Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Бинардык номенклатура

Чоң кара баштуу чардак (уруу: *Larus*, түр: *ichtyaetus*).
**Бинардык номенклатура** (лат. *binarius* кош) — өсүмдүк, жаныбар, микроорганизм түрлөрүнүн эки сөз менен аталышы. Аны швед окумуштуусу К. Линней киргизген (1753). Өсүмдүктөргө ботан. ат коюу жөнүндө атайын эреже иштелип чыккан жана мезгили менен Эл аралык ботаникалык конгрессте каралып турат. Түрдүн аты эки сөз менен (уруусу жана түрү) латын тилинде берилет. Бул номенклатура таксономиялык маалыматты так берип, колдонууга оңой болгондуктан, азыркыга чейин кеңири колдонулат.

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055 -4

Калып:Bio-stub
# Корсика

Корсика.
**Корсика** (Corse) — Жер Ортолук деңиздин түндүк-батышындагы арал. Франциянын департаменти. Аянты 8,7 миң км2. Калкы 300 миңдей (2005). Административдик борбору – Аяччо шаары. Батыш жээги аскалуу, булуң-буйткалуу, чыгышы жапыз, түзөң. Рельефи тоолуу (эң бийик жери 2706 м, Мон-Сенто чокусу) Аралдын батыш бөлүгү гранит, чыгышы чополуу сланец тектеринен түзүлгөн. Жер ортолук деңиздик кпимат мүнөздүү. 600–700 мге чейин бадал өсүмдүктөрү, андан жогору эмен, бук, мырза карагайлуу токой өсөт. Жемиш бактары, жүзүм, зайтун дарагы өстүрүлөт. Аралда Аяччо, Бастия шаарлары жайгашкан.

## Булактар

* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104-9
# Азор аралдары

**Азор аралдары** - Атлантика океанындагы 9 жанар тоо аралынан (эң чоңу - Сан-Мигел аралы) жана бир нече рифтен турган архипелаг. Пиреней жарым аралынан батыш тарапта; Португалиянын автономиялуу району. Батыштан чыгышка карай 644 кмге созулат.

|  |
| --- |
| **Азор Аралдарыпорт. *Açores |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Туу
 | Герб
 |

 |
| Мамлекеттик Гимни
 |
|  |
| **Расмий тили** | португалча
 |
| **Борбор шаары** | Понта-Делгада
 |
| **Ири шаарлар** | Понта-Делгада, Ангра-де-Хероисмо, Хорта |
| **Башкаруу формасы** | Автономиялуу жер
 |
| ' |  |
| **Аянты** • Жалпы
  |  2322 км2 км² |
| **Калкы** • Бааланган (2011) • Жыштыгы
 |  246 772 адам ад./км² |
| **Этнохороним** | азордук |

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14—046—1
# Канар аралдары

Канария аралдары
Канария аралдары
Лансароте
**Канария аралдары** (испанча Islas Canarias – иттүү аралдар) – Атлантика океанындагы аралдар тобу, Африка (Марокко) жээгинен 100–120 км түндүк-батышта. Испаниянын автономия облусу. Административдик борбору — Лас-Пальмас. Аянты 7,4 миң км2. Калкы 2 млндой (2006). Негизги аралдары: Гран-Канария, Тенерифе, Фуэртевентура, Лансароте. Аралдары жанартоодон пайда болуп, базальт тоо тектеринен түзүлгөн. Өчкөн жана аракеттеги жанар тоолор (6) бар. Бийиктиги 3718 мге чейин (Тенерифе аралындагы Тейде аракеттеги жанар тоосу). Климаты субтропиктик океандык, мелүүн ысык жана кургак. Жээктеринде айлык орточо температурасы 19–22оС, жылдык жаан-чачыны 300–500 мм. Тропиктик дайыма жашыл токой жана бадал өсүмдүктөрү басымдуу. Флорасынын курамында эндемия түрлөрү арбын (ажыдаар дарагы, канария курма пальмасы, канария кызыл карагайы). Канария аралынын аймагынын 40% аянты коргоого алынган; Гарахонай (Гомер аралында) жана Тейде (Тенерифе аралында) улуттук парктары Бүткүл дүйнөлүк мурастын тизмесине кирген. Туризм (пляждык, спорттук, экологиялык) өнүккөн. Тропиктик дыйканчылык өнүккөн. Балык кармалат. Кышкы курорттор бар. Башкы шаарлары, ири порттору жана курорттору: ЛасПальмас (Гран-Канария аралында), Санта-Крусде-Тенерифе (Тенерифе аралында). Атлантика океанындагы маанилүү транзиттик база.

