Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Дүйнөлүк такталган убакыт

**Бүткүл дүйнөлүк айкалыштырылган убакыт** (англ. Coordinated Universal Time, фр. Temps Universel Coordonné; **UTC**) — сааттарды жана убакытты жөнгө салуу үчүн атайын стандарт. Атомдук убакыттан бүтүн секундга жана дүйнөлүк UT1 убактысынан бөлчөк секундга айырмаланат.

UTC аббревиатурасынын (кыскартылган сөздүн чечмелениши) так чечмелениши жок. 1970-жылы кыскартуу түзүү талап кылынганда, Эл аралык элетрдик байланыш кеңеши англисче *CUT = Coordinated Universal Time* же французча *TUC = Temps Universel Coordonné* бул ролго туура келбейт деп эсептеп, нейтралдуу вариант кылып, UTC деп атаган.

UTC системасы эскирген Гринвич ортоктук убакыттын (GMT) ордуна киргизилген. Себеби, GMTнин убакыт шкаласы (көрсөткүчү) Жердин суткалык айлануусуна гана негизделген болчу. Ал эми UTC шкаласы атомдук убакыттын (TAI) шкаласына негизделип, элдин колдонуусуна ыңгайлуу болгон.

Убакыт аралыгы
UTC менен UT1 ортосундагы айырмачылык 0,9 секунддан ашык эмес, эгерде жогорку тактык керектелбесе, кеңири түшүнүк болгон — дүйнөлүк убакыт (UT) колдонулса боло берет. Азыркы кезде, айрыкча бөлчөктүк секунлд убактысы кереги жок кезде Гринвич боюнча ортоктук убакытты (GMT) UTCтин же UT1дин ордуна алып карасак болот. Эгерде UTC менен UT1 убактыларынын ортосунда олуттуу айырма болсо, Гринвич убактысын колдонушпайт.

Жер шарындагы убакыт аралыктары UTCтан оң жана терс жылуу боюнча көрсөтүлөт.

UTC убактысын кышында да, жайында да которулбаарын эске алып коюшубуз керек.

## Шилтемелер

* Current UTC Time
* BIPM UTC/TAI Сервер Времени
* Date and Time Formats (англ.).  W3C (27 August 1998). — Reuters кызматынын макаласы, Limited убакыттын форматтары тууралуу.. Түп булактан архивделген күнү 23 -август (баш оона) 2011.
* *G. Klyne, C. Newman.* RFC 3339. Date and Time on the Internet: Timestamps (англ.).  IETF (July 2002). — сунушталган стандарт RFC 3339. Текшерилген күнү 31-октябрь 2007. Түп булактан архивделген күнү 23 -август (баш оона) 2011.
# Белги

**Белги** – нерсени таанып билүүгө мүмкүн болгон касиет; бир түшүнүктү экинчи түшүнүктөн айырмалаган аныктамалар.

## Колдонулган адабияттар

* Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Философия (энциклопедиялык окуу куралы).-Б.: 2004, ISBN 9967-14-020-8
# Географиялык координаттар

Координаталар сферасы.
**Географиялык координаттар** – Жер бетиндеги чекиттин ордун аныктоочу кеңдик жана узундук.

**Географиялык кеңдик (φ)** – берилген чекиттен өтүүчү түз сызык менен экватор тегиздигинин арасындагы бурч, ал экватордун эки жагына тең 0°тан 90°ка чейин эсептелинет.

**Географиялык узундук (λ)** - берилген чекит аркылуу өткөн меридиан тегиздиги менен баштапкы меридиан тегиздигинин арасындагы эки грандуу бурч, ал меридиандын башталышынан чыгышты көздөй 0°тан +180°ка (чыгыш узундук) жана батышты көздөй 0°тан – 180°ка чейин (батыш узундук) эсептелет.

Гринвич обсерваториясы аркылуу өткөн меридиан нөл же башталыш меридиан деп аталат.

Геоборбордук координаталар системасы – асман телолорунун абалын Жердин борборуна салыштырылып аныктоочу координаталар системасы.

