Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Вирусология

**Вирусология** (латынча virus уу жана ...логия) – вирустар жана вирус оорулары жөнүндөгү илим. Вирусология 19-кылымдын аягында микробиологиядан өзүнчө илим катары бөлүнүп чыккан. Вирус оорулары өсүмдүк, жаныбар жана кишиде кеңири таралгандыктан, Вирусология медицина жана биология илимдеринде маанилүү орунду ээлейт. Ал жалпы, медициналык, ветер., өсүмдүк жана жаныбарлардын Вирусологиясы жана молекулалык биология болуп бөлүнөт. Жалпы Вирусология вирустардын табиятын, молекулалык түзүлүшүн, тиричилигин, көбөйүшүн, таралуусун, биохимиялык касиеттерин, генетикасын, кишиге, айбанат жана өсүмдүк дүйнөсүнө тийгизген зыянын, пайдасын ж. б. изилдейт. Медициналык Вирусология оору козгоочу вирустарды, алар пайда кылган оорулардын алдыналуу, диагноз коюу жана дарылоо чараларын иштеп чыгат. Кыргызстанда Вирусологиялык изилдөөлөр Кыргыз Республикасынын Улуттук Илимдер академиясынын Биотехнология институтунда жана Кыргыз Республикасынын саламаттык сактоо министрлигинин Микробиология, эпидемиология жана гигиена илимий -изилдөө институтунда жүргүзүлөт.

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055 -4
# Байчечекейлер

*Aconitum lycoctonum neapolitanum*.
**Байчечекейлер** (лат. Ranunculaceае) – өсүмдүктөрдүн эки үлүштүүлөр классындагы тукум. Бир же көп жылдык чөптөр, айрымдары лианалар. Сабактары түз өсөт, кээде түп жагы жантайыңкы, бийикт. 20-150 *см*ге жетет, түктүү же түксүз, бутактуу же бутаксыз. Жалбырактары кезектешип жайгашкан, формалары ар түрдүү, жээги тегиз, көпчүлүгүнүкү манжадай бир, эки ирет тилкелүү, негизинен алар тамыр моюнчасына топтолгон. Топ гүлү калемчедей, жаачадай, шыпыргыдай, көп учурда жалгыздан. Гүлдөрү туура же туура эмес (Уу коргошун, бүтөө) түзүлүштүү, адатта беш желекчелүү, сары, ак, көгүш, кочкул көк, көгүш кызыл, гүлгүн кызыл болот. Аталыгы көп, үстүңкү энеликтүү, бир же көп мөмө жалбыракчадан турат. Мөмөсү – бир же көп уруктуу жапыракча. 1500 ашуун түрү негизинен жердин мелүүн алкагында таралган.

Кыргызстанда Б-дин 22 уруусу 110 түрү өрөөндөн тартып мөңгүнүн этегине чейинки өсүмдүктүүлүктүн бардык тибинде таралган. Көпчүлүк түрүндө алколоиддер, гликозиддер бар, айрымдары уулуу чөптөр (Уу коргошун, Уу байчечекей). Медицинада (Уу коргошун, Тармал чөп, адонис), элдик медицинада (ак кодол, уу коргошун) колдонулат. Кээ бир түрлөрү кооз (бүргүн, троллиус, байчечекей, чымылдык), гүлзарларда өстүрсө болот.

