Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Башкы барак

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|

|  |
| --- |
|
Википедияга кош келиңиздер!
Бул энциклопедияны каалаган түзөтө алат.
 Кыргыз тилинде 76 472 макала бар. |

 |

 |

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Учкай маалымат
**Википедия** — ыктыярчылар тарабынан жазылуучу, универсалдуу, көп тилдүү, онлайн **энциклопедия**. Википедияны каалаган түзөтө алат делгени менен, Википедия объективдүү жана текшерилүүгө мүмкүн болууга умтулат. Маңызы **негизги принциптерде** чагылдырылган.
Википедиянын дээрлик бардык мазмуну, аны эркин (белгиленген шарттар аткарылса) колдонууга, өзгөртүүгө жана бөлүшүүгө мүмкүнчүлүк берчүдөй лицензияланган. Калганы коомдук энчиде же ак ниет пайдаланууда.
Кыргыз Википедиясынын калыптануусун, жетишсиз адам ресурстарын жана Википедиянын өзгөчөлүгүн эске алып, **маалымат колдонууда этият болуңуз**.
Википедиячылардын жүрүм-турумун **Жалпы жүрүм-турум кодекси** жөнгө салат.

Мыкты сүрөт
 |  |
макалалардын бириКлимат
**Климат** ― белгилүү бир аймакка мүнөздүү аба ырайынын 30 жылдык режими. Кең мааниде климат тутумунун: атмосферанын, биосферанын, гидросферанын, литосферанын, криосферанын абалы. Климат түшүнүгү атмосферасы бар бардык астрономиялык объекттерге карата колдонулат.

Кайндайдыр бир мейкиндиктеги климаттык процесстердин өтүүсү боюнча макроклиматты, мезоклиматты, микроклиматты аныкташат.
Глобалдуу климатты ― климатологиянын (метеорологиянын бөлүмү), жергиликтүү климатты ― метеорологиянын ыкмалары менен изилдешет.

Туш келген макаланы окуу
Билесизби?
- 1941–1945-жылдары Освенцимде болжол менен 1,1 миллион адам өлтүрүлгөн.
- **Экинчи дүйнөлүк согуш** – тарыхтагы эң кандуу согуш.
- **Дүйнөлүк көчмөндөр оюндары** — көчмөндөрдүн оюндары боюнча эл аралык спорттук мелдеш.
- Дүйнөдө **адам тилдеринин** саны 5000ден 7000ге чейин деп болжолдонууда.
- Дүйнөдөгү алгачкы фотография 1826 же 1827-жылы француз ойлоп табуучу Жозеф Нисефор Ньепс кылган **гелиогравюра** болуп саналат.
 |
|
Википедия Викимедиа фондунун серверлеринде жайгашат. Фонддун башка долбоорлору:* *Викисөздүк* сөздүк
* *Викиүзүндү* үзүндүлөрдүн жыйнагы
* *Викикитеп* акысыз китептер жана окуу куралдары
* *Викибулак* акысыз тексттер
* *Викижаңылыктар* кабарлар
* *Викиверситет* билим берүү куралдары
* *Викиказына* медиафайлдардын кампасы
* *Викисаякат* саякатта жардам берүүчү вики
* *Викимаалымат* маалымат базасы
* *Викитүрлөр* биологиялык түркүмдөрдүн каталогу
* *Мета-вики* жамааттардын өз ара аракеттенүүсү
* *МедиаВики* вики-кыймылдаткыч

|  |
| --- |
|  |

 |
# Биологиялык классификация

Биологиялык классификация
**Биологиялык классификация** — бул тирүү организмдердин классификациялоо принциптерин иштеп чыгуу жана ал принциптерди система түзүүдө түздөн-түз колдонууну максат кылган илимий дисциплина. Классификация деп бул жерде бардык бар болгон жана жок болуп кеткен организмдерди системалаштырып жайгаштыруу түшүнүлөт.

**Систематиканын негизги максаттары: Таксондордун аталышын жана сүрөттөлүшүн камсыздоо
* Аныктооо – системадагы ордун табуу, аныктоо
* Экстраполяция, б.а. организмдин тиги же бул таксонго кире тургандыгынын негизинде анын аныктагыч белгилерин божомолдоо. Мисалы, тиштеринин түзүлүшүнүн негизинде, биз так билбесек дагы, жандыкты кемиргичтер отрядына киргизсек, анда анын мөөнү жана бут кетмени бар деп божомолдой алабыз.

