Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Сутка

**Сутка** – Жердин өз огунда бир айланып чыгуусу менен байланыштырылган убакыттын табигый бирдиги.

Байыркы доордо Сутка күн жана түнгө бөлүнгөн. Кийинчерээк Сутка 24 барабар бөлүккө бө-лүнүп, анын бирөө саатты түшүндүрүп, андан минута, секунда ж. б. майда үлүштөрү түшүндүрүлөт.

## Колдонулган адабияттар

* Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0
# Убакыт

Убакытты көзөмөлдөө үчүн (хронометр) балансири бар астрономиялык саат колдонулат: мисалы, ойготкуч саат.
**Убакыт** — философия жана физика илимдеринин негизги түшүнүктөрү. Убакыт- материянын (адам аң сезминен көз каранды болбогон реалдуулук) ошондой эле убакыт мейкиндигинин координаттарынын бири дүйнө сызыгынын физикалык катмарына чейин созулат. Убакыт бири-бирин алмаштырып турган (дүйнөдөгү кыйроо, талкалануу, жаралуу, орноо, өнүгүү ж. б.) объектилерди координациялоо (айкалыштыруу) формасы. Асман катмарларынын жолунун бөлүгү менен өлчөнгөн объективдүү убакытты, убакытты баамдоого негизделген, субъективдүү убакыттан айырмалоо керек. Убакыт кайталанбайт: бардык процесстер, жаратылыштын кубулуштары бир абалда бир жолу гана болот.
Убакыттын 3 аспекти бар:

* Окуялардын айкалыштары убактылуу жерде. Иш жүзүндө бул болуп жаткан убакыт,календарь эрежеси менен аныкталган убакыт,Күн, кандайдыр бир эсептөө системасы менен аныкталган убакыт. Мисалы:биздин өлкөдөгү убакыт, жана дүйнө жүзүндөгү айкалыштыруу убакыттары.
* Салыштырмалуу убакыт: Эки окуянын ортосундагы убактылуу интервал.
* Ар түрдүү жыштыктагы бир канча процесстерди салыштырууда субьективдүү мүнөздөгүч.

Августин менен Лейбниц айтып кеткендей, Убакыт өткөндөрдү, учурду, келечекти баамдоого мүмкүнчүлүк берген адамдын жашоосунун жолу. Ошондуктан убакытты адамдын болмушунун шексиз өбөлгөсү катары кароо зарыл. Азыркы физика объективдүү убакытты танып, анын ордуна төрт өлчөмдүү (ченемдүү) континуумдун координатын коюшат «Тарыхый убакыт» деп аталган заман өзүнө болжол менен алты миң жылды, тарыхка чейинки убакыт – бир нече жүз миң жылдыктарды, геологиялык убакыт – бир нече миллиард жылдарды камтыйт, космостук убакыт – чексиз. Эгер адам болжол менен Жерде 550 миң жыл жашайт деп, 550 миң жылды бир күнгө барабарласак, анда 6 миң жылдык дүйнөлүк тарых 24 сааттын акыркы 16 мүнөтүн гана түзөт.

## Булактар

Кыргыз адабияты: энциклопедиялык окуу куралы. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, - Б.: 2004
# Фильм

**Фильм** (англ. *film* — плёнка) — плёнкада ырааттуу жайгаштырылып, бир сюжетке бириктирилип, экранда көрсөтүүгө арналган фотосүрөттөрдүн (кадрлардын) жыйындысы; кино чыгармасы.

Азыркы кинематографиядагы Фильмдин түрлөрү: көркөм, телефильм, мультипликация, хроника-документ, илимий, окуу, ышкыбоздор, жаныбарлар дүйнөсү. Фильм ошондой эле жанрдык-темалык белгилерине карата (тарыхый, комедия, детектив ж. б.) жана чагылдырылышына жараша үнсүз, үндүү, кара-ак, түстүү, кең экрандуу, панорамалуу, полиэкрандуу учурда заманбап 3D, 4D форматтагы көрсөтүү узактыгына карай толук метраждуу, кыска метраждуу деп бөлүнөт. Ал эми атайын Ф-ге микрофильм, текстфильм, реклама, сувенир ж. б. кирет. Фильмдин көбүн адистештирилген киностудияда чыгармачыл коллектив жана техникалык адистер экранга алып чыгат. Ф. коюуда кинотехника, түс берүү каражаттары, павильон, аянтчалар пайдаланылат. Илимий, техникалык жана окуу максатындагы Фильмдерди көбүнчө илимийизилдөө институттардын, окуу жайлардын лабораториялары чыгарса, ышкыбоздор Ф-ин клуб, ишкана, окуу жайларга караштуу ышкыбоздордун киностудиялары жана айрым ышкыбоздор чыгарат.

