Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Мартин Скорсезе

**Мартин Чарльз Скорсезе** (англ. Martin Charles Scorsese, айтылышы: /skɔːrˈsɛsi/; италиянча: [skorˈseːze]; 1942-жылы 17-ноябрь) – кесибине 50 жылдан ашык өмүрүн арнаган америкалык режиссер, продюсер, сценарист жана тасма тарыхчысы. Скорсезенин эмгектеринин негизги темаларына сицилиялык-америкалыктардын индивидуалдуулугу, күнөө жана күнөөнү жууштун римдик-католиктик концепттери, ишеним, мачолук, заманбап кылмыштуулук жана кылмышкерлер топторунун кагылыштары кирет. Режиссердун тасмаларынын көбү зомбулукту көрсөтүүсү жана нормативдик эмес сөздөрдүн колдонуусу менен белгилүү.

Жаңы Голливудтун өкүлү болгон Скорсезе тасма тарыхынын эң маанилүү жана таасирдүү кинематографисттердин бири болуп эсептелет. 1990-жылы режиссер тасмалардын сактоосуна арналган The Film Foundation уюмунун негиздөөчүсү болгон, ал эми 2007-жылы World Cinema Foundation уюмун негиздеген. Скорсезе кинематографияга кошкон салымы үчүн AFI Life Achievement Award сыйлыктын жана ага кошумчалуу "Оскар", Канн кинофестивалы учурунда ыйгарылган "Алтын пальма бутагы" - ("Эң мыкты фильм"), "Күмүш арстан", "Грэмми", "Эмми", "Алтын глобус", BAFTA жана DGA сыйлыктардын ээси.

Режиссердун эмгектерине "Митаам көчөлөрү" (англ. Mean Streets, 1973), "Таксист" (англ. Taxi Driver, 1976), "Албуут бука" (англ. Raging Bull, 1980), "Күлкүлүү окуянын королу" (англ. The King of Comedy, 1983), "Иисус Христостун акыркы азгыруусу" (англ. The Last Temptation of Christ, 1988), "Жакын достор" (англ. Goodfellas, 1990), "Коркуунун булуңу" (англ. Cape Fear, 1991) жана "Казино" (англ. Casino, 1995) сыяктуу тасмалар кирет, алардын кээ бирөөлөрүндө Скорсезе актер жана досу Роберт Де Ниро менен бирге иштеген. Скорсезенин актер Леонардо Ди Каприо менен болгон кызматташтыгы да белгилүү, актер режиссердун "Нү-Йорк бандалары" (англ. Gangs of New York, 2002) жана "Уолл-стрит карышкыры" (англ. The Wolf of Wall Street, 2013) тасмаларында тартылган. Экөөнүн үчүнчү "Чыккынчылар" (англ. The Departed) аттуу тасмасы "Эң мыкты тасма" номинациясына кошумча Скорсезеге "Оскар" сыйлыгынын "Эң мыкты режиссер" номинациясынын жеңишин алып келген. Натыйжада Ди Каприо менен Скорсезенин кызматташтыгы экөөнө бирдей "Оскар" сыйлыгынын бир канча номинацияларын жана башка ардактуу сыйлыктардын жеңишин алып келген.

Скорсезенин эмгектери катары саналган тасмалар: "Акыркы вальс" (англ. The Last Waltz, 1978), "Бир канча саат өткөн соң" (англ. After Hours, 1985), "Асман кожоюну" (англ. The Aviator, 2004), "Каргыш аралы" (англ. Shutter Island, 2010), "Хүго" (англ. Hugo, 2011) жана "Жымжырттык" (англ. Silence, 2016). Режиссердун телевизиондук эмгектерине HBO каналынын "Жашырын империя" (англ. Boardwalk Empire) жана "Винил" (англ. Vinyl) телесериалдары кирет, Скорсезе акыркысынын кош-ойлоп табуучусу да болгон. "Чыккынчылар" тасмасы үчүн Скорсезе "Оскар" сыйлыктын "Эң мыкты режиссер" номинациясына татыган. Сегиз "Эң мыкты режиссер" номинациялары менен Скорсезе болгон номинацияларга эң көп талапкерлиги коюлган режиссеру болуп, жалпы номинациялары боюнча Билли Уайлдерден кийинки орунду ээлеген.

