Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Организм

**Организм** (лат. оrganizo — канагаттандырам, келбетке келтирем) — бардык жандуу нерсе.

Организм жансыз материядан клеткалык түзүлүшү, зат алмашуусу, кыймыл-аракет, өсүү жана өөрчүү, дүүлүгүү, көбөйүү жана башка физиологиялык процесстердин болушу менен айырмаланат.

## Булактар

* Алдашев А.А. Биология терминдеринин жана айбанат аттарынын орусча-кыргызча сөздүгү. Бишкек, 1998. ISBN 9967-11-027-9
* Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Фрунзе, 1978. 3-том. 517-б.
# Анатомия

Дюрер, Альбрехт — Адамдын дене түзүлүшүнүн пропорциясы
**Физиология**

(киши анатомиясы(байыркы грек тилинде б.-грек. ἀνατομή — *жара чабуу* < б.-грек. ἀνά *үстүнкү жагы* жана б.-грек. τομή, tomé — *кесүү*)) — киши организминин формасы, түзүлүшү жана өнүгүшү жөнүндөгү илим. Анатомия — теориялык жана практикалык медицинанын негизги дисциплиналарынын бири. Киши организмин анатомиялык изилдөөлөргө органдардын сырткы жана ички түзүлүшүн ырааттуу так баяндап жазуу кирет. Киши денесинин түзүлүшүн изилдөө ылайыктуу болсун үчүн Анатомия функциясы, түзүлүшү жана өнүгүүсү окшош органдар системасы боюнча баяндалат.

## Анатомиянын бөлүнүшү

* Остеология — сөөк жөнүндөгү окуу;
* Артросин десмология — сөөктөрдүн биригиши (анын ичинен муундар жана байламталар жөнүндөгү окуу); \*Миология — булчуңдар;
* Спланхология — ички органдар (дем алуу, тамак сиңирүү, бөлүп чыгаруу жана көбөйүү органдары);
* Ангиология — кан жана лимфа системалары;
* Неврология — борбордук четки нерв системасы;
* Эндокринология — ички секреция бездери;
 \*Эстезиология — сезүү органдары жөнүндөгү окуу.

Анын киши тиричилигинде жаш өзгөчөлүгүнө байланыштуу органдардын формасы менен түзүлүшүнүн мыйзам ченемдүү өзгөрүшүн изилдөөчү бөлүгү курактык Анатомия деп аталат. Айрым органдар менен системалардын түзүлүшүн жанаа формасын функцияларына байланыштуу изилдөө функциялык Анатомияда каралат. Органдардын жана системалардын микроскопиялык түзүлүшү жөнүндөгү окуу — гистология. Органдар менен ткандардын оору процессинин өзгөрүлгөн формасы жана түзүлүшү жөнүндөгү окуу — патологиялык Анатомия өз алдынча илим катары Биологиядан бөлүнүп чыкты. Анатомиянын изилдөө методдору да ар, түрдүү.

## Колдонулган адабияттар

* Ден соолук»: Медициналык энциклопедия/Башкы ред. Борбугулов М. Б.; Кырг. ССР ИА ж. б.— Ф.: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы ред., 1991.— 456 б. ISBN 5-89750-008-8
# Биохимия

**Биохимия** (Биологиялык жана физикалык химия) — организмдеги химиялык заттардын составын, структурасын, таралышын, алмашуусун жана функциясын изилдөөчү илим.

## Тарыхта өнүгүүсү

Биохимия өз алдынча илим катары 19-кылым менен 20-кылымдын ортосунда органикалык химия, физиология жана башка илимдердин жетишкендиктеринин негизинде калыптанды.

Тирүү материяны химиялык көз караш менен изилдөө байыркы эле кезде башталып, жаныбарлар менен өсүмдүктөрдүн составдык бөлүгүн изилдөө медицина, айыл чарба, өнөр жайдын талабына байланыштуу калыптанган. Жаныбар менен өсүмдүк дүйнөсүндөгү химиялык изилдөөлөргө медицина чоң таасир берген. 16-кылымдын башында Теофраст Парацельс оорунун пайда болушу оорулуунун организминдеги химиялык процесстердин бузулушу менен байланыштуу жана аны дарылоо үчүн химиялык заттарды колдонуу керек экендиги жөнүндөгү окууну негиздеген. Кийинчерээк догдур менен дарычылар да чоң салым кошкон.