## Булактар

* «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
# Корей тили

**Корей тили** — корейлердин тили. Корей жарым аралына, КЭР, Япония, АКШ, Россияга тараган. Корей тили обочолонмо тилдердин бири. Анын пайда болушу жөнүндө түрдүү божомолдор бар. Корей тилин окумуштуулар тунгус-манжур тил тобуна кирерин далилдешкен. Корей тили 6 диалектиге бөлүнөт: түндүк-чыгыш [Түндүк-Чыгыш Кытайдагы корей говорун кошкондо], түндүк-батыш, борбордук, түштүк-чыгыш, түштүк-батыш жана Чежудо аралынын диалекти. Корей тили — агглютинациялама тил. 19-кылымдын аягына чейин жазма адабий тили ханмун болгон. Корей адабий тили борбордук диалектидеги сеул говорунун негизинде калыптанган.

Үндүү тыбыштар:
아-а
야-я
어-о
여-ё
오-о
요-ё
우-у
유-ю
. Үнсүз тыбыштар:
ㄱ-к
ㄴ-н
ㄷ-т
ㄹ-р/л
ㅁ-м
ㅂ-п
ㅅ-с
ㅈ-ч
ㅊ-чх
ㅍ-пх
ㅋ-кх
ㅌ-тх
ㅎ-х
.Корей тилинде окуйбуз:
집 -уй /чип (окулушуу)
가방-баштык/ кабан
사람-адам/ сарам
잠-туш/ чам

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104-9
# Орус тили

Орус тилдин макамы бар мамлекеттер жана аймактар
**Орус тили** (орус. русский язык) — чыгыш слав тилдеринин бири, орус элинин улуттук тили. Дүйнөдөгү эң көп таралган тилдердин катарына кирет - сүйлөгөндөрдүн жалпы саны боюнча алтынчы орунда, эне тили катары билгендердин арасында сегизинчи орунда.

|  |
| --- |
|  |
| Расмий аталышы: | Русский язык |
| Өлкөлөр: |  Орусия |
| Расмий статусу: |  Орусия  Казакстан  Беларусь  Кыргызстан  Тажикстан  БУУ  Грузия* Түштүк Осетия
* Абхазия

 Молдова* Транснистрия
 |
| Колдонгондордун жалпы саны: |
111 млн (эне тил) 22 млн (экинчи тил)
 |
| **Классификациясы** |
| Түрмөгү: |
Евразия тилдери
 |
|
Инди-европа тилдери
Слав тилдери
Чыгыш-слав тобу
**Орус тили** |
| Жазылышы: |
кириллица
 |
| **Тилдер коду** |
| ISO 639-1: |
ru
 |
| ISO 639-2: |
rus
 |
| ISO 639-3: |
rus
 |

## Булактар
# Тай тили

**Тай тили** ― тайлардын тили. Тектеш тилдер тобуна кирет. Тайланд, Түштүк Кытай, Лаос, Түндүк Въетнам жана Түндүк-Чыгыш Бирмага тараган. Негизгилери – тай (сиам), (Таиланд), лаос, шан (Бирма) жана чжуан (КЭР, Гуанси) тили. Тай тилдери түндүк, борбордук жана түштүк-батыш деп үч топко бөлүнөт. Бирок алардын ортосунда орчундуу айырма жок. Түштүк-батыш тобундагы тилдердин көбүнүн өзүнчө жазма системасы бар. Алгачкы жазуу эстеликтери XIII кылымга таандык.