## Колдонулган адабияттар

* Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4
# Инфузориялар

Инфузориялар.
**Инфузориялар** (лат. Infusoria же Ciliophora) – жөнөкөйлөрдүн тиби же типчеси. Дене узундугу 10 мкмден 3 ммге жетет, түрдүү формада кирпикчелер менен капталган. Жалгыздан кыймылдуу же бир нерсеге жабышып жашайт, чанда колониялуу. Ооз тешпкчеси анча терең эмес чуңкурчада жайгашкан. Оозу кулкунга уланат да тамак спңпрүү вакуолдор менен байланышат. Спңпрбеген азыктын калдыктары атайын жылчыкча (порошица) аркылуу сыртка чыгарылат. Инфузориялардын ядросу (макронуклид) жана ядрочосу (мпкронуклид) болот. Ядросу зат алмашуу процесспн тейлейт. Ядрочосу болсо жыныстык жол менен көбөйүүгө катышат. Жыйрылуучу вакуолдору радпалдуу жайгашкан түтүкчөлөр менен курчалган. Зат алмашууда иштелип чыккан акыркы заттар түтүкчөлөр аркылуу чогулуп, вакуол жыйрылганда сыртка бүркүлүп чыгарылат. Көбөйүүсү ыңгайлуу шартта туурасынан бөлүнүп, жыныссыз жол менен жүрөт. Чөйрөнүн шарттары татаалдаганда эки особь бир бирине жакындашып, ооздорунун ортосундагы цитоплазмалык көпүрө аркылуу ядрочосунун бир бөлүкчөлөрү менен алмашат, башкача айтканда жыныс жолу менен да көбөйөт. Жагымсыз шартта көбү циста пайда кылат. 2 классы (кирпиктүү жана соргуч), 400дөй уруусу деңиздерде, тузсуз жана мала туздуу сууларда жашайт. Бактериялар, балырлар жана жөнөкөйлөр менен азыктанат. Көпчүлүк Инфузориялар комменсалдар, башка жаныбарлардын (балык, жерде-сууда жашоочулар, сүт эмүүчүлөр) митеси. Айрымдары балык жана адамдын оорусун пайда кылат. Алар генетикалык, цитологиялык жана башкалар изилдөөлөрдө кеңири колдонулат.

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 3-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2011. 784 бет, илл. ISBN 978 9967-14-074-5
# Механикалык ткань

4:Луб. 5:Склеренхима.
**Механикалык ткандар** — Өсүмдүктөргө бекемдик берүүчү калың каптуу клеткалардын тобу. Механикалык ткандар жаш клеткаларда болбойт. Көп жылдык өсүмдүктөрдө көп кездешет. Сууда өскөн өсүмдүктөрдө начар өөрчүгөн. Нымдуу жерде өскөн өсүмдүктөрдө жокко эсе. Механикалык ткандар 3 - бөлүнөт:

* Колленхима.
* Склеренхима.
* Склереиддер же таштай клеткалар.

## Колленхима

Колленхиманын - 2 өзгөчөлүгү бар.

* клеткалары тирүү.
* клеткаларынын калың кабы жакшы калыңдабайт.

Жаш өсүп жаткан органдарда болот. Клеткалары тирүү өсүп турат. Сабакта, жалбыракта, гүлдүн мүчөлөрүндө колленхиманын 3 түрү бар, клетканын калыңдашына жараша.

* Бурчтуу.
* Жалпак.
* Көпшөк.

**Бурчтуу колленхима** - калың кабынын бурчтары калыңдайт.
**Жалпак колленхима** - ички, сырткы керегеси калыңдайт.
**Көпшөк колленхима** - буларда аралык боштуктар көңдөйчөлөр, ошол көңдөйчөнү караган керегеси калыңдайт.

## Склеренхима

Механикалык ткандардын ичинен эң кеңири таралган вегетативдик органдардын баарында кездешет. Сабак, гүл, жалбырак. Мисалы, мачалка склеренхимадан турат. Клеткалары узун, капталдары калың, кээде ичинде көңдөй калат. Буларды була талдар д.а. Склеренхима 2-бөлүнөт.

* Кабык склеренхимасы.
* Жыгач склеренхимасы.

**Кабык склеренхимасы** - сабактын, тамырдын кабыктарында болот. Склеренхиманын кабыгы лигнинденбейт, же начар лингинденген, ошон үчүн була алынат. Мисалы, зыгырдан кездемелер алынат, лингиндеринен кап, жиптер жасалат.

