Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Жасалма интеллект

"Жасалма интелект (тасма)" менен адаштырбаңыз.

**Жасалма интеллект** — техникалык изилдөө, ЭЭМдин жардамы менен адамдагы мүмкүнчүлүктү күчөтүү.

Учурда адамдын Жасалма интеллекттин өнүктүрүү көйгөйүнө ЭЭМ эксперт катары аныкталган областтагы башкаруунун тапшырмалары, автомашинанын багыты, порттун иштөөсү, теореманын далилдениши, образдын калыптануусун таанып-билүү, шахмат оюндары ж. б. саналат.

Жасалма интеллект информатиканын бир бөлүгү катары математиканын жетишкендиктерин, логиканы, психологияны, физиологияны, кибернетиканы, лингвистиканы, биониканы колдонот. Учурда адистердин көңүлүндө Жасалма интеллектке робототехниканын пайда болушу, системалоо программасынын курулушу, адамга тапшырманы аткарууда жана башкарууда жардам берүү кирет.

## Жасалма интеллекттин белгилүү системалары

"Жасалма интеллект (ЖИ, AI, жасалма акыл) - компүтердик системдердин (машинелердин) же програмдык камсыздоонун интеллекти.  Бул компүтердик илимдин акылдуу машиналарды өнүктүрүү жана жана изилдөө тармагы. ЖИ кишинин, деги эле тирүү жандыктардын интеллектинен өзүнчө айырмалап каралат.

Учурда ЖИ өнөр жайда, мамлекеттик башкарууда жана илимде кеңири колдонула баштады. Алардын арасына Google Издөө сыяктуу интернеттен издөө системдери; Google Котормочу сыктуу которуу системдери; YouTube, Amazon, Netflix колдонгон сунуштоо системдери; сүйлөгөн сөзгө жооп берип иштеген Google Жардамчы, Siri жана Alexa жардамчы системдери; Open AI, Gemini  сыяктуу генеративдик (жаратуучу) ЖИ; ChatGPT, Midjourney  сыяктуу чыгармачылык куралдары; өзүн өзү башкарган автолор; шахмат сыяктуу стратегия оюндарын ойноо системдери кирет.

## Жасалма интеллекттин өнүгүшүнө салым кошкон окумуштуулар

Алан Тюринг машине интеллектин олуттуу изилдеп баштаган алгачкы окумуштуу болгон.Окумуштуу атайын адистешкен негизги компүтер модели болуп эсептелген "Тюринг машинеси" аркылуу алгоритм жана эсеп чыгаруу концептинин түзүлүшү жөнүндө түшүнүк берип, информатика илиминин теориялык өнүгүсүнө таасирин тийгизген. Тюринг теориялык информатика илиминин жана жасалма интелекттин атасы болуп эсептелет.

Информатика тармагындагы дүйнөдөгү эң абройлуу сыйлык Алан Тюринг аты менен аталган.

Жасалма интеллект академиялык дисциплина катары 1956-жылы негизделген.

## Булактар

* Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Педагогика (энциклопедиялык окуу куралы). - Б.: 2004,
# XIV кылым

|  |
| --- |
|  2- миң жылдык  |
|  XII кылым — XIII кылым — **XIV кылым** — XV кылым — XVI кылым  |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1290-чу |  1290
 |  1291
 |  1292
 |  1293
 |  1294
 |  1295
 |  1296
 |  1297
 |  1298
 |  1299
 |
|  |
| 1300-чу |  1300
 |  1301
 |  1302
 |  1303
 |  1304
 |  1305
 |  1306
 |  1307
 |  1308
 |  1309
 |
| 1310-чу |  1310
 |  1311
 |  1312
 |  1313
 |  1314
 |  1315
 |  1316
 |  1317
 |  1318
 |  1319
 |
| 1320-чу |  1320
 |  1321
 |  1322
 |  1323
 |  1324
 |  1325
 |  1326
 |  1327
 |  1328
 |  1329
 |
| 1330-чу |  1330
 |  1331
 |  1332
 |  1333
 |  1334
 |  1335
 |  1336
 |  1337
 |  1338
 |  1339
 |
| 1340-чу |  1340
 |  1341
 |  1342
 |  1343
 |  1344
 |  1345
 |  1346
 |  1347
 |  1348
 |  1349
 |
| 1350-чу |  1350
 |  1351
 |  1352
 |  1353
 |  1354
 |  1355
 |  1356
 |  1357
 |  1358
 |  1359
 |
| 1360-чу |  1360
 |  1361
 |  1362
 |  1363
 |  1364
 |  1365
 |  1366
 |  1367
 |  1368
 |  1369
 |
| 1370-чу |  1370
 |  1371
 |  1372
 |  1373
 |  1374
 |  1375
 |  1376
 |  1377
 |  1378
 |  1379
 |
| 1380-чу |  1380
 |  1381
 |  1382
 |  1383
 |  1384
 |  1385
 |  1386
 |  1387
 |  1388
 |  1389
 |
| 1390-чу |  1390
 |  1391
 |  1392
 |  1393
 |  1394
 |  1395
 |  1396
 |  1397
 |  1398
 |  1399
 |
|  |
| 1400-чу |  1400
 |  1401
 |  1402
 |  1403
 |  1404
 |  1405
 |  1406
 |  1407
 |  1408
 |  1409
 |

 |
| Хронологиялык жадыбал |

**XIV (он төртүнчү) кылым** — 1301-жылдын 1-январынан 1400-жылдын 31-декабрына чейин созулган II миң жылдыктын төртүнчү кылымы.
Бул кылымда Европада, Монгол империясында саясий окуялардын жана табигый кырсыктардан натыйжасында 45 миллиондон ашык адамдын өмүрү кыйылган деп болжолдонот.