**Систематика ар-дайым буларды божомолдойт:**

Бизди курчаган тирүү организмдердин көп түрдүүлүгү аныкталган ички түзүлүштөн турат,
бул түзүлүш иерархиякалдуу уюшулган же ар түркүн таксондор бирине-бири баш ийишет, бул түзүлүш аягына чейин билип-таанууга мүмкүн, демек органикалык дүйнөнүн толук, чыпчыргасын бери камтыган системасын – табигый системаны, түзүү мүмкүн.

Бардык таксономикалык иштердин өзөгүндө жаткан бул божомолдорду систематиканын аксиомасы деп атаса болот.

## Таксономикалык даражалар

Тирүү организимдердин азыркы классификациялары иерархиялык принципте түзүлгөн. Иерархиянын деңгээлдеринин(рангдар) өз аталыштары бар (жогоркудан төмөнкүгө): домен, дүйнө, тип же бөлүк, класс, түркүм, тукум, уруу, түр.

|  |
| --- |
| **Негизги таксономикалык даражалар** |
| Latin | English | Кыргыз | Орус |
| regio | domain | домен | домен |
| regnum | kingdom | дүйнө | царство |
| phylum (divisio) | phylum (in zoology), division (in botany) | тип (зоология), бөлүк (ботаника) | тип/отдел |
| classis | class | класс | класс |
| ordo | order | түркүм | отряд/порядок |
| familia | family | тукум | семейство |
| genus | genus | уруу | род |
| species | species | түр | вид |

Жадыбалдын булагы.

Ар бир организм кезегинде бардык категориялардын сапаттык белгилерине ээ болушу керек. Ар бир таксондун белгилүү даражасы болуш керек же б.а. таксономикалык категорияга кириши керек. Адатта, татаал системаларда кошумча категориялар өзүнчө бөлүнүп көргөзүлөт: **жогорку** (super) – чоң класс; **инфра** - (infra); **төмөнкү** (sub) - классча. Мындай категорияларды көргөзүү системалоо учурунда сөзсүз эмес.
Система түзүүнүн мындай принциби Линейдин иерархиясы деп аталат. Эмгектери азыркы илимий систематиканын негизинде жаткан швед табийгат таануучусу Карл Линнейдин (Carolus Linnaeus) наамынан аталган.

**Домен** (жогорку дүйнө) салыштырмалуу түрдө жаңы түшүнүк болуп эсептелет. 1990-ж. Карл Воезе (Carl Woese) тарабынан сунушталган жана Жер жүзүндөгү болгон биомассаны үч доменге бөлгөн:

* эукариоттор;
* бактериялар;
* археялар.

## Булактар

* Алдашев А. А. Биология терминдеринин жана айбанат аттарынын орусча-кыргызча сөздүгү. - Б.: «Кыргызстан - Сорос» фонду, 1998, ISBN 9967 - 11 - 027 - 9 Archived 2013-08-01 at the Wayback Machine
# Уруктуу өсүмдүктөр

*Welwitschia mirabilis*.
**Уруктуу өсүмдүктөр**, сперматофиттер (*Spermatophyta*) - урук пайда кылуучу татаал түзүлүштүү өсүмдүктөр.

Уруктуу өсүмдүктөргө жылаңач уруктуулар жана жабык уруктуулар же гүлдүү өсүмдүктөр кирет. Айрым татаал түзүлүштүү риниофиттер, мамык чөптөр, плаун сымалдар, кырк муундар жана папоротниктер урук пайда кылбайт. Уруктуу өсүмдүктөдүн (өзгөчө жабык уруктуулардын) гаметофити (жыныстык мууну) жок болуп кеткендиктен, алар спорафитте өөрчүшөт. Уруктуу өсүмдүктөр эволюциялык өөрчүүсүнүн натыйжасында споралуу өсүмдүктөрдөн пайда болгон. Алардын биосферада жана адам турмушунда мааниси чоң.