## Булактар

* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117 -9
# Пусан

Пусан.
**Пусан** – Корея Республикасындагы шаар жана ири порт (жылына 30 млн гдан ашык жүк ташылат). Өлкөнүн түштүк-чыгышында, Корей кысыгынын жээгинде жайгашкан. Шаар провинция укугуна ээ. Калкы 3,5 млн (2009); калкынын саны боюнча Сеулдан кийинки 2-шаар. Эл аралык аэропорту бар. Метрополитен иштейт. Пусанда Түштүк Кореядагы эң узун көпүрө, ири «Синсеге Сентум Сити» дүр-дүйнө дүкөнү жайгашкан. Азиядагы заманбап шаарлардын бири. Көптөгөн асман тиреген архитектура курулуштары менен даңкталат. Ошондой эле көптөгөн мега курулуштар (анын ичинде «Лотте Супер Тауэр», 110 кабаттуу, бийиктиги 510 м) курулууда. Болжолдуу биздин замандын алгачкы кылымдарында Кая (Карак) деген ат менен пайда болгон. Машина куруу, металлургия, химиялык , текстиль, тамак-аш өнөр жай ишканалары иштейт. Университеттер (анын ичинде улуттук, деңиз, маалыматтык технология, католик ж. б.), китепкана, музей, театр бар. Балык кармалып, беленделет. Шаардын аймагында АЭС курулган. Деңиз курорту уюштурулган. Пусанда 2002-жылы Азия оюндары жана футбол боюнча дүйнөлүк чемпионат өткөрүлгөн. Шаарда Пусан эл аралык кино фестивалы болуп турат. Туризм өнүккөн.

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117-9
# Киднеппинг

**Киднеппинг** (англ. kidnapping ) – бала уурдоо. Бул аталгы КР мыйзамдарында пайдалынбайт, бирок акыркы жылдары юридикалык адабияттарда колдонулуп жүрөт.

## Колдонулган адабияттар

* Юридика аталгылары менен түшүнүктөрүнүн орусча-кыргызча түшүндүрмө сөздүгү. Илимий-маалымдама басылыш/АРД/Чекки долбоору, авторлор жамааты. – Б.: 2005, ISBN 9967-428-14-7
# Гвангжу

**Гвангжу** – Корей Республикасынын түштүк-батышындагы шаар. Йонсанган түздүгүндө, Сеулдан 320 км түштүктө жайгашкан. 1986-жылдан шаар айланасы менен провинциянын деңгээлиндеги статуска ээ. Калкы 1,3 млн (2008; шаар айланасы менен 1,6 млн). Жолдор тоому. Метрополитен (2004) иштейт. Алгач Корё мамлекетин негиздеген король Ван Гон бийлеген мезгилде 940-жылы эскерилген. 1948–2005-жылдары Чолла-Намдо провинциясынын административдик борбору болгон. Шаар агломерациясынын чыгыш бөлүгүн Мудынсан паркы ээлейт. Анын этегинде будда храмдары жайгашкан. Кванже өлкөнүн ири өнөр жай борбору. «Kia Motors» компаниясынын автомобиль заводу (жылына 350 миң), аккумулятор батареялары, электроника приборлорун жана алардын компоненттерин өндүрүүчү, текстиль (кебез-кездеме), тамак-аш (айыл чарба азыктарын белендейт жана сактайт) өнөр жай ишканалары иштейт. Тогуз жогорку окуу жайы (анын ичинде улуттук, педагогикалык жана жеке менчик), музейлер (анын ичинде улуттук, көркөм жана башка), мемориалдык парк бар. Айыл чарбалуу аймактын ири борбору. Шалы, курма өстүрүү, жүзүмчүлүк өнүккөн. Шаардан 50 км түндүк-батышта «Йонгван» АэСи (Азиядагы эң ири; кубаттуулугу 5900 МВт) курулган.

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104 -9
# Тэжон

**Тэжон** - Корей Республикандагы шаар.

Түштүк Чхунчхон (Чхунчхон-Намдо) провинциясынын адм. жана Түштүк Кореянын илимий борбору. Борборго баш ийген өз алдынча адм.-айм. бирдик. Калкы 1,5 млн (2010; агломерациясы менен 2 млндон ашык).

Жогорку технологиялуу электроника өнөр жайынын ири борбору. Жолдор тоому. Метрополитен иштейт. Темир жолу бекети. Аэропорту бар. Жибек, тамак-аш ж. б. өнөр жай ишканалары иштейт. Кореянын атомдук энергияны изилдөө институту, Тэжон искусство, Корей Республиканын улуттук илим жана техника музейи ж. б. бар.

## Колдонулган адабияттар

«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4