## Кошумча макалалар

* Меридиан
* Параллель
* Экватор

## Колдонулган адабияттар

* Астрономия. Энциклопедиялык окуу куралы, 2004, Бишкек *Башкы редактор: Ү. Асанов. Жооптуу редактор: Э. Мамбетакунов*
# Латын тили

**Латын тили** (өз аталышы — lingua Latina, Лаций аймагынын атынан) — байыркы римдиктердин тили, Ыйык Рим империясында колдонулган. Ал латын-фалиск бутактарына кирген, италиялык тилдердин индоевропалык тил үй-бүлөсүнө таандык. Бүгүнкү күндө байыркы италиялык тилдердин ичинен толук колдонуудан чыкпаган жалгыз тил — латын тили, бирок ал азыр сүйлөшүү тили катары эмес, чектелген тармактарда гана колдонулат. Латын тилинин заманбап мураскорлору — роман тилдери, ал эми башка италиялык тилдер жок болуп, тил улантуучуларын калтырган эмес.

**Латын тили** — жазма эстеликтери сакталып калган эң байыркы индоевропалык тилдердин бири. Латын алфавитинен дүйнөдөгү көптөгөн тилдердин жазуу системалары келип чыккан.

Азыркы учурда латын тили Ыйык Тактынын, Мальта орденинин жана Ватикан шаар-мамлекетинин расмий тили болуп эсептелет. Ошондой эле ал Рим-католик чиркөөсүндө жарым-жартылай колдонулат. Латын тили медицинада, фармацевтикада жана башка илимдерде да кеңири колдонулат.

Европалык көп тилдерде латын тилинен алынган сөздөр абдан көп.

## Аталышы

Латын тилинин өз аталышы — *lingua Latina* — латын элинин атынан чыккан. Ал эми латындар аталышы болсо Апеннин жарым аралындагы Лаций (азыркы Италия) аймагынын атынан келип чыккан.

## Тарыхы

*Негизги макала:* Латын тилинин тарыхы

Латын тили фалиск тили менен кошо **латын-фалиск** тобуна кирген. Бул топ, оск жана умбр тилдерин камтыган **оск-умбр** тобу менен бирге, индоевропалык тил үй-бүлөсүнүн **италиялык бутактарын** түзгөн. Байыркы Италиянын тарыхый өнүгүүсүндө латын тили башка италиялык тилдерди акырындап сүрүп чыгарып, Батыш Жер Ортолук деңиз аймагында үстөмдүк кылган тилге айланган. Азыркы учурда ал **өлгөн тилдердин** катарына кирет — байыркы индия тили (санскрит), байыркы грек тили жана башка сыяктуу.

Латын тилинин тарыхый өнүгүүсү ички өзгөрүүлөрүнө жана башка тилдер менен өз ара таасирине жараша бир нече этапка бөлүнөт. Латын тилинин тарыхый этаптарын VI кылымда Севильялык Исидор белгилеген. Ал төрт түрдүү «латын тили» болгонун жазган:

1. **Эң байыркы латын тили** — Исидордун айтуусунда, ал *салийлердин ырларында* чагылдырылган. Бул тил Рим шаары негизделгенге чейин, Лацийди Янус жана Сатурн башкарган учурда болгон. (Шарттуу түрдө аны алгачкы отурукташкандардын латин-фалиск тили менен байланыштырышат.)
2. **Латын тили** — азыркы изилдөөлөрдө **архаикалык латын** деп аталат.
3. **Рим тили** — **классикалык латынга** туура келет.
# Өлкө

**Өлкө** — 1) физикалык географияда географиялык абалы же башка бир табигый өзгөчөлүктөрү боюнча айырмаланган ири аймак (мисалы, түздүктүү өлкө Батыш Сибирь түздүгү; тоолуу өлкө Кавказ ж.б.); 2) саясий-географиялык жактан өзүнчө чек арасы белгиленген, мамлекеттик эгемендүү укугу бар же башка мамлекеттин бийлиги астында турган аймак, мамлекет.