## Склереиддер

Паренхима клеткаларынан турат. Керегелери өтө калың ичинде тешикчелери бар. Склереиддер ар кайсы органдарда кездешет. Көпчүлүк учурларда мөмөлөрдө кездешет. Бул таштай клеткалар. Мисалы, алмурут, булардын каптарында минералдык заттар сиңип текши калыңдагандан кийин таштай катуу тогологураак келген клеткалар. Айва, алмурут, чайдын жалбырактары, маслинкаларда, чычырканактын ашында, кара өрүктө, жаңгакта кездешет. Булардын калың кабынын курамында кремнизем, акиташ болот. Булар өлүк клеткалар.

Абылкасымова Гулиза

## Булактар

* Селезнева Н. В. Ботаника. //§ 3 Механикалык ткандар Archived 2006-02-23 at the Wayback Machine.
# Ботаникалык бак

Ботаникалык бак.
**Ботаникалык бак** – ботаникалык билимдерди таратуучу, илимий-изилдөө, окуу-тажрыйба иштерин жүргүзүү үчүн өсүмдүк өстүрүүчү мекеме. Көбүнчө изилдөө жумуштарын жана экспозицияларды түзүүдө пайдаланылуучу ачык жерлерден, оранжереяларда өстүрүлүүчү өсүмдүк коллекцияларынан турат. Мындай бактардын көпчүлүгүндө дарак, мөмө-жемиш, дары-дармек, гүл өсүмдүктөр өстүрүлүүчү аянтчалар болуп, чоң бакта 20–30 миңге чейинки өсүмдүк түрү өстүрүлөт. Негизги милдети өсүмдүктөрдүн жаңы, баалуу түрлөрүн таап, аларды чарбада өстүрүүгө багыт берүү. Ботаникалык бак тарыхый жактан биринчи илимий ботаникалык борбор болгон. Алардын кыйласы ботаниканын бир катар бөлүмдөрү боюнча изилдөө иштерин жүргүзүүчү комплекстик институттар болсо, айрымдары аткарган милдетине же коюлган темасына жараша адистештирилип, илимий мекемелерге айланган. Биринчи ботаникалык бак 14-кылымда Италияда негизделген.

Кыргызстанда 1-жолу 1938-ж. Фрунзе (азыркы Бишкек) шаарында уюштурулган. Азыр ал КР Улуттук илимдер академиясынын карамагындагы өзүнчө илимий-изилдөө мекемеси. Бакта Кыргызстандын жана Орто Азия аймагында өскөн өсүмдүктөрдүн 600гө жакын түрү чогултулган. Жоголуп бара жаткан алма, четин, катыраңкы, жылан жийде, аса-муса, бозкемпир, жапайы жүзүм жана башка өстүрүлөт. Кыргыз улуттук университетинде окуу ишине байланышкан ботаникалык бак да бар.

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055 -4
# Зоопарк

**Зоопарк** же **зоологиялык парк** — жапайы айбанаттарды изилдөө, элге көрсөтүү жана төлдөтүү үчүн атайын капаста (мисалы, тордо) же эркин багуучу илимий агартуу мекемеси. Зоопарк зообактарга караганда кеңири аянтты ээлейт, анда ар кыл айбанат багылат. Зоопарк жаныбар дүйнөсүнүн көп түрдүүлүгүн көрсөтүү менен бирге, табият илимин жайылтуу жана жапайы айбанаттарды коргоо боюнча үгүт, тарбия иштерин жүргүзөт. Ошондой эле табиятта жоголуп же тукум курут болуп бараткан жапайы жаныбарлардын тукумун сактоо чараларын көрөт. Зоопаркта айбанаттардын ылаңы, аларды алдын алуу ыкмалары, дарылоо, азыктандыруу, көбөйтүү, байырлаштыруу ж. б. боюнча илимий-изилдөө иштери жүргүзүлөт. Окуучулар, студенттер менен окуу тажрыйба иштери өткөрүлөт. Биздин заманга чейин Байыркы Египетте, Кытайда зоопарк болгон. Европада алгачкы зоопарк Венада (1752), Мадридде (1770), андан кийин Москвада (1864), Петербургда (1865) уюшулган. Дүйнөдө 800дөн ашык зоопарк бар. Эң ири зоопарк Берлинде (1700дөй түр кармалат), Амстердамда (1300дөй түр), Лондондо (1000дей түр) ж. б. Алардын негизги материалдык байлыгы тирүү жапайы айбанаттар. Зоопарк жаныбарлардын айрым түрүн (Давид бугусун, Пржевальский жылкысын, Гавай дудук казын ж. б.) тукум курут болуудан сактап калган.

