Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# 20-январь

|  |
| --- |
|  ← **январь** → |
| Дш | Шш | Шр | Бш | Жм | Иш | Жк |
|   |   |   | 1 | 2 | 3 | 4 |
| 5 | 6 | 7 | 8 | 9 | 10 | 11 |
| 12 | 13 | 14 | 15 | 16 | 17 | 18 |
| 19 | 20 | 21 | 22 | 23 | 24 | 25 |
| 26 | 27 | 28 | 29 | 30 | 31 |   |
| 2026-ж. |

**20-январь** — Григорий жылсанагы боюнча жылдын 20-күнү, жылдын аягына чейин 345 (толук жылда 365) күн бар.

## Майрамдар

### Улуттук

* Азербайжан — Аза күтүү күнү

## Окуялар

### **Кыргызстанда 1824 — Кыргыз бийлери Кажыбай Ныша, Муса жана Качыбек Шерал уулулардын Сибирь бийлигине жазган каты расмий түрдө билдирүү топтомуна алынган.
* 1882 — Түркстан генерал-губернатордугу Шабдан Баатырды Биринчи даражадагы сый чепкен менен сыйлаган.
* 1918 — Кыргызстан аймагындагы биринчи күч органы уюшулган.

* 1921 — Казак жана кыргыз кедейлеринин Олуя-Ата шаарында курултайы өткөн.
* 1966 — Токтогул атындагы Мамлекеттик сыйлык бекитилген.
* 2014 — Лейлекте кыргыз-өзбек жаштарынын ортосунда жаңжал чыккан.

### **Дүйнөдө 1841 — британиялык аскерлер Гонконгду басып алган.
* 1921 — Түркиянын биринчи конституциясы кабыл алынган.
* 1990 — совет аскерлерин Азербайжандын борбору Бакыга киргизилген.

## Төрөлгөндөр

* 1902 — Назым Хикмет, түрк жазуучусу, акын.
* 1937 — Минтимер Шаймиев, Татарстандын туңгуч президенти.
* 1952 — Ирина Аллегрова, орусиялык ырчы, Орусиянын эл артисти.

* 1968 — Мухаммедкалый Абылгазиев, мамлекеттик ишмер, КРнын премьер-министри.
* 1985 — Аскат Мусабеков, ырчы
* 1986 — Ольга Бузова, орусиялык радио жана телеалпаруучу, актриса, ырчы.
* 1988 — Гүлнур Асанова, ырчы, актриса.

## Каза болгондор

* 1936 — Георг V, Улуу Британиянын королу.
* 1944 — Жеймс Кэттел, америкалык психолог.
* 1993 — Одри Хепбёрн, британиялык актриса.
# Глобалдык жылуулук

**Глобалдык жылуулук**, **глобалдык жылуулануу** – ар натыйжасында Жердин атмосферасынын жана Дүйнөлүк океандын бетинин орточо жылдык температурасынын аз аздан жогорулоо процесси.

## Акыркы 100 жылда

* Атмосферанын үстүнкү катмарынын орточо температурасы 0,3-0,8 °С жогорулады;
* Түндүк жарым шардын кар баскан аянты 8% азайды;
* Дүйнөлүк океандын денгээли орточо 10-20 см көтөрүлдү.

## Глобалдык жылуулуктун себептери

* Парник газдарынын эмиссиясы

## Эгерде чара көрбөсөк

ХХI-кылымдын ортосунда:

* Атмосферанын үстүнкү катмарынын орточо температурасы 1,5 -4,5 °С жогорулайт;
* Түбөлүк тоңдун үстүнкү катмары эрип кетет;
* Дүйнөлүк океандын деңгээли 2030-ж. 20 см көтөрүлүшү мүмкүн.

## Колдонулган адабияттар

* EKOLOJİ ÇEV-150. 6. Hafta: Kırgızistan-Türkiye Manas Üniversitesi / Dr. Nurzat Totubayeva
# Британ империясы

**Британ империясы** – Улуу Британиянын жана анын колониялык ээликтеринин жалпысынан аталышы. Англия 12-кылымда Ирландияны, 1583-ж. Ньюфаундленд аралын каратып, 1607-ж. Түндүк Америкада (Виргиния) алгачкы колониясын негиздеген.