## Булактар

* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111 -7
# Жайкы убакыт

**Жайкы убакыт** — саат жебесин бир саат алдыга жылдыруу менен түшүндүрөт.

Жайкы убакытка өтүү
Кайра калабана келтирүү
Жайкы убакытка негизи жазында өткөрүшөт (кышкы убакыттан 1 саат алдыга). Ал эми күзүндө кайра ордуна келтиришет. Көпчүлүк жайкы убакытка өтүүчү өлкөлөрдө жайкы убакытка өтүү ишембиден жекшембиге караган түнү өткөрүлөт.
Жайкы убакыт көптөгөн өлкөлөрдө күндүн жарык мезгилин жана жарыктандыруу үчүн кеткен электр кубатын рационалдуу колдонуу үчүн өтүшөт.
Ал эми жайкы убакты сындагандар жайкы убакыттын адамдарга терс таасирин тийгизет жана ал убакытка өтүүдө үнөмдөө болгондугу далилдене элек деп айтышат.
Жайкы убакытка дүйнөнүн бир катар өлкөлөрү колдонуп келет. Ага өтүүдө өздүк убакыттын дүйнөлүк убакытка карата өзгөрүлөт. Жана дагы жайкы убакытка өтүү жана кайра аны өзгөртүү баардык эле жерде бир убакытта жүрө бербейт. Эгерде түштүк жарым шарда жай болсо, түндүк жарым шарда кыш, жана тескерисинче болот.
Бизге жакын өлкөлөрдөн Орусия жана Казакстанда жайкы убакытка өтүү мурда болуп келип, кийин алынып салынган.

## Кыргызстандагы жайкы убакыт

Кыргыз Республикасынын аймагында 1997-жылдын 30-мартында жайкы убакыт Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 1997-жылдын 12-мартындагы № 135 токтомунун негизинде киргизилген. Жайкы убакытка өтүү 30-мартта саат 2де саат жебесин 1 саат алдыга жылдыруу аркылуу ишке ашырылган.

## Тарыхы

Кээ бир байыркы цивилизацияларда күндүн убактысы анын узактыгына карабастан туура 12 бөлүккө бөлүнгөн. Анын негизинде кышкы күнгө караганда жайкы күндүн узактыгынын айырмасы 1 саат болуп калган.
"Жайкы убакыттын" заманбап системасын биринчи болуп жаңызеланддык энтомолог Джордж Вернон Хадсон сунуштаган. 1895-жылы Хадсон күндүн жарык убактысын сактоо үчүн 2 саатка алдыга жылдыруу үчүн ишин Веллингтондук ойчулдар коомуна тааныштырган. Ал иш Крайстчерч шаарындагылар (Жаңы Зеландия) кызыга баштаганда, ал макала 1898-жылы басылып чыккан.
Европадагы жыйкы убакытка өткөн (көмүрдү аз колдонуу максатында) Биринчи дүйнөлүк согуш учурунда Германия жана анын союздаштары болгон (1916-жылдын 30-апрель күнү). Улуу Британия жана ал согушта нейтралдуу өлкөлөр да жайкы убакытка өтүшкөн. Орусия жана бир катар өлкөлөр 1917-жылы, ал эми АКШ 1918-жылы өтүшкөн.

## Шилтемелер

*  Archived 2010-04-30 at the Wayback Machine

## Дагы караңыз

* Убакыт
* Убакыт аралыгы
* Кыргызстан
# Огайо

Огайо.
Огайо.
**Огайо** (англ. Ohio, ирокез тилинде – кооз, фр. La Belle Riviere – кооз дарыя) – АКШдагы дарыя. Миссисипинин сол куймасы. Узундугу 1580 км, алабынын аянты 528,1 миң км2. Аппалачи тоолорунан башталып, Аппалачи платосун жана Борбордук түздүктү кесип өтөт. Башкы куймалары – Кентукки, Камберланд, Теннеси (сол). Суук мезгилинде суусу кирип ташкындайт. Орточо чыгымы 8000 м3/секдай. Шлюздар курулган, бүт агымы боюнча кеме жүрөт. Луисвилл шаары туштагы босоголорду айланып өтүүчү каналдар курулган. Алабында ири ГЭС, боюнда Питсбург, Цинциннати, Луисвилл шаары жайгашкан.

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111-7
# Пароход

**Пароход**, буу кеме – буу машинасы же буу турбинасы менен жүрүүчү кеме. Турбиналуу Пароход турбоход деп аталат. Пароход буу машинасы ойлоп табылгандан кийин курулуп, 19-кылымдын башында колдонула баштаган. Биринчи Пароходду Түндүк Америкада 1807-ж. Р. Фултон курган. Россияда Пароход 1815-ж. Петербург менен Кронштадттын ортосунда жүрө баштаган. Азыркы кездеги флотто өзү жүрүүчү кемелердин ичинен кенири колдонулуп жаткан тиби – ичинен күйүүчү кыймылдаткыч менен иштөөчү теплоход.