## Булактар

* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 3-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2011. 784 бет, илл. ISBN 978 9967-14-074 -5
# Митоз

Митоз
**Митоз** (гр. mitos — жип) — түз эмес бөлүнүү, эукариоттук клеткалардын негизги бөлүнүү жолу. Митоздун биологиялык мааниси — генетикалык бирдей баалуу клеткаларды жана алардын бир катар клеткалык муундарда сакталышын камсыз кылуучу, жаш клеткалардын ортосундагы *редупликацияланган хромосомалардын* бирдей бөлүштүрүлүшү. М. бир нече стадиялардан: профаза, прометафаза, метафаза, анафаза жана телофазадан турат. Булардын ичинен эң узак биринчи жана акыркы стадиялар. Профазанын мүнөздүү белгилери — хромосомалардын жыйналышы, ядрочолордун бөлүнүшү, *транскрипциянын* активдүүлүгүнүн төмөндөшү (профазанын аягында РНКнын синтези токтойт) жана бөлүнүү түйдөгүнүн калыптанышынын башталышы. Бөлүнүү түйдөгү центриолдордун катышуусунда же аларсыз эле митоздук аппаратты пайда кылуу аркылуу келип чыгат. Прометафаза ядронун чел кабыгынын бөлүктөргө ажырашынан жана алгачкы ядронун зонасына тиешелүү клетканын борбордук бөлүгүндө хромосомалардын иретсиз кыймыл-аракетинен башталат. Жабык митоздо ядронун чел кабыгы М-дун бүт жүрүшүндө сакталат. Метафазада бөлүнүү түйдөгүнүн калыптанышы аяктайт. Кыймылсыз хромосомалар экватордук эбелекти пайда кылуу менен түйдөктүн ортосунда кырка тизилишет. Интерфаза менен салыштырмалуу, белоктун синтези 20-30 % төмөндөйт. Анафаза митоздун эң кыска стадиясы. Хромосомалардын түгөй бөлүнүүсү жана клетканын карама-каршы уюлдарына ажырашы менен мүнөздөлөт. Телофаза хромосомалардын кыймыл-аракетинин тыюлуу учурунан, жаш ядролордун жаңыдан түзүлүшү (хромосомалардын активдешүүсү жана спиралынын жандырылышы, ядролук чел кабыктын пайда болушу, ядрочолордун калыптанышы), бөлүнүү түйдөгүнүн бузулушу, энелик клетканын эки жаш клеткаларга бөлүнүшү жана Флемминг денечесинин калдыгынын (жаныбар клеткаларында) пайда болушу менен байланышкан процесстердин аягына чейин созулат. Цитотомиянын (телофазада клетканын экиге бөлүнүшү) аягында клеткаларда кийинки клеткалык циклдин G1 — мезгили менен башталуучу интерфаза башталат.