## Өмүр таржымалы

## Жеке жашоосу

## Тартылган тасмалары

## Шилтемелер
# Фаренгейт 451

| Фаренгейт 451  |
| --- |
|  |
| Жазуучу | Рэй Брэдбери |
| Нукура аталышы | *Fahrenheit 451* |
| Сүрөтчүсү | Жосеф Мугнайни |
| Өлкөсү |  АКШ |
| Тили | англис |
| Жанры | дистопиялык романы |
| Басмакана | Ballantine Books |
| Чыккан жылы | 1953 |
| Кыргызча чыккан жылы | 2021 (BuguPress) |
| ISBN | 978-9967-9343-2-0 |

**Фаренгейт 451** (англ. *Fahrenheit 451*) — америкалык жазуучу Рэй Брэдберинин 1953-жылы жарык көргөн дистопиялык романы. Бул анын эң мыкты чыгармаларынын бири болуп саналат. Романда Американын келечектеги коомчулугу тууралуу баяндалат. Анда китептерге тыюу салынып, эгер китептер табылып кала турган болсо аларды "өрт өчүргүчтөр" өрттөп салышат. Китептин урааны чыгарманын атылышын чечмелеп берет: "Фаренгейт 451 — бул китептин кагазы от алып күйө турган температура."

Роман өзгөчө идеяларды басмырлаш үчүн китеп өрттөөнүн тарыхый ролун чечмелегендердин темасына айланган. 1956-жыл үналгыда курган маегинде Брэдбери айткандай, ал "Фаренгейт 451" чыгармасын АКШдагы китеп өрттөө коркунучу жаралган маалга (Маккарти учурунда) карата өз мамилесин билдирүү максатында жазган. Кийинчерээк ал өз китебин "жалпыга маалымдоо каражаттарынын адабияттарды окууга болгон кызыгууну азайтып жатканы боюнча" бир комментарий деп сүрөттөгөн.

1954-жылы "Фаренгейт 451" Американын көркөм өнөр жана адабият академиясынын адабият жаатындагы сыйлыгын жана Калифорниянын көз карандысыз клубунун алтын медалын жеңип алган. Андан соң 1984-жылы "Прометей" сыйлыгынын "Даңк залы" наамын жана 1954-жылы "Хүгонун" "Ретро" сыйлыгын утуп алып, 2004-жылы "Хүгонун" "Эң мыкты роман" наамын алган төрт чыгарманын бири болуп калган. Брэдбери 1976-жылы жарык көргөн романдын аудиокитеби үчүн "Грэмминин" "Эң мыкты окулган сөз" номинациясына көрсөтүлгөн.

Романга ылайыкташтырып 1966-жылы Франсуа Трүффо тасма тарткан жана 1982-жылы Би-Би-Си үналгысы драмалаштырган. Брэдбери 1979-жылы сахналык спектакль версиясын басып чыгарып, 1984-жылы "Фаренгейт 451" аттуу компьютер оюнун жана "Өрттөөнүн ырахаты" аттуу аңгемелердин топтомун иштеп чыгууга жардам берген.

## Сюжети

## Каармандары

## Шилтемелер
# Латын Америкасы

Латын Америкасы.
**Латын Америкасы** (испанча Amerika Latina, англ. Latin Amerika) – Түштүк жана Борбордук Америкадагы, Түндүк Американын түштүк бөлүгүндө жайгашкан мамлекеттердин жалпы аты. Аянты 20,5 млн км2. Калкы 451 млн (1998); Европадан көчүп келгендердин тукумдары, индейлер, метистер, негрлер жана мулаттар. Негизинен татаал этностук жана тарыхый процесстердин натыйжасында пайда болгон.