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117 -9
# Procter & Gamble

**Procter & Gamble Co**, же **P&G** деген ат менен белгилүү болгон мекеме - керектөө товарлардын америкалык корпорациясы болуп саналат, анын штаб-квартирасы АКШ нын Цинциннати шаарында, Огайо штатында жайгашкан жана 1837-жылы Уильям Проктер жана Жеймс Гэмбл тарабынан негизделген. Ал биринчи кезекте тазалоочу каражаттардын, жеке гигиенанын жана гигиенанын товарларынын кеңири спектрин чыгарууга адистешкен. Kellogg компаниясына Pringles брендин сатканга чейин анын продукт куржунуна тамак-аш, ысылык жана суусундуктар да кирген.

2014-жылы P&G 83,1 млрд доллар көлөмүндөгү сатык жасаганы жазылган. 2014-жылы 1-августта P&G продукт куржунунан жүздөй брендди бөлүп чыгарып сатып жиберип, көңүлдү компаниянын 95% кирешесин берген калган 65 6рендге гана буруп, өз ишканасын рационалдаштырганын жарыялады. A.G. Lafley, компаниянын 2015-жылдын 31-октябрына чейинки төрагасы, президенти жана аткаруучу директору келечекки P&G "алдыңкы бренддердин көп жагынан жөнөкөй жана анча татаал эмес компаниясына айланат, аны башкаруу жана анда иштөө оңой болуп калат" деп айткан.

Дэвид Тейлор Procter & Gamble компаниясынын азыркы президенти жана башкы аткаруучу директору.

## Тарыхы

## Шилтемелер
# Диктатор

|  |
| --- |
|

**Аткаруу бийлиги** |
| **Мамлекет башчы** |
|
Диктатор • Монарх • Президент |
| **Өкмөт** |
|
Өкмөт башчысы • Канцлер • Аткаруу бийлигинин башчысы • Премьер-министр • Министрлер кабинети • Министрлик • Министр |
| **Башкаруу формасы** |
|
Президенттик башкаруу системасы • Аралаш башкаруу системасы • Парламенттик башкаруу системасы • Парламенттик демократия (Вестминстер системасы) • Парламенттик монархия • Парламенттик республика |
| **Тизмелер** |
|
Президенттердин тизмеси • Мамлекет башчыларынын тизмеси • Өкмөттөрдүн тизмеси |
| **Жергиликтүү бийлик** |
|
Губернатор • Мэр • Аким • Айыл башчы |
|  |

**Диктатор** (лат. dictator, dicto – бийлеймин, буйрамын) – 1) байыркы Италиянын , бир катар латын шаарларынын жыл сайын шайлануучу чексиз укуктуу башкаруучусу, ошондой эле Латын союзунун башчысы; 2) Байыркы Римде республикалык мезгилинде (биздин заманга чейин. 5-кылым–1-кылымдын 2-жарымы) коркунуч туулуп (согуш, ички башаламандык), бийликти бир адамга берүү зарылдыгы пайда болгондо, сенаттын чечими боюнча консулдар 6 айлык мөөнөткө дайындаган адам (магистрат). Мамлекеттеги бардык бийлик диктатордун колунда болгон. Диктаторду дайындаганда, титулуна анын шайланышынын себеби көрсөтүлгөн (Мисалы, согуш коркунучу туулганда дайындалган диктатор – согуш жүргүзүүчү диктатор). Биздин заманга чейин. 4-кылымга чейин элдик чогулушка диктатордун өкүмүнө каршы даттанууга тыюу салынган. Диктатор бардык кызмат адамын, ошондой эле консулду да башкарган. Адегенде диктаторлукка патрицийлер гана, биздин заманга чейин. 356-жылдан плебейлер да дайындалган. Сулла жана Цезардын тушунда чексиз мөөнөткө дайындалып, диктаторлук кызмат монархиялык мүнөз алган. Аны биздин заманга чейин. 44-ж. Антоний Марк жойгон.