## Булактар

* Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4
# Эрин гүлдүүлөр тукуму

*Mentha spicata*.
**Эрин гүлдүүлөр тукуму** (лат. Labiatae же *Lamiaceae*) – эки үлүштүүлөр классындагы өсүмдүк тукуму. Бир, эки көп жылдык чөп, лиана, чала бадал, бадал, чанда анча бийик эмес дарак. Сабагы төрт кырдуу, жөнөкөй, жээги тегиз же ичке тишчелүү же тоголок жарым айчыктуу, сабакка тушташ же шакектеп жайгашкан. Гүлү жалгыздан же калемчедей, шыпыргыдай топ гүлдү түзөт. Гүлү көпчүлүгүнүкү эки жыныстуу, туура эмес түзүлүштүү. Чөйчөкчөсү менен желекчеси түтүкчөдөй. Жээги беш бөлүктүү, эки бөлүгү ирирээк (чоңураак), үч бөлүгү кичирээк, ошондуктан алар эки эриндүү. Аталыгы 4 же 2, энелиги бирөө, 4 бөлүктүү үстүңкү мөмөлүктүү. Мөмөсү – 4 бөлүктүү жаңгакча. Э.г.-дүн 200 уруусунун 3500 ашуун түрү жер жүзүнүн суук материгинен башка бөлүктөрүнүн баарында таралган.

Кыргызстанда 62 уруунун 160 ашуун түрү өрөөндөн тартып бийик тоодогу чала чөлдө, кургак жана нымдуу боздоңдо, бадалдуу, токойлуу жерде, өзөндү бойлой, аңызда, жол боюнда, айдоо четинде, шалбаада жана башка жерлерде өсөт. Э.г-дүн көпчүлүгү эфир, техникалык майларды алуу үчүн, парфюмерия өнөр жайында, медицинада, тамак-ашка татымал катары кеңири пайдаланылат. Көбү балдуу өсүмдүктөр, кооздук үчүн гүлзарда да өстүрүлөт. Эл арасында көкөмерен, аркароту, көк чайчөп дарылыкка кеңири колдонулат.

## Колдонулган адабияттар

* Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4
# Арпа

Арпанын бышкан учуру.
**Арпа** (лат. Hordeum) - дандуулар тукумундагы бир жылдык өсүмдүк. Машагы бир гүлдүү. Машакчалары бир орунга үчтон жайланышып, көбунчо кабыктуу.

Евразияда анын онго жакын түрү бар. Дыйканчылыкта көбунчө эки же көп (төрт, алты)кырдуу күздүк жана жаздык арпа эгилет, чарбаларда негизинен жаздык арпа айдалат.
 Арпа тамак-аш, жем үчүн керектелет. Андан ун, акшак жана сыра даярдалат.
 1972-жылы Евразияда жаздык арпанын айдоо аянты 26,0 млн. га, ал эми Кыргызстанда 186,3 мин га болгон.
 Анын түшүмдүүлүгү мурдагы СССР боюнча гектарынан 12,7, биздин республикада 12,4 ц ди түзгөн.

Арпа Евразиянын көпчүлүк жеринде эгилет. Негизинен Украинада, Россиянын борбордук тилкесинде,
 Белорусия, Латвия, Литва, Сибирь, Урал, Орто Азия, Кавказ ж.б. райондордо кеңири таралган.
 Кыргызстандын бардык райондорунда, көбүнчө тоолуу өрөөндөрдө эгилет.

Арпа 60-90 күндө бышат. Ал 1° жылуулукта өнө баштайт да, семиз топуракта жакшы өсөт,
 саздуу жана шор топурактуу жерде түшүмсүз болот. Топурагы жакшы даярдалган жана жер семирткичтер көп чачылган жерде мол түшүм берет.

Кыргызстанда совет доорунда күздүк арпанын негизги сортторунан «Паллидум-247» жана «Персикум-64»,
 жаздык арпанын «Нутанс-187», «Комбайнер», «Нутанс-45» ж.б. сорттору эгилген.

