Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Детектив

**Детектив** (лат. detectio – ачылуу) – мыйзамда белгиленген тартипте жеке издөө ишмердүүлүгүнө лицензия алган, кылмыштарды иликтөө боюнча адис; кылмышкерлерди аңдып издөөчү полиция агенти.

## Колдонулган адабияттар

* Юридика аталгылары менен түшүнүктөрүнүн орусча-кыргызча түшүндүрмө сөздүгү. Илимий-маалымдама басылыш/АРД/Чекки долбоору, авторлор жамааты. – Б.: 2005, ISBN 9967-428-14-7

## Шилтемелер
# Wayback Machine

**Wayback Machine**, же **Үбейбэк Мэшийин** (англ. — «Убакыт Машинеси») — «Internet Archive» Көммерчийкеликмес китепкананын акысыз оонлайн-сактооканасы (эрхийиби). Үбейбэк Мэшийин издөө уроботтору аркылуу "ачык" интернеттин көбүн архивдешет жана жалпыга жеткиликтүү кылат.

Үбейбек Мэшийин
# Бүткүл дүйнөлүк убакыт

**Бүткүл дүйнөлүк убакыт**, эл аралык убакыт – баштапкы меридиандагы (0°) орточо күн убакыты. Меридиандын башталышы үчүн шарттуу түрдө Гринвич (Улуу Британия) обсерваториясынын меридианы кабыл алынган. Астрономиялык байкоолордо, Эл аралык телеграф, телетайп байланыштарында жана башкаларда пайдаланылат. Мында убакыт түн ортосунан баштап саналат. Кыргызстандын убакытынын Бүткүл дүйнөлүк убакыттан айырмасы 5 саат.

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055 -4
# Жыл

Күн системасынын планеталарынын Күндү айлануусунун анимациясы. Жылдын узактыгы - бул Күндү айланып чыгууга кеткен убакыт.
**Жыл** - Жердин Күндү бир жолу толук айланып чыккан мезгилине кеткен убакыт (365 сутка 6 саат). Календарь жылы жөнөкөй жыл үчүн 365 сутка жана узак жыл үчүн 366 суткага созулат. Жылдын узактыгын аныктоо байыртан эле илимий маселелерден болуп, астрологиялык кубулуштардын кайталанышына байкоо жүргүзүү иш жүзүндө маанилүү болгон. Жылдын тагыраак мааниси байыркы Кытай менен Египетте белгилүү эле. Биздин заманга чейин 2кылымда Гиппарх жыл «3651/4-1/300 күнгө» барабардыгын аныктаган. Бул сан жылдын азыркы маанисинен 61/2 минга гана айырмаланат. Жер Күндүн айланасында татаал кыймылда болгондугуна жараша жыл төмөнкүчө бөлүнөт: 1) жылдыздык (сидерикалык) жыл Күндөн жылдыздарга салыштырмалуу асман сферасы боюнча бир Жылдык айлануу жолун камтыган убакыт өлчөмү (365, 2564 Күн суткасы); 2) тропиктик жыл Күндүн жазгы күн теңелүү чекитинен баштап, кайра бир толук айланууга кеткен мезгилди камтыган убакыт өлчөмү (365, 2422); 3) аномалистикалык жыл Күндөн перигелий чекити боюнча бир толук айланууга кеткен мезгилди камтыган убакыт өлчөмү (365, 2596); ажыдаар Жылы Күндүн тийиштүү убакыт өлчөмү өткөндөн кийин Ай орбитасынын түйүнүнө кайткан мезгилди камтыган жыл (346, 62); Юлий Жылы мурдакы стилдеги календарь жылы (365, 25); Григорий жылы азыркы мезгилдеги жыл эсеби (365, 2425); ай жыл 12 Ай айларына тете келген календарь жылы (354, 367).

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 3-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2011. 784 бет, илл. ISBN 978 9967-14-074-5
# Жума

**Жума** — аптанын бешинчи күнү.

## Этимология

### Араб тилинде

"Жума" сөзү араб тилинен келет — *«Jum’a-tul-Mubarak»*.

### Славян тилдеринде

Славян тилдеринин көпчүлүгүндө, анын ичинен орус тилинде жума күнү аптанын бешинчи күнү болгондуктан анын аталышы «беш» («пять») сөзүнөн келип чыгат: белоруссча — *пятніца*, болгарча — *петък*, чешче — *pátek*, польский — *piątek*, сербтерче — *петак*, хорватча — *petak*, словенче — *petek*, словацча — *piatok*, украинче — п’ятниця.

### Индияда

Индия тилдеринин көбүндө "Жума" сөзү — *Шукравар* деп аталат. Шукра кудайчасынын атынан аталган жана ал санскритте да Венера планетасынын аты болуп эсептелет.

### Англисчеде
# Апта

**Апта**, жума - жети суткага барабар убакыт мезгили. Ар бир күндүн өз аты бар.

Жети күндүк апта биринчи жолу Байыркы Чыгышта колдонулган. Ал эми б.з.ч. 1 кылымда Римде киргизилип, андан кийин Батыш Европага жайылган.

Аптанын күндөрү 7 асман нерсесине (телосуна) байланышып аталган.

Мисалы,

дүйшөмбү - Айга, (Французча: Lundi; испанча: Lunes; англисче: Monday, Moon)

шейшемби - Марска, (Французча: Mardi; испанча: Martes)

шаршемби - Меркурийге, (Французча: Le Mercredi; испанча: El Miércoles)

бейшемби - Юпитерге, (Французча: Jeudi; испанча: Jueves)

жума - Чолпонго (Венера), (Французча: Vendredi; испанча: Viernes)

ишемби - Сатурнга, (англисче: Saturday, Saturn)

жекшемби - Күнгө (англисче: Sunday, Sun) (арналган) таандык күндөр.