## Колдонулган адабияттар

“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
# Жаңы Орлеан

Жаңы Орлеан.
**Жаңы Орлеан** – АКШнын түштүгүндөгү порт шаар (жылына 100 млн тдан ашык жүк ташылат). Луизиана штатында. Калкы 484 миң (1994, шаар айланасы менен 1,3 млн). Эл аралык аэропорту бар. Жолдор тоому. Өлкөнүн түштүгүндөгү маанилүү финансы жана соода борбору. Нефть ажыратуу, химилык, тамак-аш, машина куруу, түстүү металлургия өнөр жай ишканалары иштейт. Университеттер, музейлер (анын ичинде искусство, Луизиана штатынын) бар.

Шаар 1718-ж. француздар тарабынан негизделген. 1764–1800-ж. Испаниянын ээлиги. 1800-ж. фрацуздар басып алып, АКШга саткан. 18-кылымдын курулуштары («француз кварталдары») сакталган.

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14—046—1
# Жер астындагы темир жол

**Жер астындагы темир жол** - метрополитен – жердин асты менен жүргүнчү ташуучу темир жол системасы. Ачык ыкма менен курулган биринчи жер астындагы темир жол 1863-ж. Лондондо ачылып, жүргүнчүлөрдү Пэддингтондон Фэррингтонго ташыган. Бул линияда көмүр менен иштеген буу локомотивдери жүргөн. Бир топ тереңдикте курулган алгачкы жер астындагы темир жол 1890-ж. Англияда Сити менен түштүк Лондонду туташтырган. Бул линия менен электр локомотиви жүргөн. Жер астындагы темир жол Будапештте 1896-ж., ал эми Бостондо (АКШ) 1895–97-ж. ачылган. 1898-ж. Париж метросун куруу башталган. Мындай транспорттук система тез эле дүйнөнүн көптөгөн ири шаарларында курула баштады. 1932-ж. курула баштаган Москва метрополитени эң ири жер астындагы темир жол болуп эсептелет. Ал азыркы учурда күнүнө 6,5 млндон ашык жүргүнчү ташыйт. Айрым линияларда поездди башкаруу автоматтык түрдө ишке ашырылат. Париж метросунда жана анын долбоору менен салынган башка шаарлардагы жер астындагы темир жолдо поезд рельс менен эмес, бетон аркылуу жүрөт.

## Колдонулган адабияттар

“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
# Трамвай

Трамвай K2
Трамвáй (анг. tram- вагон, жана way – жол) - көчөдөгү рельстүү коомдук транспорт дайыма электричество менен кыймылдаткан, көбүнчө шаарларда пассажирлерди атайын маршруттарга алып бару пайдаланууда.

Трамвайлар XIX кылымдын аягында пайдалунууга киришкен. Эки дүйнөлүк согуштарын ичинде трамвайлардын эң пайдалунуу турган эпоха болгон, андан кийин трамвайлардын түшүү башталды, бирок – XX кылымдын аягында трамвайлардын популярдуулук өзгөртүү башталды.
# Консорциум

**Консорциум** (лат. consortium – тең катышуу, бирлештик) – өзалдынча ишкер түзүмдөрдүн тапшырыктарды биргелешип жайгаштыруу, өндүрүштүк, ири өлчөмдөгү кредиттик-каржылык жана маркетинг аткарымдарын жүргүзүү, өнөржай курулушунда ири масштабдагы долбоорлорду ишке ашыруу, бүткүл ишкердикти координациялоо; пайдалуу тапшырыктарды алуу жана аларды биргелешип аткаруу үчүн түзүлгөн убактылуу бирикме (макулдашуу). Консорционалдык макулдашуу менен ишке ашырылат. Жалпы ишти координациялоо адатта ири түзүмдүү К-нын лидерине жүктөлөт. Лидер К. катышуучуларынын баарысынын кызыкчылыгын коргойт, өзүнө берилген ыйгарым укуктардын чегинде аракеттенет жана ал үчүн биргелешкен ишмердиктин натыйжаларына жараша акы алат.

## Колдонулган адабияттар

* Юридика аталгылары менен түшүнүктөрүнүн орусча-кыргызча түшүндүрмө сөздүгү. Илимий-маалымдама басылыш/АРД/Чекки долбоору, авторлор жамааты. – Б.: 2005, ISBN 9967-428-14-7
# Гиннестин рекорддор китеби

**Гиннестин Рекорддор китебинин тарыхы**

1759-жылы Ирландиянын борбору Дублин шаарында Артур Гиннес деген адам пиво чыгаруучу ишкана ачат. 1833- жылдан тартып бул ишкана Ирландиядагы ири пиво чыгаруучу жайга айланат. Ал эми 1930- жылы А. Гиннес Улуу Британиядагы эки пивзаводдун ээси болгон. “Гиннес” пивзаводунун өнүгүшүнүн себеби, Гиннес компаниясынын жетекчилиги рекламага көп көңүл бурушкан.