## Биохимиянын изилдөөчү объекттере

Биохимия тез өөрчүп, белгилүү объектти изилдөөчү өз алдынча бөлүктөрү (киши менен жаныбарлар биохимиясы, өсүмдүктөрдүн биохимиясы, микроорганизмдердин биохимиясы, техникалык биохимия — жаныбар менен өсүмдүк сырьёсун иштеп чыгуу, тамак продуктуларын даярдоо жана башка) пайда болгон. Аны менен бирге эволюциялык биохимия (тирүү организмдин өөрчүшүнүн ар кайсы стадиясындагы биохимиялык процесстерди изилдөө), биохимиялык генетика, молекулалык биология, квант биохимиясы, клиникалык биохимия калыптанган. 20-кылымда биохимиядагы ири жетишкендиктер биологияга так илимдердин (химия, математика, кристаллография) методдорун киргизүү менен байланыштуу. Электрондук микроскоптун жардамы менен ачылган тирүү клетканын ядросунда генетикалык информацияны берүүчү нуклеотиддердин, нуклеин кислоталарынын синтезделиши аныкталган. Белоктордун структурасы изилденип, түрдүү белоктордо аминокислоталардын ырааттуу жайгашуусу аныкталды; 200гө жакын белоктор (анын ичинде гормондор) синтезделди.

Кишинин ооруларын алдын алууда жана алардын диагностикасында биохимиялык ыкмалар маанилүү роль ойнойт. Кийинки кезде клиникалык биохимияда колдонулуучу түрдүү экспресс методдор жана автоматташтырылган аппарат менен кыска мөөнөттө (мисалы, 30 сек) жана изилдөөчү материалдын аз эле көлөмүндө (мисалы, кандын 1тамчысы) түрдүү заттардын өлчөмүн таап, диагнозду так коюуга жардам берет.

## Шилтемелер

## Колдонулган адабияттар

* Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
# Морфология (биологияда)

Морфология (Балыктар).
**Морфология** (биологияда) – жаныбар организминин, алардын жеке (онтогенез) жана тарыхый (филогенез) өөрчүшүнүн закон ченемдүү формасы жана түзүлүшү жөнүндөгү окуу. Жаныбар морфологиясы изилденүүчү жаныбардын түзүлүш деңгээлине жараша цитология, гистология, анатомия, эмбриология болуп бөлүнөт. О. эле функционалык, экологиялык, эволюциялык, популяциялык морфология белгилүү. Адамдын морфологиясы организмдин түзүлүшүнүн түрдүү өзгөрүүлөрүн (курактык, жыныстык, адистик жана башкалар) изилдейт. О. эле к. Өсүмдүк морфологиясы макаласын.

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111 -7
# Жыныс органы

**Жыныс органдары** - организмдин тукумдоо милдетин аткаруучу мүчөлөрү. Аларга жыныс бездери (эркек жана ургаачы жыныс бези), жыныс өткөөлдөрү (урук жана тукум түтүгү), жардамчы түзүлүштөр (ургаачыда секреция чыгаруучу без, эркекте жумуртканын түрдүү челин пайда кылуучу зат) кирет. Айбанаттардын көпчүлүгү айрым жыныстуу, кээ бир түрүнө (былпылдактар, ичеги көңдөйлүүлөр, курттар, молюскалар жана башка) гермафродитизм мүнөздүү. Балырлардын көпчүлүгүнүн жана жөнөкөй козу карындардын аталык жана энелик жыныс органдарынын морфологиялык жактан айырмасы жок. Морфологиялык жактан айырмаланган бир же көп клеткалуу тегерек же баштык формасындагы эркек жыныс органдарында (антеридийлерде) эркек урук клеткасы өсөт. Энелик жыныс органдары орто тегерек, бир клеткалуу болсо (балырлар, козу карындар) оогамиялар, архикарптар (аскомицет козу карындарда); көп клеткалуу, чучуктай жумуру, сүйрү болсо (эңилчектерде, папоротник сымалдарда), архегонийлер деп аталат.