|  |
| --- |
| **Британ Империясы(англ. *British Empire*)** империя |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | 1707 — 1997

  |  |

 |
|

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|  |  |  |  |
|  | Желек | Герб |  |

 |
| **Ураан«Dieu et mon droit»** кырг. *Кудай жана менин укугум* |
| **Гимн«God Save the King»* которулганда, *«Кудайым, Падышаны сактай көр!»* |
|  |
| **Борбору** | Лондон |
| **Ири шаарлары** | Лондон, Дели, Калькутта, Сидней, Хоңкоң |
| **Тил** | англис тили |
| **Акча бирдиги** | фунт стерлинг |
| **Аянт** | 33,588,365 км² 31 878 965 км² (1913) |
| **Калк** | 480 000 000 киши (Жердин 1922 жылына карата 24% түзгөн) |
| **Сулале (династия)** | Виндзор |
| Падыша |
|  - 1707—1714 | Анна (биринчи) |
|  - 1952—1997 (де-юре) 1952—азыркы учур (де-факто) | Елизавета II (аяңкы) |
| Өтүүчүлүк |
| ← Англия ← Шотландия ← Түндүк Ирландия ← Вельс  Улуу Британия →  Улуттар Шериктештиги → |

## Тарыхы

16-кылымдын аягы 17-кылымдын башындагы согуштарда өзүнүн башкы атаандашы Испанияга бир нече жолу катуу сокку урган. Англиянын Ост-Индия ири соода монополия компаниясы соода жүргүзүү менен гана чектелбестен, Азия менен Африкадагы мерчемдүү жерлерди ээлеп ала баштаган. 17-кылымда ошол кездеги күчтүү колониялык державалар Испанияга, Голландияга, Францияга каршы күрөштө англиялык колониячылар жеңип чыгып, Азия, Африка жана Америкада зор аймактарга ээ болушкан. 1775–83-ж. Түндүк Америкада көзкаранды эместик үчүн жүргүзүлгөн согуштун натыйжасында Англия андагы 13 колониясынан ажыраган. Бирок буга карабастан, Англия 19-кылымдын 1-жарымында Австралия, Жаңы Зеландия жана Түштүк Африканы колониялаштырууга өтөт. Соода жүргүзүү үчүн Кытайдын бир катар портторун зордук менен пайдаланып, басып алган Сянган (Гонконг) аралын кийин Кытайдагы экспансиясынын таяныч пунктуна айландырган. 19-кылымдын ортосунан баштап Улуу Британия зор аймактуу колонияларга ээ болуп, дүйнөлүк рынокто монополиялык абалга жетишкен. Британ империясында экономикалык байланыш системасы түзүлүп, колониялар сырьё берүүчү булакка жана товарларды сатып өткөрүүчү рынокко айланган. Англиянын колониялык эзүүсүнүн күчөшүнөн бир катар көтөрүлүштөр чыккан. Алардын эң ириси Индиядагы элдик көтөрүлүш (1857–59) колониячыларды Индиядагы башкаруу системасын өзгөртүүгө мажбур кылып, 1858-ж. Ост-Индия компаниясы жоюлган. 20-кылымда колониялык системанын бузулушу менен Британ империясы деген түшүнүктүн ордуна Улуттардын Британ шериктештиги түшүнүгү киргизилген, 1947-жылдан Шериктештик деп аталат. Ага Улуу Британия жана анын мурдагы көпчүлүк доминиондору жана колониялары кирген.

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055-4
# Терминатор

| Терминатор |
| --- |
| Режиссеру | Жеймс Кэмерон |
| Продюсер | Гейл Анна Херд |
| Жазуучу | * Жеймс Кэмерон
* Гейл Анна Хөрд
 |
| Оператору | Адам Гринберг |
| Тартылгандар | * Арнолд Шварценеггер
* Майкл Бин
* Линда Хэмилтон
* Пол Уинфилд
 |
| Музыкасы | Брэд Фидел |
| Редактору | Марк Голдблатт |
| Жайылтуучу | Orion Pictures |
| Чыккан жылы | * октябрь 26, 1984 (1984-10-26)
 |
| Узактыгы | 107 мүн. |
| Өлкөсү |  АКШ |
| Тили | Англис |
| Бюджети | $6.4 млн |
| Киреше | $78.3 млн |

**"Терминатор"** (англ. *The Terminator*) - 1984-жылы Жеймс Кэмерон тарткан америкалык илимий фантастикалык тасма. Пост-апокалипсистик келечекте машиналарга каршы чыга турган Сара Коннордун (Линда Хэмилтон) баласын өлтүрүү үчүн 2029-жылдан 1984-жылга жөнөтүлгөн киши өлтүрүүчү киборг Терминаторду Арнолд Шварценеггер аткарат. Келечектеги жоокер Кайл Риз (Майкл Бин) Коннорду коргоо үчүн өткөн мезгилге жөнөтүлөт. Сценарийин жазган Кэмерон менен Гейл Анна Хөрд. "Hemdale Film Corporation" аткаруучу продюсерлери Дерек Гибсон жана Жон Дэли тасманы каржылоо жана өндүрүү иштерин камсыздашкан.