Амир Темир
Европада чумадан 25 миллион адам же калктын үчтөн бир бөлүгүн каза болгон. Ошол эле мезгилде Англия падышалыгы менен Франция падышалыгынын ортосунда жүз жылга созулган согуш жүргүзүшкөн. Бул доор рыцардык маданияттын эң жогорку өнүккөн мезгили катары эсептелет. Ошондой бул мезгилдерде Италия Ренессансы жана Осмон империясы түптөлгөн.

Азияда Амир Темир тарыхтагы бир адам түзгөн эң ири империялардын үчүнчүсүн Тимурийлер империясын негиздеген. Амир Темирдин аскерий жортуулдарынын жыйынтыгында 17 миллион адам же дүйнө калкынын болжол менен 5% жакыны каза болгон.

Индияда Дели султандыгынан Бенгал султандыгы бөлүнүп чыгып, дүйнөдөгү ири соода-сатык менен алектенген мамлекеттеринин бирине айланган.

Африкада Мали империясы байлыгы жана аймактагы саясий таасири боюнча эң жогорку өнүккөн чегине мансa Муса I башкарып турган учурда жеткен. Муса I орто кылымдардагы эң бай, кээ бир булактардагы маалыматтарга ылайык тарыхтагы эң бай адам катары белгилүү.

Америка материгинде Теночтитлан шаар-мезгили негизделген, ошол эле мезгилде Миссисипия маданиятынын ири шаары болгон Кахокияны калкы таштап, шаардан чыгып кеткен.

Муса I
## Булактар

## Тышкы шилтемелер

* Historical Encyclopedia
* The History Files
* Хронос. Интернеттеги дүйнөлүк тарых
* World History Encyclopedia
* History Skills
# Көз карандысыз Мамлекеттердин Шериктештиги

КМШнын желеги
КМШ (2015).
**Көз карандысыз Мамлекеттердин Шериктештиги** (**КМШ**) ― эгемендүү, көз карандысыз мамлекеттердин өз ара макулдашууларынын жана келишимдеринин негизинде түзүлгөн мамлекеттер аралык бирикме. Көз карандысыз мамлекеттердин шериктештиги 1991-жылы 8-декабрда Минск шаарына жакын жердеги Беловеж токоюнда СССРдин курамындагы Орусия, Украина, Беларусь президенттери кол койгон келишимдин негизинде түзүлгөн. Бул 1991-жылы 17-мартында СССР боюнча өткөрүлгөн референдумда СССРди сактап калууну колдогон (76%) көпчүлүктүн эркине каршы окуя болуп, 15 республиканы бириктирген СССРдин кулай баштаганын билдирген.

Ошол эле жылы 21-декабрда Алматы шаарында жогорку 3 мамлекет менен дагы 9 мамлекет ― Азербайжан, Армения, Грузия, Казакстан, Кыргызстан, Молдова, Өзбекстан, Тажикстан, Түркмөнстан биригишип, Көз карандысыз мамлекеттердин шериктештиги түзүлгөндүгү жөнүндөгү келишимге кол коюшуп, декларация кабыл алышкан. Ошентип, СССР жашоосун биротоло токтоткон. СССРдин Президенти М.С. Горбачев, 25-декабрда президенттик милдетин аткарууну токтоткондугун билдирген. Шериктеш мамлекеттердин максаттары жана принциптери төмөнкүдөй аныкталат: Көз карандысыз мамлекеттердин шериктештиги өзүнчө бөлүнүп түзүлгөн мамлекет же мамлекеттердин үстүнөн караган бирикме эмес анын катышуучуларынын өз ара иш-аракеттери, мамлекеттер тарабынан түзүлгөн келишимдерде макулдашылган тартипте паритеттик (теңдик) принцип боюнча ишке ашырылат эл аралык стратегиялык туруктуулукту сактоо максатында аскердик-стратегиялык күчтөр боюнча бириккен командалык жана ядролук курал боюнча бирдиктүү көзөмөлдөө сакталат; тараптар өз ичинен ядросуз же бейтарап мамлекет болууга умтулган өлкөгө урмат-сый менен мамиле кылышат; Көз карандысыз мамлекеттердин шериктештигине башка дагы каалаган мамлекеттер кошула алышат. Көз карандасыз мамлекеттердин шериктештигинин негизги кеңешүүчү жана координациялык органдары – шериктеш мамлекет башчыларынын кеңеши, өкмөт башчыларынын кеңеши, секретариаты, мамлекеттер аралык экономикалык комитет, экономикалык, сот, мамлекеттердин парламент аралык ассамблеясы, коргоо министринин кеңеши, тышкы иштер министрлеринин кеңеши, космос боюнча мамлекеттер аралык кеңеш, коллективдүү коопсуздук келишими жана башка коомдук турмуштун чөйрөлөрүн камтыган уставдык органдар, уюмдар болуп саналат.
 Көз карандысыз мамлекеттердин шериктештигинин өлкөлөрүнүн кээ бирөөлөрү өздөрүнчө бир кыйла тыгыз, терең байланышкан союз түзүүгө да аракет кылып жатышат. Мисалы: Орусия, Беларусь, Казакстан, Кыргызстан биргелешип бажы бирикмесин түзүштү. Көз карандысыз мамлекеттердин шериктештиги дагы Орто Азия республикаларынын да өз ара байланыштары өнүгүүдө.

## Колдонулган адабият

* “Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия” Бишкек 2003.
* “Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору”
* “И.Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик Педагогикалык университети”
* “Башкы ред. Ү.А.Асанов, жооптуу ред. А.А. Асанканов”.
* “Ред кеңеш: Ө.Ж.Осмонов (төрага) Т.Н Өмүрбеков”

## Интернеттик шилтемелер