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 3-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2011. 784 бет, илл. ISBN 978 9967-14-074 -5
# Эмбриология

Эмбрио.
**Эмбриология** — түйүлдүктүн өөрчүшү жөнүндөгү илим.

Демек Эмбриология аталык жана энелик жыныс клеткалары уруктангандан баштап, органдар калыптанып бүткөнгө чейин изилдейт. Аталык жана энелик жыныс клеткалары жатын түтүгүндө кошулуп уруктанган жумуртка клетка жатын түтүгү аркылуу бир жумача жылып, жатынга жетет. Ал жатын капталына жабышып, өөрчүй баштайт. Эмбриологиянын жетишкендиктери түрдүү тубаса кемтиктердин пайда болушун түшүнүүгө мүмкүндүк берди. Түйүлдүк түрдүү таасирлерге өтө сезгич келип, органдар, дене бөлүктөр калыптанууда ар кандай бузулууларга учурашы ыктымал. Түйүлдүктө кемтиктердин калыптануусу зыяндуу агенттердин кайсы убакта таасир этишине, анын мөөнөтүнө жараша болот.

Өөрчүү кемтигин алдын алуу үчүн кош бойлуу аялдарды түрдүү жагымсыз таасирлерден коргоо зарыл.

## Колдонулган адабият

* Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
# Кариотип

Кариотип.

**Кариотип** - тигил же бул түргө мүнөздүү болгон хромосомдордун жыйындысынын белгилери (саны, өлчөмү, формасы). Ар бир түрдөгү К-тин туруктуулугу митоз жана мейоздун законченемдүүлүгүнө байланыштуу сакталып турат. К-тин өзгөрүшү хромосомдук жана геномдук мутациялардын натыйжасында болушу мүмкүн. Хромосомдордун жыйындысын изилдөө метафаза учурунда жүргүзүлөт. Хромосомдордун түзүлүш өзгөчөлүгүн изилдөөдө, алардын айрым бөлүктөрүн атайын боёктор менен боёп, аныктоо кеңири таралган. К. изилденип кариограмма түзүлөт. Көп миңдеген өсүмдүктөрдүн , жаныбарлардын жана адамдын К-и изилденген (14-сүрөт).

## Колдонулган адабияттар

* Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4
# Физиология

**Физиология** (грек.φύσις — *жаратылыш* жана λόγος — *окуу*) — организмде болуп жаткан бардык процесстерди окутуучу илим болуп саналат. Физиология табигый илимдердин бирден бир дисциплинасы катары толук организмди же андагы болуп жаткан жалпы физиологиялык процесстерди (органдар) же болбосо ар бир процессти өзүнчө изилдеп келет. Илимдин синтетикалык аймагы катары, физиология организмде болуп жаткан бардык процесстердин мыйзам ченемдүүлүктөрүн, айлана чөйрө менен болгон карым катнаштагы өзгөрүүлөргө байкоо жүргүзөт.

Физиология эки багытты изилдейт: өсүмдүктөрдүн физиологиясын жана адамдын жана жаныбарлардын физиологиясын.

**Физиология** — кишинин жана жаныбарлардын тиричилик аракетиндеги айрым процесстерди жана механизмдерди изилдөө менен бүтүндөй организмдин иштөөсүн түшүндүрүүчү биологиялык илим. Башка биологиялык илимдер (биофизика, биохимия, генетика жана башкалар) менен бирдикте медициналык илимдердин теориялык негизин түзөт. Ал кадимки жана патологиялык физиология болуп бөлүнөт. Кадимки физиология соо организмдин ишин, патологиялык физиология тигил же бул оорунун пайда болушуна алып келген процесстердин өөрчүү мыйзам ченемин изилдейт. Кадимки физиология жалпы, салыштырма жана атайын физиология болуп да бөлүнөт. Атайын физиологияга жаныбарлардын физиологиясы, эмгек, спорт, космос физиологиясы жана башкалар кирет.

