. Мында киреше алууга байланыштуу материалдык чыгымдар, о. э. амортизациялык чегерүүлөр, жарнамага сарптоолор ж.б. такталып эсептен чыгарылат. Салык ченеми иш-чаралардын түрү боюнча жиктелет.

## Колдонулган адабияттар

Мусакожоев Ш.М. ж.б. Экономика: Жогорку окуу жайлары үчүн окуу китеби. Оңд. толукт. 2-бас./ Ш.М. Мусакожоев, Б.Ч. Ишенов, Б.Ш. Мусакожоева. - Б.: «Турар». 2011. - 528 б. ISBN 978-9967-15-095-9
# Тристан-да-Кунья

**Тристан-да-Кунья** (Tristan da Cünha) - Атлантика океанынын түштүк бөлүгүндөгү аралдар тобу.

Улуу Британиянын «деңиздеги алыскы аймагы». Пасха жана Питкэрн а. сыяктуу дүйнөдөгү калк отурукташкан эң алыскы аймактардын бири. Ал Түштүк Америкадан 3360 км Ыйык Елена а-нан 2161 км жана ТАРдан 2816 км арлыкта жайгашкан. Аянты 201 (эң ири аралыныкы 117) км2. Калкы 260тай киши (2008). Жанар тоо конусунан пайда болгон 4 аралдан турат. Аянты км2. Анда Эдинбург калктуу конушу жайгашып, анын тургундары дүйнөнүн континенттик бөлүктөрүнөн эң алыс жашагандардан болуп саналат. Калган аралдарында илимий базалар жана метеостанциялар бар. Балык кармалат. 1506-ж. аралды ачкан португалиялык деңиз саякатчысынын ысымынан аталган.

## Колдонулган адабияттар

«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
# Полинезиялыктар

**Полинезиялыктар** — Полинезиянын жана Меланезиянын чыгышындагы кээ бир чакан аралдардын жергиликтүү калкы.

Малайя-полинезия тобундагы тилдерде сүйлөшөт. Алардын тилдеринде да кандай диалекттер бар, бирок негизги тилдер — самоа тили, тонган тили, тувалу тили жана башка.

Көпчүлүгү христиан динин, ошондой эле жергиликтүү байыркы диний ишенимдерди тутат. Антропологиялык тиби байыркы түштүк монголоиддер менен негр-австралоиддердин аралашуусунан түзүлгөн. Алардын жашоо образы көпчүлүк учурда жаратылышка жана анын ресурстарына негизделген. Негизги кесиби - дыйканчылык жана балыкчылык.

XIII-кылымдагы европалык колонизаторлор Полинезиялыктарга бир топ залал келтирген. Азыркы Полинезиялыктар жарым натуралай айыл чарбасын жүргүзүп, плантацияларда иштешет.

Полинезиялыктардын келип чыгышы жана миграциясы кызыктуу тарыхый процесс. Алардын ата-бабалары Тынч океанын басып өтүп, заманбап Полинезия аралдарына (Маврикий, Тонга, Самоа ж.б.) келген. Бул миграция заманбап ар түрдүү маданияттарды жана тилдерди пайда кылды.

## Колдонулган адабияттар

Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.

Полинезиялыктар (Nesian Kulture) Июнь 2024
# Абсорбция

**Абсорбция**  – суюктуктар газ аралашмасынан газды же бууну бүткүл көлөмү м-н сиңирип алышы. Сиңирүүчү суюктук (зат) абсорбент деп аталат. Суюктук газды сиңирип алса, эритме пайда болот. Сиңирүүнүн тескери процесси десорбция деп аталат. Десорбция процесси эритмелерден газдарды бөлүп алууда ж-а абсорбентти мурунку таза суюктук абалына келтирүүдө колдонулат. Ар бир абсорбент (мис., суу, метанол, суюк азот, этаноламин, кислоталар ж-а щелочтор суудагы эритмелери) белгилүү гана заттарды сиңире алат. Ошондуктан Абсорбция газ аралашмаларын бөлүүдө ж-а тазалоодо (мис., синтезделген газды көмүр кычкыл газынан тазалоо) же даяр продукт алууда (мис., НNO3 ж-а H2SO4 суу м-н NO2 ж-а SO3 сиңирип алышы) процесси пайдаланылат.

## Колдонулган адабияттар

Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/ Башкы ред. Ү. Асанов; Ред. кеңеш С. Адылов (төрага) ж. б. - Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6