АКШда эки жума бою эң көп көрүлгөн тасма Кэмерон жана Шварценеггердин ийгиликке жетишине шарт түзгөн. Тасманын ырааттуу уланышы, уруш сценалары жана Шварценеггердин аткаруу чеберчилиги киносынчылардын мактоосуна арзыган. Тасманын ийгилик жаратуусу дагы төрт уландысын ("Терминатор 2: Акыр заман", "Терминатор 3: Машиналардын көтөрүлүшү", "Терминатор: Куткаруу" жана "Терминатор: Генезис") тартканга түрткү болгон. 2008-жылы "Терминатор" Конгресс китепканасы тарабынан "маданий, тарыхый же эстетикалык баалуу" деп табылып, Улуттук кино реестринде сактоо үчүн тандалып алынган.

## Сюжет

== Тартылгандар == Аскат Сулайманов

## Шилтемелер
# Мэттью Макконахи

**Мэттү Дэвид Макконахи** (англ. *Matthew McConaughey*;/ məkɒnəheɪ /; 1969-жылдын 4-ноябрында туулган) - америкалык актер. Ал "Мас болгондор жана адашкандар” (Dazed and Confused, 1993) тасмасындагы ролу үчүн коомчулуктун назарына илинген. Ал "Техас кыргыны" (англ. Texas Chainsaw Massacre: The Next Generation, 1994), "Өлтүрүү сааты" (англ. A Time to Kill, 1996), Стивен Спилберг тарткан "Достук" ( исп. Amistad, 1997), "Байланыш" (англ. Contact , 1997), "Телевизордогу Эд" (англ. EDtv, 1999) жана Ю-571 (англ. U-571, 2000) тасмаларында ойногон.

2000-жылдары актер "Тойдун алдындагы ызы-чуу" (англ. The Wedding Planner, 2001), "Жигитти кантип он күндө кетирсе болот" (англ. How to Lose a Guy in 10 Days, 2003), "Көйгөйлөрү чечүү" (англ. Failure to Launch, 2006), "Акмактын алтыны" (англ. Fool's Gold (2008) "Мурунку колуктуларымдын рухтары" (англ. Ghosts of Girlfriends Past, 2009) сыяктуу романтикалык комедияларга тартылган. 2011-жылдан тартып "Линколн адвокаты" (The Lincoln Lawyer, 2011), "Берни" (англ. Bernie, 2011), "Киши өлтүргүч Жо" (англ. Killer Joe, 2011), "Гезитчи" (англ. The Paperboy, 2012), "Мад" (англ. Mud, 2012), "Сыйкырдуу Майк" (англ. Magic Mike, 2012), "Уолл Стриттин карышкыры" (англ. The Wolf of Wall Street, 2013), "Сатуучулардын Даллас клубу" (англ. Dallas Buyers Club, 2013), "Жылдыз арасында" (англ. Interstellar, 2014) жана "Жонстун эркин штаты" (англ. Free State of Jones, 2016) сыяктуу драмалык тасмаларда роль жараткан

Мэттү Макконахи "Сатуучулардын Даллас клубу" (англ. Dallas Buyers Club, 2013) биографиялык тасмасынде иммундук жетишсиздик дартына чалдыккан ковбойдун ролу үчүн "Оскар" сыйлыгын, "Алтын глобус" сыйлыгын, АКШ киноактерлор Гильдиясынын сыйлыгын алган жана башка номинацияларга талапкер болгон. 2014-жылы "Чыныгы детектив" (англ. True Detective) криминалдык антологиясында Раст Коулдун ролу үчүн Critics' Choice Award сыйлыгын алган жана "Эмми", "Алтын глобус" сыйлыктарына көрсөтүлгөн.

## Өмүр таржымалы

## Жеке жашоосу

## Тартылган тасмалары

## Шилтемелер
# Микки Маус

Микки Маус (1928-жыл).
**Микки Маус** (англ. *Mickey Mouse*) бул 1928-жылы Уолт Дисней компаниясынын талисманы катары кызмат кылган Уолт Дисней Анимация студиясында түзүлгөн мультфильм каарманы. Адатта кызыл шорты, чоң сары бут кийим жана ак мээлей кийген антропоморфтук чычкан Микки (Mickey) дүйнөдөгү таанымал ойдон чыгарылган каармандардын бири.

## Дагы караңыз

* Дисней, Дисни Уолт