## Булактар

Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
# Молекулалык биология

Молекула биологиясы (Лаборатория).
**Молекула биологиясы** – биологиянын тиричиликтин негизин түзгөн химиялык бирикмелердин структуралык өзгөчөлүктөрүн, касиетин, анын биологиялык функциясы менен байланыштырып изилдөөчү тармагы. Молекула биологиясынын негизги багыты – биологиялык объектилерди молекулалык деңгээлде изилдөө жана белок биосинтези, тукум куугучтук, генетикалык информацияны сактоо жана берүү, молекулдук вирусология, молекулдук иммунология жана башкалар. Ал негизинен белок жана нуклеин кислоталарын изилдейт. Молекула биологиясынын негизги изилдөө объектиси – клетка ядросу, митохондрия, рибосома, хромосома, ошондой эле вирустар, бактериофагдар жана башкалар. Биохимия, биофизика жана биоорганикалык химия, молекулалык генетика менен тыгыз байланышта.

Молекула биологиясынын илим катары калыптанышы 1953-жылы англис тилинде илимпоздор Ж. Уотсон менен Ф. Крик дезоксирибонуклеин кислотасынын (ДНК) структуралык түзүлүшүн ачкандан кийин башталды. Вул ачылыш генетикалык информацияны алып жүргөн ДНКнын структуралык түзүлүшүн, анын биологиялык функциясын мүнөздөгөн. Молекула биологиясынын жетишкендиктери: ДНКнын жана вирустардын структурасынын, генетикалык коддун ачылышы, гендерди бөлүү, гендин Химиялык жана биологиялык синтези, гендерди бир организмден экинчиге которуштуруу жана башка Анын биринчи иретте чечүүчү маселелери тукум куума ооруларды алдын алуу, биологиялык катализдин, башкача айтканда ферменттердин, гормондордун, уу заттардын жана дарылардын таасиринин молекулалык механизмин билүү жана башка Акыркы жылдары молекула биологиясынын дагы бир бөлүгү генетика инженериясы калыптанды.

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111 -7
# Жүрүм-турум

**Жүрүм-турум** – белгилүү бир моралдык ченемдер менен чектелген жорук-жосундардын жана кыймыл-аракеттердин системасы.

Жүрүм-турум коомдук жагдай-шарттардын таасиринде калыпка салынат. Жүрүм-турум адамдын мүнөз, темперамент, каалоо, ой-пикир, көркөм сезим сыяктуу касиеттеринин айлана-чөйрө менен байланышынан пайда болуп, өсүп-өөрчүйт.

Бул термин илимде айбанга карата да колдонулат. Бирок, илим адамдын Жүрүм-турум айбандыкынан келип чыккан деген эски көз карашты төгүндөйт. Айбан айлана-чөйрөгө ылайыкташат, байырлашат, ал эми адам болсо ага акыл-эс менен (аң-сезимдүү) мамиле кылат, өз таасирин тийгизет, аны өз мүдөөсү үчүн пайдаланат, анын дүйнө мамилесинде белгилүү бир максат болот.

Психология илиминдеги бихевиоризм багыты адам менен айбандын ушундай айырмасы барын жокко чыгарат, жеке адам дүйнөсүн аңдап билүүгө, адамдын ички сырын түшүнүүгө болбой турганын ырастайт.

## Колдонулган адабияттар

* Философия: энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.-Б.: 2004, ISBN 9967-14-020-8
# Ареал

**Ареал** (лат. аrеа - аянт, мейкиндик) - таралуу облусу. Ар кандай систематикалык топтогу организмдердин (түрдүн, тукумдун, уруунун ж. б.); белгилүү биотикалык типтердин (мис., арчанын а.) же ар кандай иерархиялык рангдагы экосистемалардын (мис., Кырг-ндагы жаңгак-мөмө токоюнун экосистемасы); окшош жашоо шарттардын (мис., кандайдыр бир түрдүн жашоо стадиясы) А-дары белгилүү. Эгер аймак үзгүлтүксүз ээленген болсо, А. тегиз болот, о. эле үзгүлтүктүү - дизьюнктивдик ареалдар да кездешет (тегиз ээленген эмес).