## Колдонулган адабияттар

* «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
# Жабык уруктуулар

Магнолия (*Magnolia virginiana*).
**Жабык уруктуулар** — гүлдүү өсүмдүктөр (лат. *Magnolophyta* же *Angiospermae*) — татаал түзүлүштүү, уруктуу өсүмдүктөр тобу. Уругу мөмөсүнүн ичинде калыптанат (аты ошондон). Алардын гүлү татаал, энелиги, аталыгы, нектары бар; чымын-чиркей аркылуу чаңдашат; уругун шамал, суу, жаныбарлар таратат. Түйүлдүк баштыкчасы, андагы синергиддер, экинчи ядро жана антиподдор жабык уруктууларга гана мүнөздүү органдар болуп эсептелет. Алардын уругундагы азыктандыруу тканы жылаңач уруктуулардыкындай уруктана электе эмес, уруктангандан кийин пайда болот. Алардын энелик гаметофазасына бир же бир нече энелик спорадан түзүлгөн түйүлдүк баштыкчасы, кош уруктануу мүнөздүү; уруктанганда 2 зигота пайда болот: бирөөнөн түйүлдүк, экинчисинен аны азыктандыруучу ткань (эндосперма) калыптанат. Бор мезгилинин башында пайда болуп, Жер жүзүнө кеңири таралган. Миоценден ушул убакка чейинки өсүмдүк дүйнөсүндө жабык уруктуулар басымдуу. Алар бир үлүштүү жана эки үлүштүү өсүмдүктөр классына бөлүнөт. Анын 450дөн ашык тукуму, 12,5 миң уруусунун 250 миңге жакын түрү бар. Алар ар кандай континенттик шартка ыңгайланган. Көбүнчө кургак жерлерде таралган. Эл чарбасында мааниси чоң. Буларга дан эгиндери, тех. жана эгилме өсүмдүктөр кирет. Алардын 400гө жакын түрү хлорофиллсиз, калгандарында фотосинтез жүрөт.

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14—046—1
# Бир үлүштүү өсүмдүктөр

**Бир үлүштүү өсүмдүктөр** - лилиопсиддер (*Monocotyledones* же *Liliopsida*) урук түйүлдүгүндө бир гана урук үлүшү бар жабык уруктуу өсүмдүктөр классы. Аларга өсүмдүктүн 80 тукуму, 2600 уруусу жана 60 миңдей түрү кирет. Эки үлүштүүлөрдөн айырмасы алардын негизги тамыры эрте солуп, кошумча жан тамырлар пайда болот. Сабагы менен тамырында камбий болбогондуктан жоонойбойт. Жалбырагы көбүнчө жарыш жана дого сымал тарамыштуу, сапсыз, сабакка жазы негизи менен бекийт. Көпчүлүгү кайчы гүлдүү (карабуудай, жүгөрү, сорго ж.б.), кайчылаш, айрымдары өзү менен өзү (арпа, буудай жана башка) чаңдашат. Гүлдөрү үч мүчөлүү, айрымдарынын гүлкоргону жөнөкөй. Көпчүлүгү чөп өсүмдүк болгондуктан, мелүүн алкакта, шалбаа, талаа, саванналарда өсөт. Дарактары тропикте, кээде субтропикте кездешет. Адам тиричилигинде алардын мааниси чоң, негизги тамакаш жана тоют өсүмдүктөрү: буудай, арпа, сулу, жүгөрү, шалы, балкамыш ж. б. Дарылык касиеткээ түрлөрү да бар.

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055 -4
# Карл Линней

|  |
| --- |
| *Carl Linné Carl Linnaeus Carl von Linné* |
|  |
| Туулган жылы: | 23 -май 1707(1707-05-23) |
| Туулган жери: |
Росхульт (швед. *Råshult*), Смоланд |
| Каза болгон жылы: | 10 -январь 1778(1778-01-10) (70 жаш)
 |
| Каза болгон жери: |
Уппсала
 |
| Өлкө: |  Швеция |
| Илимий чөйрөсү: |
Врач жана натуралист
 |
| Иштеген жери: |
Уппсальск университети
 |
| Альма-матер: |
Уппсальск университети
 |
| Илимий жетекчиси: |
Рудбек, Улоф (кичүү)
 |
| Белгилүү окуучулары: | * Альстрёмер, Клас
* Афонин, Матвей Иванович
 |
| Белгилүү болгондугу: |
Тирүү организмдердин классификациясынын негиздөөчүлөрүнүн бири
 |
| Белгилүү болгондугу: |
Тирүү организмдердин классификациясынын негиздөөчүлөрүнүн бири
 |
| Сыйлыктары |