Латын Америкасынын аймагында 33 мамлекет жайгашкан. Алар Антигуа жана Барбуда, Аргентина, Багама Аралдары, Барбадос, Белиз, Боливия, Бразилия, Венесуэла, Гаити, Гайана, Гватемала, Гондурас, Гренада, Доминика, Доминикан Республикасы, Колумбия, Коста-Рика, Куба, Мексика, Никарагуа, Панама, Парагвай, Перу, Сальвадор, Сент-Винсент жана Гренадины, Сент-Китс-Невис, Сент-Люсия, Суринам, Тринидад жана Тобаго, Уругвай, Чили, Эквадор, Ямайка мамлекеттери, ошондой эле Улуу Британия, Франция, Нидерланд, АКШнын ээликтери жайгашкан. Бул континенттеги 18 мамлекеттик расмий тили – испан тили. Бразилияда – португал, Гаитиде – француз, Суринамда – нидерланд, ал эми калган мамлекеттерде – англис тилдери. Ошондой эле 10%тен ашыгы түрдүү индей тилдерин жана диалектилерин колдонушат. Калктын көпчүлүгү латын тилинен пайда болгон роман тилинде сүйлөгөндүктөн, континенттин бул бөлүгү Латын Америкасы деп аталган. Кариб деңизине жакын өлкөлөр Кариб Америкасы деп да аталат.

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 5-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2014. ISBN 978—9967—14-111-7
# 1-апрель

|  |
| --- |
|  ← **апрель** → |
| Дш | Шш | Шр | Бш | Жм | Иш | Жк |
|   |   |   |   |   | 1 | 2 |
| 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 |
| 10 | 11 | 12 | 13 | 14 | 15 | 16 |
| 17 | 18 | 19 | 20 | 21 | 22 | 23 |
| 24 | 25 | 26 | 27 | 28 | 29 | 30 |
| 2026-ж. |

**1-апрель** — Григорий календары боюнча жылда 91-чи күн (толук жылдарда 92–чи күн). Жылдын аягына чейин 274 күн бар.

## Майрамдар

* Эл аралык күлкү күнү — (Кыргызстан жана КМШ өлкөлөрү, Орусия, АКШ, Канада , Англия, Финляндия, Испания).
* —Эл аралык канаттууларды коргоо күнү.
* Иран — Ислам Республикасынын күнү (1979), Улуттук майрам.
* Кипр — Кипрдин улуттук майрам күнү.
* Мальта — Эркиндик күнү (1979).
* Сан-Марино — Улуттук майрам.
* ТАР — Үй-бүлө күнү.
* Украина — Одесса, Юморина
* Жапония — Мияко одори (весенний фестиваль танца).

## Окуялар

### **Кыргызстанда 1984-жылы Кыргыз ССРи Өкмөтү жаш үй-бүлөлөрдүн жашоо шартын оңдоо максатында процентсиз насыя берүү туурасында токтом кабыл алган.
* 2009-жылы Кыргызстанда тамеки продукцияларын жарнамалоого тыюу салынган.
* 2012-жылы МТВ каналы Кыргызстанда көрсөтүүсүн токтоткон.

### **Дүйнөдө 1875-жылы Англиядагы "Таймс" гезити жуманын аба ырайын басып чыккан алгачкы гезиттерден болуп саналып калган.
* 1889-жылы Идиш жуугуч машина сатыкка чыккан.
* 1923-жылы Орусияда "Огонёк" журналы биринчи жолу жарык көргөн.
* 1925-жылы Израилдеги ири илимий жана окуу борбору болгон Иерусалим шаарындагы еврей университети негизделген.
* 1946-жылы Алеут аралдарында күчү 8,6 баллдык зилзала болгон.
* 1966-жылы Сенегалда биринчи жолу африка искусствосун кенен жайылтуу максатында эл аралык фестиваль ачылган.
* 1976-жылы Америкалык Стив Жобс өнөктөшү Стив Возняк менен бирге "Apple Computer" компаниясын негиздеген.
* 1987-жылы Америкалык Стивен Ньюмен 4 жыл мурун баштаган жерди жөө айланып чыгуу саякатын аяктаган.
* 1997-жылы Орусиянын биринчи президенти Борис Ельцин өлкөнүн бардык аткаминерлери орусиялык гана унааларда жүрө турган жарлыкка кол койгон.
* 2007-жылы “QUEST PISTOLS” тобу алгач ирет сахнага чыккан.
* 2011-жылы Пастор Терри Жонс Куранды өрттөгөндүгүнө кыжырданган эл аны камоо талабы менен Ооганстандын Мазари-Шариф шаарындагы БУУнун миссиясынын имаратына кирип барышкан
* 2014-жылы Юлия Тимошенконун Крымдын аймагына киришине тыюу салынган