## Колдонулган адабияттар

* Биология: Энциклопедиялык окуу куралы / Башкы ред. Ү. Асанов; Ред. кеңеш А. Токтосунов (төрага) ж. б. — Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, - 2004. 504 б. ISBN 9967-14-022-4
# Аллопатриялык түр пайда болуу

**Аллопатриялык түр пайда болуу** (гр. аllo - ар башка, patria - мекен) – түр пайда болуунун бул жолун кээ бир убакта географиялык түр пайда болуу деп да атап коюшат. А. т. п. б-да кеңири таралган түрдүн тиричилик-мейкиндиги бөлүкчөлөргө бөлүнүп, түрдүн популяциялары бири биринен обочолоно башташат да, баштапкы тегинен айрымаланууга алып келет. Түр пайда болуунун бул жолу узакка созулат. Ареалынын обочолонуусунун натыйжасында репродукциялык *обочолонуу* жүрөт. Мисалы, ландыштын, тоту куштун түрлөрүнүн пайда болушу.

## Колдонулган адабияттар

* Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4
# Молекула генетикасы

**Молекула генетикасы** - генетикалык информациянын сакталышын, укумдан тукумга берилишин жана өзгөрүшүн субклеткалык, мол. деңгээлде изилдөө аркылуу тирүү жандыктардын тукум куугучтугунун жана өзгөргүчтүгүнүн материалдык негизин изилдөөчү илим; генетика менен молекула биологиясынын тармагы.

Молекула генетикасы өз алдынча илим катары 20-кылымдын 40-жылдарынан өнүгө баштады. Буга биологияда жаңы физ. жанa хим. методдордун колдонулушу себеп болду.
Молекула генетикасынын тез өнүгүшүнө генетикалык изилдөөлөрдүн татаал түзүлүштүү организмдерден (эукариоттор) көбүнчө жөнөкөй түзүлүштүү организмдерге (мис., бактериялар, вирустар) өтүшү да чоң роль ойноду.

## Колдонулган адабияттар

Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.
# Омурткасыздар

Немертиндер
**Омурткасыздар** (Invertebrata) — омуртка тутуму жок жаныбарлардын көп сандаган тобу. 19-кылымдын башында франциялык биолог Ж. Б. Ламарк жаныбарлар дүйнөсүн омурткалууларга жана омурткасыздарга бөлгөн. Омурткасыздар 16–23 жана андан көп типке бөлүнөт. Буларга жөнөкөйлөр, былпылдактар, ичеги көңдөйлүүлөр, ийне терилүүчүлөр, моллюскалар, муунак курттар, жөнөкөй курттардын бир нече типтери, муунак буттуулар ж. б. кирип, 1–2 млнго чейин түрдү камтыйт. Ал эми омурткалуулар типчесине 45 миң гана түр таандык. Омурткасыздардын өтө көп саны муунак буттуулар, алардын көпчүлүк түрлөрүн курт-кумурскалар түзөт (1 млндон ашык). Омурткасыздар бардык жерде – тузсуз сууда, океан, деңизде, кургакта, топуракта таралган. Көбү – өсүмдүк жана жаныбар мителери. 1 млрд жыл мурун бир клеткалуулардан көп клеткалуулар келип чыккан. Кембрий мезгилинде омурткасыздардын көп типтери жашаган. Алардын байыркы калдыктары түрдүү Геологиялык чөкмө тектердин курамын түзгөн. Геологиялык чөкмөлөрдүн жашын, курамын аныктоодо, адам турмушунда жана табиятта омурткасыздардын мааниси чоң. Омурткасыздардын ичинде тамак-ашка пайдаланылуучулары, куштарга, балыктарга жем болуучулары бар. Айрымдары – өсүмдүк жана айбанат зыянкечтери.