## Адабият

## Интернеттеги шилтемелер
# Таруу

**Таруу** – дан өсүмдүктөр тукумунун уруусу. Бир же көп жылдык чөп. Таруунун 500дөй түрү Азия, Америка жана Африканын тропик зоналарында (негизинен алынып келинген) 8 түрү КМШ өлкөлөрүндө өсөт. Көбүнчө кадимки таруу эгилет. Тамыры 1 мге чейин терең кирип өсүүчү жаздык эгин. Бир түбүндө бийиктиги 45–50 см, 3-7 көңдөй, түктүү сабагы өсөт. Жалбырагы ичке наштардай. Гүлү шыпыргы топ гүлгө чогулган. Даны майда, тоголок же сүйрү; ак, сары, кызыл ж. б. түрдүү түстө. Вегетация мезгили 60–120 күндүк Кургакчылыкка өтө чыдамдуу. Ал кара топурактуу, дың жерлерде, жылуу температурада жакшы өсөт. Кумай жана кумдуу семиз жерлерде мол түшүм берет таруу баалуу тамак-аш өсүмдүгү. Анын данында 81% крахмал, 12% белок, 3,5% май бар. Таруунун даны менен саманы мал үчүн мыкты тоют. Саманы жана тыпыны шалбаа чөбүнө тете болот. Орто эсеп менен 1 га жерден 30–50 ц, түшүм алынат. Кыргызстандын топурагы калийге бай болгондуктан, калий семирткичин пайдаланбаса да болот. Таруунун шыпыргы машагынын ортонку бөлүгүндөгү уруктар дүмбүл болгондо оруп жыйналат.

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117 -9
# Сапониндер

соланин.
**Сапониндер** (лат. sapo – самын) – өсүмдүктөрдө кездешкен гликозиддер тобундагы татаал орг. азотсуз бирикмелер. К-та же ферменттик гидролиздин таасиринен сапониндер моносахариддер жана агликонго ажырайт. С-дин курамына урон к-талары кирет, С. алынуучу өсүмдүктөргө самын дарагы, кызыл мыя, жана ошондой эле айрым деңиз жаныбарларынын денесинде учурайт. Ал самын сыяктуу тез көбүктөнгөн коллоид эритмелерин берет. Фенолдо, ири молекулалуу спирттерде жана башка менен туруктуу молекулалуу бирикмелерди пайда кылат да, ал ачуу даамдуу келет. С-ди кан тамырга куйганда кандагы эритроциттерди бузат. С. көбүк пайда кылгандыктан, өрт өчүрүүдө, пиво жана башка суусундуктарды даярдоодо ошондой эле медицинада кеңири пайдаланылат.

## Колдонулган адабияттар

* Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4
# Өлөңдөр

*Juncus effusus*.
**Өлөңдөр** (лат. Juncaceae)– өсүмдүктөрдүн бир үлүштүүлөр классындагы тукум. Тамыры сойлоп өсүүчү бир же көп жылдык чөп. Сабагы тик өсөт, көңдөй. Жалбырактары негизинен тамыр моюнчасына чогулган, алар жалпак же түтүкчөдөй. Гүлдөрү 6 жашыл желекчелүү, аталыгы 3 же 6. Үстүңкү бир же 3 уялуу энеликтүү. Мөмөсү – кургак жаңгакча. Кадканчадай, чатырчадай, калемчедей, шыпыргыдай топ гүлү сабактын чокусунда жайгашкан. Жер жүзүндө Ө. т-нун 2000 ашуун түрү мелүүн алкактын бардык областтарында (аймагында) таралган. Кыргызстанда 2 уруунун (өлөң, ситник – *Juncus*; Кууча, ожика – *Jusula*) 17 түрү өрөөндөн тартып, бийик тоодогу сазда, нымдуу жерде, суу, булак, көл жээктеринде, шалбаада, мөңгүгө жакын кумайларда, карагай токойдун арасында өсөт. Айрым түрлөрү жыш өсүп, бирөңчөй шиберди пайда кылат. Мал жакшы оттой турган жазгы, кышкы, кеч күздөгү тоют. Кышында кар басып, куурап калган жалбырактарын жылкылар карды тээп салып жакшы жешет.

Ө. т-нун түрлөрү ным жетиштүү болгондуктан, бат өсөт. 100 *кг* жашыл массасында 5-6 *кг* протеин, 27-33,8 тоют бирдиги бар. Мурунку кезде кээ бир түрлөрүнөн кагаз жасалчу.