## Төрөлгөндөр

### **Кыргызстанда 1969-жылы Кикбоксчу Али Порсуков туулган.
* 1997-жылы Актёр Айбек Көкеев туулган.

### **Дүйнөдө 1809-жылы Орус жазуучусу Николай Васильевич Гоголь төрөлгөн.
* 1905-жылы Бельгиянын 3 жолку премьер-министри Гастон Эйскенс туулган.
* 1974-жылы Француз актёру, каскадёр, акростритер Сирил Раффаэлли туулган.
* 1976-жылы Голландиялык футболчу жана машыктыруучу Кларенс Зеедорф туулган.
* 1983-жылы Орусиялык ырчы жана театр актёру Сергей Лазарев төрөлгөн.

## Каза болгондор

## Шилтемелер
# Спорт

Спорт
**Спорт-биздин досубуз** - ар кандай дене тарбиялык көнүгүүлөр боюнча окуу-машыгууну жана мелдештерди уюштуруу жана өткөрүү системасы. **С**. адамдын ден соолугун чыңдоо , мелдеште жогорку көрсөткүчкө жана жеңишке жетүү максатын көздөйт; дене тарбиянын негизги бөлүгү. Спорттун ар кандай түрлөрү, оюндары, коомдору, комитеттери бар.
**Спорт** — атайын дене тарбиялык көнүгүүлөр боюнча окуу-машыгууну жана мелдештерди уюштуруу, өткөрүү системасы. Спорт мелдешүү, жеңүү, эң жогорку спорттук жетишкендиктер — рекорддорго жетишүү максатын көздөйт. Советтик спорт ар бир кишинин ар тараптан өнүгүүсүн, ден соолукту чыңдоону камсыз кылат жана өзүнүн массалуулугу менен мүнөздөлөт. Спорттук мелдештерге жана машыгууларга катышуу ден соолукту чыңдоо, бош убакытты максаттуу пайдалануунун эң мыкты шарттарынын бири. Спорт чечкиндүүлүк, туруктуулук, тартиптүүлүк, коллективди сүйүү, жеңишке умтула билүү жана башкалар баалуу сапаттарды өнүктүрөт.

## Спорт -биздин досубуз

Спорт менен машыгуу нерв-психикалык, оор күч келүү менен байланыштуу болгондуктан ага ден соолугу чың, медициналык кароодон өткөн адамдар катыша алат. Такай машыккан кишилердин келбети сымбаттуу болуп, органдар менен системаларынын түзүлүшү, функциясы жакшырат. Машыгуулардын натыйжасында сөөктөр бышык болуп, булчуңдар чоңоёт, кыймыл-аракет жакшырат, сергек болот, түрдүү ооруларга туруктуулугу жогорулайт. Спорт менен машыгууда ага жумшалуучу күч машыгуучулардын күчүнө, жашына жана жынысына ылайык келүүгө тийиш. Узак убакыт, үзгүлтүксүз спорт менен машыгуу ден соолукка жакшы таасир берип, мезгилсиз картаюунун алдын алат. Бирок, жаш өткөн сайын оор күч менен байланыштуу машыгууларды азайтуу талапка ылайык. Күрөш, футбол, оордуктарды көтөрүү сыяктуу спорттун түрлөрү менен машыгуу пайдасыз. Ал эми сууда сүзүү, жай чуркоо, лыжа тебүү, бадминтон, теннис, волейбол ойноо орто жаштагы жана улгайып калган кишилер үчүн жеңил болот.