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111 -7
# Кит сымалдар

*Megaptera novaeangliae*.
**Кит сымалдар** (Cetacea) — сууда жашоочу сүт эмүүчүлөр түркүмү. Кит сымалдардын дене узундугу 1,1 мден 33 мге, салмагы 30 кгдан 150 тоннага чейин жетет. Дайыма сууда жашоого ыңгайланышкан. Денеси сүйрү, кош калактуу куйругу түз (горизонталдуу). Тери астындагы май катмары калың, жылуулукту сактайт. Жүнү, тери бездери, арткы буттары жана жамбашы жоголуп кеткен (редукцияланган). Типтүү жыт билүү органы жок, бирок хеморецепциясы жана угуусу жакшы өөрчүгөн. Алдыңкы буттары — көкүрөк сүзгүчтөрү же калакчалары жалпак, 4—5 манжалуу. Мурун тешиги бирөө же экөө, төбөсүндө жайгашкан, дем алууда жана дем чыгарууда гана ачылат, көзү кичине, жаш бездери жок. Азыгын бүтүн бойдон жутат. Шилекей бездери жок. Карыны татаал, 8—14 бөлүмдөн турат. 2 түркүмчөсү (муруту чоң жана тиштүү киттер) белгилүү. Мурутчан жана тишсиз кит сымалдардын 3 тукуму (жылма киттер, чаар киттер жана боз киттер), тиштүү кит сымалдардын 4 тукуму (кашалоттор, тумшуктуу киттер, дельфиндер жана дарыя дельфиндери), 38 уруусу, 80ге жакын түрү бар. КМШ өлкөлөрүнүн сууларында 25 уруусу, 32 түрү кездешет. Алар Арктикадан Антарктикага чейинки дүйнө океандарында тараган. Булчуңдарында миоглобиндин болушу, кычкылтек резервин түзүүгө жана суу астында узакка чейин болууга (бир сааттан ашык) мүмкүндүк берет. Айрымдары жер ооп жашайт — жайында муздак сууда семирет (май топтойт), ал эми кышында жылуу сууда көбөйөт. Жер которгону белгилөө же эн салуу менен аныкталат. Муруттуу киттердин 5—10 миң км аралыкка барып, бирок ар качан экватордон ары өтпөгөндүгүн жана жыл сайын ошол эле аймакка кайта келери аныкталган. Тиштүү киттер — балыктар, баш буттуу моллюскалар менен, муруттуу киттер негизинен планктон, рак сымалдар менен азыктанат. Көбүнчө моногамдар. 2—6 жашында жыныстык жактан жетилет. Көпчүлүгү 1 жылга жакын көтөрүп, 2 жылда бир жолу бирден тууйт. Ургаачысынын жыныс жылчыгынын каптал жагында 2 упчусу болот. Атайын булчуңдардын жыйрылуусу менен сүт баласынын оозуна бүркүлөт. Баласын сүт менен 4 айдан (майда дельфиндер) 1 жылга чейин (кашалоттор) багат. 30—50 жыл жашайт. Көпчүлүк кит сымалдардын саны азайып, көптөгөн популяциялары (өзгөчө чоң киттердин) жоголуп кетүү чегинде болгондуктан, 18 түрү жана 1 түрчөсү ТКЭСтин Кызыл китебине катталган.