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104-9
# Спирт

**Спирттер** — көмүртек каныккан атому менен байланышкан бир же бир нече (-ОН) тобу бар углеводород. Мол-сындагы ОН тобу санына жараша бир атомдуу (алкоголдор), эки атомдуу (гликолдор), үч атомдуу (глицериндер) жана көп атомдуу С. болуп бөлүнөт. Бир атомдуу С. биринчилик RСН2ОН, экинчилик RR’СНОН жана үчүнчүлүк RR’R®С-ОН болуп айырмаланат. Углеводород радикалынын мүнөзүнө карата ациклдүү (мисалы, *метил спирти, этил спирти),* алициклдүү (циклогексанол), май ароматтык *(бензил спирти жана* гетероциклдүү (фурил) деп айырмаланат. Төмөнкү мол-луу бир атомдуу алифаттык С. — алкоголь жыттанган, түссүз суюктук, суу менен бардык катышта аралашат. *Гликоль, глицерин* (С4-С5) — май сымал суюктуктар. Ири мол-луу С. (С|2 баштап) — жытсыз, катуу заттар, сууда эрибейт. С. органикалык  эриткичтерде жакшы эрийт жана өздөрү эриткич болушат. Суу жана айрым органикалык  бирикмелер менен *азеотроптук аралашмаларды* берет. Щелочтуу жана кээ бир башка металддар менен алкоголяттар (к. *Алкоголяттар жана феноляттар),*  күчтүү минералдык к-талар же Льюис к-талары менен жөнөкөй, ал эми минералдык жана карбон к-талары менен этерификацияланып, та-таал эфирлерди пайда кылат. Биринчилик жана экинчилик С. металл катализаторлор катышуусу менен *алъдегиддерге жана кетондорго* айланат. Үчүнчүлүк С. нейтралдуу же шелочь чөйрөсүндө окистенүүгө туруктуу, ал эми кычкыл чөйрөдө кетонго жана көмүртек атомунун саны төмөн болгон к-таларга ажырайт, суунун молекуласын бөлүп чыгарып алкенди пайда кылат. С. ОН-тобуна НСl, НBr, РСl3, РОСl3, РОСl5, SОСl3 жана башка таасир этүүдөн Наl орун алмашат. Өндүрүштө С. алкилгалогенид гидролиздөө, *олефинди* гидраттоо, карбонилдүү бирикмелерди калыбына келтирүү, Гриньяр реакциясы б-ча, СО катализатордук катышуусу менен суутекти кошуп алуунун натыйжасында, кантты ферменттер катышуусу менен ачытууда жана башка ыкмалар менен алынат. Боёк өндүрүшүндө аралык продукт катары, *синтетикалык булалар, пластмасса,* лак-боёк материалдарын, кир кетиргич жана дары каражаттарды жана башка алууда колдонулат.

## Колдонулган адабияттар

* Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
# Нектар

Нектар жыйнап жүгөн аары.
**Нектар** (гр. nektar – кудай ичимдиги) — гүлдүү өсүмдүктөрдүн нектарниктери (балдуу безчелери) бөлүп чыгарган таттуу шире. Нектардын курамы спирттердин бир аз аралашмасы бар канттын суу эритмеси, азоттуу жана ароматтуу заттар, комитеталар, ферменттерден турат. Ар кандай өсүмдүктөр гүлдөө мезгилинде түрдүү өлчөмдө нектар бөлүп чыгарат. Нектар курт-кумурска жана куштарды өзүнө тартып, алар өсүмдүктөрдү кайчылаш чаңдаштырат. Ал аары балынын негизги бөлүгүн түзөт жана чымын-чиркейлердин азыгы.

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111 -7