## Колдонулган адабияттар

* Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4
* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111-7
# Анды

Анд тоолору.
Анд тоолору.
**Анд тоолору** - Анд Кордильерасы (инктердин тилинде анта - жез, жездүү тоо) Жер шарындагы тоо системасынын эң узуну (9 миң км) жана эң бийиктеринен (Аконкагуа чокусу, 6960 м). Түштүк Американы түндүгүнөн бүт жана батышынан курчайт; Кордильеранын түштүк бөлүгү. Анд тоолору - соңку көтөрүлүүлөрдүн натыйжасында Анд (Кордильера) геосинклиналдык бүктөлүү кырчоосунун ордуна кайра пайда болгон тоо. Анд тоолору негизинен түстүү металл рудаларына (Борбордук Анд тоолору) бай, алдыңкы жана тоо алдындагы ийилген жерлерде нефть, газ (Кариб, Борбордук Анд тоолору) кендери бар. Анд тоолору негизинен меридиан багытында жарыш жаткан Чыгыш Кордильера, Борбордук Кордильера, Батыш Кордильера, Жээк Кордильера кырка тоолорунан турат. Булардын аралыктарында ички бөксө тоолор менен платолор (Пуна, Альтиплано-Боливия менен Перуда) жана ойдуңдар жайгашкан. Табигый өзгөчөлүктөрү жана орографпясы боюнча Түндүк, Борбордук жана Түштүк Анд тоолоруна бөлүнөт. Түндүк Анд тоолору Кариб Анд тоолоруна, үч негизги Кордильерадан (Чыгыш, Батыш жана Борбордук) турган Түндүк-Батыш Анд тоолоруна жана негизги эки Кордильерадан (Батыш жана Чыгыш) турган, Экватордук Анд тоолоруна бөлүнөт. Борбордук Анд тоолору (28° түштүк кеңдикке чейпн) Перу Анд тоолорун жана Борбордук Анд тоолорунун өзүн же Борбордук Анд тайпак тоосун камтыйт. Түштүк Анд тоолору Чили-Аргентина же субтропиктик Анд тоолоруна, Патагония Анд тоолоруна бөлүнөт. Анд тоолору алты климаттык алкакта (экватордук, түндүк жана түштүк субэкватордук, түштүк тропиктпк, субтропиктик жана мелүүн) жатып, чыгыш (ылымта) жана батыш (айдарым) капталдарындагы жаан-чачындын өлчөмү кескин түрдө айырмаланып (айрыкча борбордук бөлүгүндө) турат. Анд тоолору океан аралык суубөлгүч болуп эсептелет. Андан Амазонка жана анын куймалары, ошондой эле Ориноко, Парагвай, Парананын куймалары, Магдалена дарыясы, Патагониянын дарыялары башталат. Анд тоолорунда дүйнөдөгү ири көлдөрдүн ичинен эң бийик тоолуу көлү - Титикака жайгашкан. Түндүк-Батыш Анд тоолорунан Борбордук Анд тоолорунун түштүгүнө чейинки айдарым нымдуу капталдарын экватордук жана тропиктик нымдуу токой (тоо гилеясы) ээлейт. Ал үч бийиктик алкака (тьерра-кальенте, тьерра-темплада жана тьерра-фриа) бөлүнөт. Субтропиктик Анд тоолорунда дайыма жашыл кургак субтропик токою жана бадал, 38° түштүк кеңдиктен түштүктө дайыма жашыл нымдуу жана аралаш токой өсөт. Бийик платолорго - түндүгүнө экватордук тоолуу парамос шалбаасы, Перу Анд тоолоруна жана Пунанын чыгышына бийик тоолуу тропиктик кургак халка талаасы, Пунанын батышына жана 5-28° түштүк кеңдиктердин аралыгындагы Тынч океандык батыш жээкке чөл өсүмдүктөрү мүнөздүү. Анд тоолору - хина дарагынын, кока, картошка жана башка баалуу өсүмдүктөрдүн мекени.