Кээ бир элде убакытты беш күндүк жана он күндүк аптага бөлүү кабыл алынган. Мисалы, Байыркы Египетте он күндүк (декада) апта болгон, мындай апта Франция революциясынын календарында да кезигет.

Апта күндөрү

**Маалымат булактары**:

Кыргызстан. Улуттук энциклопедия. Бишкек, 2006. 453-б.
# Секунда

**Секунда** (лат. secunda division- экинчи жолу бөлүү) –

1) Бирдиктердин эл аралык системасындагы убакыт бирдиги.

Белгилениши сек. - Секунда цезий-133 атомунун негизги абалдагы эки эң жука деңгээлдеринин ортосундагы өтүшкө дал келүүчү 9 192 631 770 нурлануу мезгилине барабар убакыт.

2) Жылдыз Секундасы 1/86400 орточо жылдыз суткасына же 0,997 269 566 секта барабар.

3) Бурчтук Секунда тегиздиктеги бурчтардын бирдиги. Белгилениши - ", 1"=1/3600градус же 1/60 мин.

## Колдонулган адабияттар

Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.
# Мүнөт

**Мүнөт** (лат. minutus — кичирейтилген, кичине)

* 1) убакыттын системадан тышкаркы бирдиги.
* Белгилениши: мин, эл аралык min - 60 сек=1/60 с = 1/1440 сутка.
* 2) Тегиздиктеги бурчтун 1/60 градуска барабар бирдиги.

## Булактар

Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.
# Түн

Түн (1994-1995).
Түн.
**Түн** - сутканын караңгы бөлүгү, б. а. кечки күүгүмдөн таңга чейинки маал.

Түндүн узактыгы географиялык кеңдикке жана жыл мезгилине жараша болот. Түндүк жарым шардын жогорку кеңдиктеринде жайкы саратан учурунда кечки иңир менен таң шооласы дал келип буурул түндү пайда кылат. Ушундай эле кубулуш Түштүк жарым шарда кышкы чилдеде байкалат.

## Байланыштуу макалалар

* Түн (чыгарма)

## Колдонулган адабияттар

* Кыргызстандын географиясы. Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004, s. 71-72. ISBN 9967-14-006-2
# Жердин айлануусу

Жердин айлануусу.
**Жердин айлануусу** – Жер кыймылдарынын бири.

Жердин айлануусунда күн менен түндүн алмашуусу, асман телолорунун көзгө көрүнгөн суткалык кыймылы, о. эле кээ бир жер бетинде болуп өтүүчү кубулуштар: жипке асылып коюлган жүктүн термелүү тегиздигинин бурулушу тажрыйба жүргүзүүлөрдүн негизинде байкалат.

Жердин айлануусунун натыйжасында анын бетиндеги кыймылдагы нерсеге Кориолис күчү аракет жасайт.

Жердин айлануусунан келип чыккан борбордон четтөөчү күч Жердин экватору менен уюлундагы оордук күчунүн ылдамдануусунун өзгөчөлүгүн түшүндүрөт. Жазгы күн-түн теңелүү чекитинде Жер 1 жылдыздык сутканын ичинде (23 саат 56 мин 4 сек орточо күн убактысы) өз огунда бир жолу айланарын байкоолор көрсөттү.

Жердин Түндүк уюлунан карасак Жердин айлануусу батыштан чыгышты карай, б. а. саат жебесине карама- каршы багытталат. Жердин айлануусунда огу мейкиндиктеги өзгөрбөс багытын сактай албайт.

20-кылымдын башталышына чейин Жер бир калыпта айланат дешип, анын айлануу мезгилин убакыттын табигый бирдиги катарында пайдаланышкан.

Күн, Ай жана планеталарга жүргүзүлгөн байкоолордун натыйжасы Жердин айлануусу бир калыпта болбостугун көрсөттү жана жылдыздык сутканын узактыгы өзгөрүп турары аныкталды.

Ташкындоо сурулуусунда Жердин айлануусун акырындатып, натыйжада сутка узарат. Кийинки 2,5 миң жылда ал орто эсеп менен 0,0024 сек га жетти.

## Колдонулган адабияттар

* Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.
# Таң

көлдүн үстүндө эртең менен туман
**Таң** – түн караңгысы тарап, айланага жарык кире баштаган маал; башкача айтканда күндүзгү маалдын башталышы. Бул маал «таң агаруу», «таң сүрүү», «тан заар», «заар» («саар»), «супа» «таң шооласы» жана «таң сөгүлүп» деп да аталат. Күн чыгардагы атмосферадагы оптикалык кубулуш. Күндүн горизонтто ээлеген абалына жараша асмандагы жарык түстөрүнүн закон ченемдүү алмашуусунан келип чыгат. Күн горизонттон 12° төмөн кезинде асманда жашыл тарткан тилкелер, горизонттон чыгарына 5° калганда Күндүн үстүндө сегмент түрүндөгү жарык пайда болот. Бул учурда жарык түшүп, окуганга мүмкүн болот. 2–3° калганда таң шооласында кызгылт тактар көрүнүп, ал улам ачык, жарык боло баштайт. Күн горизонттон чыкканда асман (асман ачык кезде) сары же кызгылт-сары түстө, кээде күрөң тартып турат.

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117 -9