## Мелдештер

Спорттун бардык түрлөрү боюнча машыгуу жана атайын мелдештер өткөрүлөт. Спорттук мелдештер адегенде ишканалардын арасында, андан кийин райондук, областтык, республикалык жана союздук масштабда уюштурулат. Ар бир спортсменге спорттук мелдештерде көрсөткөн жетишкендиктеринин негизинде атайын спорттук разряддар жана наамдар ыйгарылат.

**A Аба спортунун түрлөрү
* Aкробатика
* Aтлетика
* Аэробика

**Б Бадминтон
* Баскетбол
* Бильярд
* Бокс
* Боулинг

**К Кыргыз спорту
* Кыргыз курош
* Курош

##### О

* Ордо оюну

**Ф Футбол

**Ш Шахмат

Биринчи Олимпиада оюндары 1896-жылы өткөн (булак(жеткиликсиз шилтеме)).

## Колдонулган адабият

Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
# Аллегория

|  |
| --- |
| Аллегория |
| ἀλληγορία |
|  |
| Аталышы нукура тилинде | ἀλληγορία |
| Depicted by | Poetry and History Celebrate Rome's Warlike Exploits, Allegoric scene |
| Булактарда | Ottův slovník naučný, Pauly–Wissowa, The Nuttall Encyclopædia, Brockhaus and Efron Encyclopedic Dictionary, Small Brockhaus and Efron Encyclopedic Dictionary, Explanatory Dictionary of the Living Great Russian Language, Kościelna encyclopedia, Metropolitan Museum of Art Tagging Vocabulary, Armenian Soviet Encyclopedia, vol. 1, Jewish Encyclopedia of Brockhaus and Efron, Literatura Terminoen Hiztegia |
| ,  |
| Викиказынадагы категориясы | Allegories |
| Тема боюнча негизги категориясы | Category:Allegory |
| Allegories |

Аллегория

**Аллегория** (б.-грек. ἀλληγορία — башкача сүйлөм) — адабият менен искусство чыгармаларында сүрөттөөнүн, образдарды каймана мааниде берүүнүн жолу. Түшүнүктөрдү, нерсени каймана мааниде берүү тамсилдерге мүнөздүү. Дүйнө адабиятынын тарыхында ар бир эл жашоо тиричилигине, тарыхына, шартына ылайык ар түрдүү каймана түшүнүктөрдү пайдаланышкан. Бул алардын туу, гербдеринде да кез¬дешет. Аллегориялык сүрөттөө өөзеки адабиятта кеңири пайдаланылган. Алар көбүнчө тамсилдерде кездешет. Тоголок Молдо жалкоо адамды «Иттин доолдай тиктирем дегени» тамсилинде иттин аллегориялык образы менен каймана мааниге өткөрөт.

## Аллегория (Философия)

Аллегория өз пикирин билдирүүнүн шарттык формасы. Аллегория түшүнүгү символ түшүнүгүнө жакын, алардын ортосундагы чек конкреттүү учурларда талаш болушу мүмкүн. Алардын айырмачылыгы символ көп маанилүү жана чектелүү ал эми ошол кезде Аллегория түшүнүгү кандайдыр бир акыл-эстин формуласы катарында пайда болот. Философиянын тарыхындагы Аллегориянын ролу эллинизм доорунан баштап көптөгөн аракеттер менен байланыштуу.

## Колдонулган адабияттар

* Философия: энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.-Б.: 2004,ISBN 9967-14-020-8

## Шилтеме

 Archived 2021-09-22 at the Wayback Machine
# Диалог

**Диалог** (гр. dialogos сүйлөшүү, аңгемелешүү) — маалымат алмашуунун кеңири таралган түрү, эки же андан көп адамдын баарлашуусу.

## Илимий диалог

Адабиятта тигил же бул теориялык жобонун мазмунун маалымдоонун ыкмасы катары колдонулат, негизинен суроо-жооп (катехизис) формасында учурайт.

## Саясий диалог

Жалпы саясий көз караш табуу, саясий эрки менен бийлик күч колдонбой ишке ашыруу максатында ар кандай мүдөөлөрдүн маңызын терең кароо аркылуу маселелерди чечүү формасы. Диалог өлкөдөгү же эл аралык аренадагы жаңжалдарды жөнгө салуунун, ар кыл күчтөрдү тынчтык кызматташууга тартуунун эң зарыл каражаты катары кызмат өтөп келет.