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
# Вергилий

**Публий Вергилий Марон** - (б. з. ч. 15.10.70, Мантунга жакын б. з. ч. 21.9.19, Брундизий, азыркы Бриндизи) Рим акыны. Анын чыгармачылыгына Лукрецийдин философиясы, Катуллдун лирикасы чоң таасир тийгизген. Вергалий он бөлүмдөн турган алгачкы «Буколикалар» («Койчу ырлары», б. з. ч. 42-38) жыйнагында саясий толкундардан четтеп, малчылардын турмушун сүрөттөөгө аракеттенген. Ырдын 4-бөлүмүндө Рим империясын даңазаласа да, анын жеке менчикке негизделген карама-каршылыгын көрсөтүп, ага «алтын заман» (кылым) жөнүндөгү утопиялык оюн каршы койгон. Вергалий «Георгика» («Дыйканчылык тууралуу поэма», б. з. ч. 36-29) дидактикалык поэмасында бейпил турмушту кыштак адамдарынын жашоосунан көргөн. «Энеида» баатырдык эпосу (антикалык эпостун римдик параллели) рим классикалык поэзиясынын туу чокусу. «Илиада» менен «Одиссеяны» үлгү тутуп, бул поэмасында император Августтун түп атасы Энейдин жоруктары менен күрөштөрү тууралуу баяндаган. Байыркы Италиянын картинасын идеалдаштырып, аны Римдин орчундуу проблемалары менен тыгыз байланыштырат. Анда эпикурдук жана идиллиялык мотивдер саясий проблемаларга болгон кызыгуу менен айкалышып, Рим империясы даңазаланган. Вергалийдин чыгармалары классицизм доорундагы риторикалык, эпикалык поэзиянын үлгүсү болгон.

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055 -4
# Француз тили

**Француз тили** (французча: Français, le français, la langue française) — Франциянын расмий тили. Француздар менен бирге Бельгия, Швейцария, Люксембург, Канада мамлекеттериндеги французча сүйлөгөн калктардын расмий тили. Ошондой эле француз тили Африканын көп сандагы мамлекеттеринде, Кариб бассейнинде (Гаити ж.б.у.с.), Француз Гвианасында колдонулат.

**Француз тили** индоевропалык тил тайпасынын роман тобуна кирет. Бул тилдин башаты латын болгону м-н өнүгүп-өсүп олтуруп, роман тобуна кирген башка тилдерге салыштырмалуу абдан эле түпкү тилинен алыстап кеткен. Жазуусу латын алфавитине негизделет.

**Француз тили** БУУнун 6 расмий кызмат тилинин бирөөсү болуп эсептелет. 2000-жылдагы маалыматка караганда французча сүйлөгөндөрдүн саны 100 млн. адамды түзөт. Француз тили 18-19-кылымдарда орус тилине олуттуу таасирин тийгизген.

## Булактар
# Герберт Спенсер

**Спенсер Герберт** (27. 4. 1820, Дерби - 8. 12. 1903, Брайтон) - англис философу, социолог жана психолог, позитивизмдин өкүлү.

Спенсер философияда агностик катары чыккан. Адамдын субъективдүү тажрыйбасынан тышкары чыгуу аракеттери «метафизика» болуп саналат деген.

Спенсер социологияда органикалык мектептин негиздөөчүсү болуп, адам коомун тирүү организмге окшоштурган. Коомдун тапка бөлүнүшү биологиялык мыйзамдын натыйжасы болгондуктан ал түбөлүк жашайт деп эсептеген. Ал тең салмак теориясына таянып, капитализмдеги карама-каршылыкты танган.

В. И. Ленин Спенсердин көз карашынын материализмге каршы экендигин белгилеген. «Прогресс, анын мыйзамы жана себеби» - деген биологиялык изилдөөсүндө Спенсер эволюциялык көз карашты колдогон

## Колдонулган адабияттар

Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.