Уюлдук Жылдыз ордени
 |
| Кол тамгасы |  |

**Карл Линней** (швед. Carl Linnaeus, Carl Linné, лат. Carolus Linnaeus, 1761-жылы дворяндыкты алгандан соң — Carl von Linné ысымын алып жүрөт) — швед табият таануучусу жана дабагер, жаныбарлар жана өсүмдүктөр дүйнөсүнүн систематикасынын бирдиктүү классификациясын түзгөн. Ал классификацияда биологиялык илимдердин өөрчү этаптары такталып бир калыпка алып келинген. Анын негизинде Линней дүйнөлүк белгилүү биолог окумуштуулардын бири катары таанылып келет. Линнейдин илимге болгон эң чоң салымы болуп биологиялык түрдү киргизүү, биноминалдык (бинардык) номенклатураны колдонуу жана систематикалык (таксономиялык) түрмөктөрдүн бири бирине болгон байланышын ачык көрсөткөндөгүсү болуп саналат.

Линней — белгилүү табийгат таанучуу швед окумуштуусу. Швецияда аны, швед жерин ачкан саякатчы катары баалап келишет, башкалардан бөлөкчөлөнгөн швед аймактарын изилдеп, ал аймактардын «бири экинчисине кандай жардам берип жатканын» көргөн.

## Булактар

## Дагы караңыз

* Бинардык номенклатура
# PubMed

**PubMed** - MEDLINE маалыматтар булагына жана табигый так илимдер менен биомедициналык тексттерди табууга жол ачкан акысыз издөө машина. Улуттук Саламаттыкты сактоо Институтундагы Кошмо Штаттар Улуттук Медицина боюнча Китепканасы (NLM) Entrez системасынын мүчөсү катары маалыматтарды калыбына келтирүү ишин аткарат.

## Тарыхы

## Шилтемелер
# Пияз түптүү өсүмдүктөр

*Allium ursinum* L.
**Пияз түптүү өсүмдүктөр** (лат. Alliaceae) – Жер астында пияз түп байлоочу эки же көп жылдык өсүмдүктөр. П. т. ө-гө бир үлүштүү лилиялар, амаррапистер, чекилдектер тукумундагы өсүмдүктөргө кирет. Эки үлүштүү өсүмдүктөрдө аз, мисалы, кайчы гүлдүүлөрдө, чайырдууларда, чатырдууларда кездешет. П. т. ө. негизинен өрөөндө, бөксө жана бийик тоолордун кургак, таштак, күнөстүү жерлеринде таралган. П. т. ө-дүн ичинде эфемерлер, эфемероиддер көп. Алар жаанчыл жазда тез өсүп жетилип, гүлдөп, мөмөлөп бүтүп, куурап калат, жер астындагы пияз түптөрү өлбөй кийинки жылы андан жаңы өсүмдүк өсүп чыгат, алар уругу менен да көбөйүшөт. П. т. ө. Жер шарынын бардык бурчунда кеңири таралган. Көпчүлүгү кооздук, тамак-аш, дары катары кеңири айдалат. Алар гиацинт, лилиялар, чекилдектер, мандалактар жана башка

## Колдонулган адабияттар

* Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4
# Нарцисс

**Нарцисс** (NarKissos) - өсүмдүктөрдүн амариллистер тукумунун уруусу. Пияз түптүү көп жылдык чөп. 30дай түрү белгилүү. Жалбырагы тасма сымал. Гүлү көбүнчө сары, ак түстүү, жалгыздан же топтошуп сабак учуна чыгат. Кайчылаш чаңдашат. бОтай түрү бар. Негизинен Жер Ортолук деңиз жээгинде; жапайы бир түрү - ичке жалбырактуу Н. Закарпатьеде өсөт. Мөмөсү - чанак. Эрте жазда гүлдөйт. Кооздук үчүн өстүрүлөт. Бир гүл- дүү нарцисстен жалган нарцисс, кооз. Пияз түбү август- сентябрь айларында көчүрүлөт. Айрым түрүнүн гүлүндө эфир майы болот. Бардык түрү - уулуу. Пияз түбүндө алкалоиддер бар.

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111 -7