## Философиялык диалог

Инсандардын дүйнөтааным тегерегинде өз ара алым-сабак иретинде пикир алышып, баарлашуусунан улам келип чыккан философиялык чыгарманын түрү жана өзгөчө баяндоо ыкмасы. Ал байыркы Грекияда биздин заманга чейинки 4-кылымда философиялык ойду догмалык эмес жол менен түшүндүрүүчү өз алдынча жанр катары калыптанган.

## Информациялык диалог

Пайдалануучулардын (же операторлордун) компьютер менен өз ара иш алып баруу аракеттеринин жолу, суроо-жооп иретинде маалымат (же команда) алмашуусу.

## Адабий диалог

Эки же бир нече инсандар ортосундагы баарлашуунун түрлөрүн мүнөздөөчү түшүнүк. Баарлашуу диалогдук жана монологдук болуп экиге бөлүнөт. Диалогдук аңгемелешүүдө өз ара баарлашуу катышуучулардын биринен бирине өтүп, айтылган ой улам жаңы кепке чакырып турат. Монологдук кеп салуу жооп күтпөстөн, экинчи тарапка оозеки же жазуу жүзүндө кайрылуу (мемуар, күндөлүк, интервью жана башка). Кыргыз адабиятында диалог баарлашуу же пикир алмашуу өнөрү катары байыртадан нукура элдик нукта өнүгүп келген (айтыш, акыйнек, аския, бадик, сармерден, алым-сабак, табышмак табышуу, жоктоо, учурашуу дагы ушул сыяктуу). 20-кылымдын соңунда кыргыз профессионал адабиятында диалог түрүндөгү олуттуу чыгармалар жарала баштады. Дүйнөнүн айтылуу интеллектуалдары, маданият ишмерлери катышып, 1986-жылы өткөн дүйнөлүк Ысык-Көл форумунда да аңгемелешүү философиялык мүнөздө жүргөн. Диалогдук баарлашууну Ч. Айтматов: «Турмуштагы нерселердин бардыгы эле кызык окуяга айлана койбойт, кагазга түшүрүлгөндүн бардыгы эле ашкан кызыгуу менен окула бербейт. Мына ушул жагдайдан алганда аңгемелешүү окурмандан чыдамкайлуулукту жана ойчулдукту талап кылган кыйын жанр», деп мүнөздөйт. Ч. Айтматовдун жана М. Шахановдун «Жар кырындагы аңчынын ыйы» аттуу чыгармасынын жарыкка чыгышы менен (1996, Алматы) кыргыз адабиятында диалог жанрынын кеңири масштабдуу, көп проблемаларды бир түйүнгө уюткан көлөмдүү үлгүсү жаралды.

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 3-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2011. ISBN 978–9967–14–074–5
# Дин

**Дин** — араб тилинен келген сөз лексикалык жактан: акыбет, жаза, өкүм, саясат, баш ийүү, сыйлык, улут, шарият сыяктуу бир топ маанилерге барып такалат.

## Илимде

Адамдын жана адамдардын аң-сезиминде, кулк-мүнөзүндө, жүрүм-турумунда, иш-аракеттеринде өзгөчө таасирге ээ рухий көрүнүш; 1) табынуу, сыйынуу объектиси болуп саналган табияттан тышкаркы күчтөргө (Кудайдын кудуретине, арбактарга) берилип ишенүүгө негизделген түшүнүмдөр, ишенимдер, элестер, аң-сезимдер жыйындысы; 2) адам менен Кудайдын (же табияттан тышкаркы күчтөрдүн) ортосундагы мамилелер системасы, санжабы; 3) ишенимдердин, таатибадаттардын, табынуу-сыйынуулардын маңызын билдирген жалпы атамасы.