1951- жылы “Воксфорд” компаниясы тарабынан жергиликтүү аңчыларга арналган кечки тамакта “Гиннес” компаниясынын директору сэр Хью Бивер коноктордун бири менен Европадагы эң тез учкан куш “Золотая ржанка” деп талашат. Буга туура жоопту бир дагы справочник бере албайт. Бул талаш үч жылдан соң кайра кайталанат: “Золотая ржанкабы же шотланд кекилигиби?”. Ошондо сэр Хьюнун оюна “Гиннес” компаниясы тарабынан өзгөчөлөнгөн булак-справочник чыгарылып, ага кызыктуу жана өтө сейрек маалыматтарды киргизүү керек деген ой туулат.

Ошентип, “Гиннес” соода маркасы 1955- жылы 27- августта 198 беттен турган биринчи китепти басмадан чыгарат. Ага илимий далилдер менен эксперттердин күбөлөрү менен таанылган материалдар киргизилген. Бүгүнкү күндө “Гиннестин” рекорддор китеби дүйнөнүн 40 өлкөсүндө англис тилинде жарыкка чыгат, ошондой эле 37 тилге которулат. 2000-жылы “Гиннестин рекорддор китеби” расмий түрдө “Гиннестин дүйнөлүк рекорддор китеби” деп аталган.

## Эң көп балалуу ата

Эң көп балалуу болгон аталардын бири 18- кылымда жашаган россиялык Яков Кириллов болгон. Ал Веденский кыштагында жашаган карапайым дыйкан. Я. Кирилловдун биринчи аялынан 57 баласы болгон: аялы 4 жолу төрттөн эгиз төрөгөн, 7 жолу үч эгиз, 9 жолу эки эгиз, 2 жолу бирден төрөгөн. Анын эки аялынан биригип 72 баласы болуптур. Бул маалымат падышалык сарайдын иш кагаздарында сакталып калган.

## Эң жаш чылым чеккич

2009- жылдын июнунда Кытайда эң жаш чылым чеккен адам катталган. Ал Лян Лян деген бала, болгону эки жарым жашта. Бул туурасында Кытайдын эл аралык радиосу билдирген. Тяньцзинь мегаполисинде жашаган наристе, бир жыл мурун тамеки чегүүнү баштаган. Анын тамеки тартышына ата-энеси себепкер болгон. Ал төрөлгөнүнөн эле грыжа болгонуна байланыштуу дарыгерлер ага операция кылууга эрте экенин билдиришкен. Бала оорудан кыйналгандыгы үчүн, атасы ага тамеки чектире баштаган. Лян Лян күнүнө бир пачка тамеки чегет. Кытайда кош бойлуу аялдардын жанында тамеки чегүүгө тыюу салынган. Кытайда ар бир мүнөттө эки адам тамекиден өлүмгө дуушар болот.

## Биринчи ксерекс

Владимир Михайлович Фридкин Москва мамлекеттик университетин 1953- жылы аяктап, ушул эле жылы ксерексти ойлоп тапкан жана ксерографиянын теориясын андан ары өнүктүргөн. Ксерография – таза физикалык кубулуштарга таянган фотографиялык процесс. Бүгүнкү күндө ксерекс жок бир да мекемени элестетүүгө болбойт. Ф.М. Фридкин физика- математика илимдеринин доктору, профессор, эл аралык сыйлыктардын ээси.

## Колдонулган адабият:

* “Нур Эл” гезити, №7 2010.11.03
# Локус

**Локус** (лат. locus - орун) - белгилүү гендин, анын аллелдеринин хромосоманын генетикалык же цитологиялык картасында орун алган жайы.

## Колдонулган адабияттар

* Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4

Калып:Bio-stub
# Машаякчылык

Ыйса Машаяк (машаякчылардын көз карашында Кудайдын Уулу дешет)
**Машаякчылык**, **христиан дини** (англ. *Christianity*, орус. Христианство) эң кеңири таралган дүйнөдөгү диндердин бири болуп саналат.