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104-9
# Акула

*Carcharhinus amblyrhynchos*.
**Акулалар** (лат. Selachodei) - эбелек бакалоорлуу балыктардын чоң түркүмү. Анын 8 түркүмү, 21 тукуму бар. Палеозой эрасынын девон мезгилинин ортосунан тартып белгилүү. Азыркы кездеги көптөгөн топтору мезозой эрасынын жогорку юра жана бор мезгилдеринде пайда болушкан. Денеси узун, сүйрү, ийик сымал, 20-30 смден (кээ бир катран сымал А-дын) 20 мге чейин, салмагы 14 т чейин жетет (алп жана кит акула), кабырчыгы плакоиддик. Бакалоор жылчыктары дайыма 5 (сейрегирээк 6–7), башынын капталдарында жайланышкан. Аналдык сүзгүчү клолаканын жанында, (катран А-да болбойт). Куйрук сүзгүчү күчтүү, гетероцеркалдык типте. Тиштердин арасында көңдөйү жана лакундары бар (ортоденнтиндик). 8 түркүмдүн (түрдүү тиштүү түспөлдүүлөр, көп бакалоорлулар, араа тиш сымалдуулар, катран түспөлдүүлөр, балка баш сымалдуулар жана башка), 21 тукумга (ар түрдүү тиштүүлөр, мүйүздүү акулалар, көп бакалоорлууларга, муруттуу акулалар, кит акулалар алп акулалар, араа тиш акулалар, балка баштуу акулалар жана башка) кирген 85ке жакын уруулары, 250 жакын түрлөрү бар. Деңиз балыктары. Суунун калың катмарында же анын түбүнө жакын 3000 м тереңдикке чейин, кээ бирлери суунун андан да тереңинде учурайт. Жарык берүүчү органдары - фотофорлору бар. Анча-мынчасы Ганга, Амазонка дарыяларынын, Никарагуа көлүнүн тузсуз сууларында жашашат. А-дын көпчүлүгү – жырткычтар, алп (эң эле ириси) акула жана кит акула планктон менен (калкып жүрүүчүлөр) азыктануучулар. Тирүү туучу, кээ бирлери 2ден 100гө чейин жумуртка же жумуртка тирүү тууйт. Бардык океандарда, өзгөчө тропикада көп түрү кездешет. КМШда А-дын 10 түрү Кара деңизде, Баренцов деңизинде жана Ыраакы Чыгыш сууларында кездешет. Түндүк Муз океанынын алабында – уюл акуласы (*Somniosus microcpalus*); Баренцов деңизинде жана Ыраакы Чыгыш сууларында – сельд А-ы (*Lamnasus* жана lavna ditropis); Улуу Петр булуңуна жылуу суунун боз (*Carcharhinus* уруусунан) (*Mustelus*) уруусунан жана балка баш А-дын (Sphyrnidae уруусунан) кирип келиши белгиленген. А. промыселдик объектилери. Кээ бир түрлөрү кишиге да кол салышат.

## Колдонулган адабияттар

* Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4
# Теофраст

Теофраст.
**Теофраст**, **Феофраст** (биздин заманга чейин 370–288, 285) – байыркы грек философу жана окумуштуусу, перипатетик мектебинин ири өкүлү; Аристотелдин досу жана кызматкери, 322-жылдан баштап өмүрүнүн акырына чейин Ликейдин схолархы. Теофрасттын өмүр баяны Диоген Лаэритийде баяндалган. Диоген Теофрасттын эмгектеринин 4 каталогун сактаган. Алар биринчи жолу Александрия китепканасында түзүлгөн.

*Historia plantarum*, 1549.
## Колдонулган адабияттар

* Философия: энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.-Б.: 2004, ISBN 9967-14-020-8
# Байчечекей

*Crocus longiflorus*.
**Байчечекей** (лат. Crocus, L. 1753) — чекилдектер тукумундагы өсүмдүк уруусу. Тамыры түймөктүү, сабагы жалгыз, жалбыраксыз, бир гүлдүү – бийиктиги 5-10 *см*. Гүлдөрү 6 мүчөлүү, энелиги бирөө. Мөмөсү – көп уруктуу кутуча. Жалбырактары ичке, жиптей. Тамыр моюнчасынан өсөт, ороочтуу. Биздин эки түрү тоо этегинде эрте жазда, кар кете электе өсүп, гүлдөйт. Анын Кыргызстанда 2 түрү – Карольков Б., алатоо Б. кездешет. Сейрек учурайт, жоголуп бараткан түр катары Кыргызстандын Кызыл китебине жазылган. Көк жана ак түстөгү назик гүлдөрдү жаз айларында эритилген тактардан тапса болот, жана алар, албетте, кар астында калып, пайда болушкан. Баса, кар баскан жердин астында өсө баштаган жана алгачкы жылуу күндөрү гүлдөөгө даяр болгон бардык өсүмдүктөр «Байчечекейлер» деп да аталат.

## Галерея

*
*
*
*

## Булактар

* Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4