## Теологияда

Кудайды аңдап билүүгө, анын чексиз улуу кудуретине терең ынаным менен таанууга алып баруучу бирден бир жол; адамзат түзгөн илим-билим түрлөрүнүн эч бири Кудайды аңдоого, анын кудуретин таанууга жана түшүнүүгө жөндөмсүз делет.

## Атеизмде

Бир же бир нече кудай бар, табияттан тышкары кереметтүү илимге кайып күчтөр бар деген ишенимге таянган көз караштардын, сезим-туюмдардын, ырым-жырымдардын, каада-салттардын жыйындысы. Дин түшүнүгүнө диний мекемелер (мечит, чиркөө, буткана жана башка) жана диний кызматкерлер (бакшы, поп, молдо жана башка) да кирет. Анын белгиси реалдуу дүйнөдөн тышкары сырдуу күчтөр бар экенине, аңдабастан, сокур ынануу; табияттагы же коомдогу кадыресе эле көрүнүштөрдүн, кубулуштардын, байланыштардын, мыйзамченемдердин аңсезимде укмуштанып, теңирден тескери чагылышы («адамдардын башында, алардын күнүмдүк турмушунда үстөмдүк кылган сырткы күчтөрдүн фантастикалык чагылуусу жердеги күчтөр, жердик эмес формага ээ болгон чагылуу» Ф. Энгельс). Диндин тарыхта белгилүү алгачкы түрлөрү: магия, тотемизм, фетишизм, анимизм дагы ушул сыяктуу. Тарыхый өнүгүү формалары: уруулук, улуттук-мамлекеттик (этностук), дүйнөлүк (буддизм, христиан, ислам).

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 3-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2011. ISBN 978–9967–14–074–5
# Кванттык теория

**Кванттык теория** – илимде микродүйнө объектилеринин түзүлүшүн, кыймылын жана өз ара аракеттешүүсүн окутуп-үйрөтүүчү физикалык теория. Ал кванттык механика, кванттык статистика жана кванттык электрдинамика бөлүмдөрүн камтыйт. Электрондордун жана жарык кванттарынын касиеттеринин дал келишин изилдөө кванттык теорияны түзүүгө алып келген. Кванттык теориянын өнүгүүсүнүн алгачкы этаптары: А. Эйнштейндин фотоэлектр эффектисин түшүндүрүүсү, фотондордун таралуусу боюнча А. Комптондун нурлануунун кванттык мүнөзүн ачып көрсөтүүсү. Ал эми Н. Бордун теориясы, Ж. Франк менен Г. Герцтин тажрыйбалары атомдун нурлануусунун кванттык мүнөздөмөсүн далилдеген. Теориянын өнүгүшүнүн кийинки этабы микробөлүкчөлөрдүн толкундук касиетин байкоо менен иш жүзүнө ашат. 1924-жылы франциялык физик Луи де Бройль бөлүкчөлөрдүн корпускулалык абалынан тышкары дагы толкундук касиети тууралуу айткан. Дүйнөлүк окумуштуулар M. Лауэ, У. Томсон, К. Девиссон жана Л. Жермердин тажрыйбалары бөлүкчөлөрдүн толкундук касиетин далилдөөчү дифракция кубулушуна арналган. Кванттык теорияда материянын туруктуулугу жана өзгөрмөлүүлүгү, дискреттүүлүгү жана үзгүлтүксүздүгү анын негизги касиеттери болуп эсептелет. Кванттык теорияда микробөлүкчөлөрдүн кыймылы координаталардын жана убакыттын бир катар функциялары [ WIKINIUM\_MATH\_PH\_0 х, y, z, t] аркылуу жазылат). Эркин микробөлүкчөлөрдүн негизги мүнөздөөчүлөрү энергия (Е) жана импульс (р). Кванттык теорияда закондордун негизги айырмачылыктары – символдордун сандар менен эмес, абстракттуу математикалык түшүнүктөр – операторлор менен белгилениши. Классикалык теориядан айырмаланган жаңы түшүнүктөр, башкача айтканда материянын корпускулалык (дискреттүү) жана толкундук (үзгүлтүксүз) касиеттери келип чыгат. Бул атомдук процесстерди жазуудагы жаңы ыкма болуп эсептелет.

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104-9