Ал I кылымда пайда болгон. Андагы башкы каарман Нурхан (Иисус Христос), Нурхан пайгамбар Исламда пайгамбарлардын арасында болот. **Ыйса Машайакты** - Машаякчылар *Адам Уулу* менен *Кудайдын Уулу дешет* (Mатай 14:33), адам кудай болуп эсептеленет дешет, ал адамдардын күнөөлөрүн көтөрүп, айкаш жыгачка кадалып өлтүрүлгөн дешет. Ал тирилгенден кийин, асманга кайып болуп учуп кеткен деп ишенишет.

## Машаякчылык көз карашта

Ыйсанын белгилүү шакирттери: Петир, Андрей, Жакып, Жакан, Филип, Барталамей, Томас, Тадай менен Жүйүт Искариот.

Бул диндин ыйык китеби эки бөлүктөн: Инжил менен Забурдан турат аны Машаякчылар Байыркы жана Жаңы Осуят деп которушат, экөө кошулуп Библия китебин түзөт, грек. *βίβλος* китеп деп которулат. Байыркы осуятка Мусанын Беш китеби кирет. Анын биринчиси - "Башталыш" - дүйнөнүн жаралышы, Адам жана Обо эне, дүйнөлүк топон суу, Жусуп жана мисирдиктердеги туткун жөнүндө баяндалат. "Мисирден чыгуу" - экинчи китеп - жөөттөрдүн Мисирден кетүүсү, Муса жана анын насааттары жөнүндө баяндайт, кадаа-салттардын жыйындысы болуп эсептелет.

Төртүнчүсү - "Сандар" - жана бешинчи китеп - "Мыйзам кайталоо" - жөөттөрдүн мисирдик туткундан кийинки тарыхына арналган. Анан дагы Инжилде пайгамбарлардын, соттордун жана Ысрайыл падышаларынын китептери, Дөөттүн забурлар жыйнагы, Сулаймандын ырлар жыйнагы, Сулаймандын Накыл сөздөрү жана башкалар орун алган.

Машаякчылык - ири жана Ыбрайым менен дүйнөлүк диндер, мүчөлөрүнүн саны да, болжол менен 2,3 млрд менен, территориялык бөлүштүрүү боюнча - дүйнөнүн ар бир өлкөдө, жок дегенде, бир Ыйсаны жолдогондордун коомчулугу бар.

Жаңы Осуят төрт Жакшы кабардан (Евангилие): Марктын, Матайдын, Луканын, Жакандын жакшы кабарларынан, ыйык элчилердин каттарынан, Жакандын алган аян (же "Апокалипсистен") турат.

1054-жылы христианчылык эки жыйынга: чыгыш жана батыш жыйындарына бөлүнөт. Батыштагысы католиктер деп, чыгыштагысы - православлиелик деп аталып калган.

## Машаякчылык Кыргызстанда

Кыргызстандын жарандарынын 80-90% ислам динине кирет. Ал эми калган пайызын Орус Ортодокстуу Чиркөө түзөт. Кыргыз-машаякчылардын көбү - протестантизм бутагына кирет.

## Маалымат булагы

* Тарыхка саякат, Бишкек, 1996. Саплина Е.В., Саплин А.И.

## Интернеттеги шилтемелер

* **Кыргызча Библия Жазуулар
# Рио-де-Жанейро

Рио-де-Жанейро.
**Рио-де-Жанейро** – Бразилиянын түштүк-чыгышындагы шаар, Рио-де-Жанейро штатынын административдик борбору. Калкы 6,3 млн (2010; агломерациясы менен 12,1 млн). Эл аралык аэропорту бар. Гуанабара бухтасынын жээгиндеги порттон жылына 20 млн т жүк ташылат. Өлкөнүн банк-финансы, соода, илимий, маданий башкы борбору. Шаарда улуттук жана эл аралык компаниялардын (негизинен фармацевтика, нефть) кеңселери жайгашкан. Бразилиядагы компьютер ж. б. программаларды түзүүчү жай. Агломерациясында тамак-аш, химиялык, нефть-химиялык, фармацевтика, текстиль, эмерек, металлургия, кеме куруу өнөр-жай ишканалары жайгашкан. Туризмдин ири борбору.

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117-9