Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Ихтиология

**Ихтиология** (грекче ishthys – балык жана ...логия) – зоологиянын балыктардын түзүлүшүн, өнүгүүсүн, таралышын, тиричилигин, систематикасын, эволюциясын изилдөөчү бөлүгү. Балыктардын түзүлүшүн жана органдарынын функциясын изилдөө биониканын, негизинен биогидроакустиканын өрчүшүндө чоң мааниге ээ болду. Ихтиология боюнча алгачкы изилдөөлөрдү Индия окумуштуулары жүргүзгөн (биздин заманга чейинки 6-кылым). Балык өстүрүү, алардын тиричилиги жөнүндөгү туңгуч китеп биздин заманга чейинки 1-миң жылдыкта Кытайда жарык көргөн. Биздин заманга чейинки 4-кылымда Аристотель «Жаныбарлар тарыхы» деген китебинде балыктарды сууда жашоочу омурткалуулардын өзүнчө тобу деп бөлгөн. Ихтиология Европада 15-кылымдан баштап өнүгө баштаган. 20-кылымдын ортосунан баштап ихтиологдор балыктардын жашын, өсүшүн, азыктануусун, көбөйүшүн, таралышын жана миграциясын изилдөөнүн жаңы методдорун иштеп чыгышкан. Ихтиологиянын негизги милдети – тамак-аш ресурстарын океан, деңиз сууларынан көбүрөөк алуу, промыселдик балык өстүрүүнү өнүктүрүү, алардын кунардуулугун рационалдуу пайдалануу ж. б. Кыргызстанда ихтиологиянын өсүшүнө Ф. А. Турдаковдун салымы чоң. Ихтиологиялык изилдөөлөр Кыргыз Республикасынын Улуттук илимдер академиясынын Биология жана биотехнология институтунун лабораториясында жүргүзүлөт.

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 3-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2011. 784 бет, илл. ISBN 978 9967-14-074 -5
# АКШнын гимни

| The Star-Spangled Banner |
| --- |
|  The\_Star-Spangled\_Banner.JPG |
| Сөзүнүн автору | Фрэнсис Скотт Ки[en], 1814 |
| Композитору | Жон Стаффорд Смит[en], 1780 |
| Өлкө |  АКШ |
| Катталганы | 3 март 1931 |
| Duration: 1 minute and 29 seconds.1:29  |

**АКШнын гимни** (англ. *The Star-Spangled Banner* — «Жылдыздуу баннер») — АКШнын улуттук гимни. Ырдын төрт куплети бар, бирок бүгүнкү күндө алардын биринчиси гана кеңири белгилүү.

## Гимндин тексти

|  |
| --- |
| O say, can you see, by the dawn’s early light,
What so proudly we hailed at the twilight’s last gleaming?
Whose broad stripes and bright stars, through the perilous fight,
O’er the ramparts we watched, were so gallantly streaming?
And the rockets’ red glare, the bombs bursting in air,
Gave proof through the night that our flag was still there.
O say does that star spangled banner yet wave
O’er the land of the free, and the home of the brave?
On the shore dimly seen through the mists of the deep.
Where the foe’s haughty host in dread silence reposes,
What is that which the breeze, o’er the towering steep,
As it fitfully blows, half conceals, half discloses?
Now it catches the gleam of the morning’s first beam,
In full glory reflected now shines in the stream:
‘Tis the Star-Spangled Banner! O long may it wave
O’er the land of the free and the home of the brave.
And where is that band who so vauntingly swore
That the havoc of war and the battle’s confusion
A home and a country should leave us no more?
Their blood has washed out their foul footsteps’ pollution.
No refuge could save the hireling and slave
From the terror of flight, or the gloom of the grave:
And the Star-Spangled Banner, in triumph doth wave
O’er the land of the free and the home of the brave.
O thus be it ever when freemen shall stand
Between their loved homes and the war’s desolation!
Blest with vict’ry and peace, may the Heaven-rescued land
Praise the Power that hath made and preserved us a nation.
Then conquer we must when our cause it is just
And this be our motto: «In God is our Trust.»
And the Star-Spangled Banner in triumph shall wave
O’er the land of the free and the home of the brave! |

## Булактар
# Монро доктринасы

Джеймс Монро
**Монро доктринасы** - АКШнын президенти Ж.Монронун 1823-жылы 2-декабрда конгресске жиберген катындагы декларация. Анда АКШнын тышкы саясат принциптери жарыяланган. Мурдагы колониялык ээликтерин Испанияга кайра тартып берүүгө Ыйык союз камынган шарттарда иштелип чыккан. Монро доктринасын иштеп чыгууда АКШнын мамлекеттик секретары Ж.К.Адамс чоӊ роль ойногон. Монро доктринасы Америка континентиндеги өлкөлөрдүн иштерине европалык державалардын кийлигишисүүнө багытталып, Латын Америкасы АКШнын кол алдында туруусун жактаган. 19- кылымда жана андан кийинки кезде Монро доктринасын АКШ өзүнүн башка өлкөлөргө жасаган баскынчылыгын жана интервенциясын актоо үчүн пайдаланган.

## Колдонулган адабият

* Болховитинов Н.Н., «Доктрина Монро. (Происхождение и характер)», Москва 1959.
# Чечек

**Чечек** — өтө коркунучтуу катуу кармаган жугуштуу оору.

Чечек оорусу менен ооруган Бангладештик кыз(1973 жыл).Бангладештеги Чечек оорусун бүт түп тамыры менен жоготтук деп Эл-аралык ден-соолукту коргоо организация ырасмий түрдө 1977 жылы жарыялаган.
## Түшүндүрмөсү

Аны айлана-чөйрөгө эң чыдамдуу вирус козгойт. Инфекция булагы — оорулуу киши, ал оору башталгандан таза айыкканча (Чечектин карты түшкөнгө чейин) жугуштуу. Вирустар организмге аба, чаң менен, көбүнчө жогорку дем алуу органдары, кээде тери аркылуу кирет. Кан аркылуу бүт организмге тарап, теринин эпителий клеткаларына топтолуп көбөйө баштайт. Айрыкча алар теринин ачык жериндеги (баш, бет, кол, моюн, бут) клеткаларды жабыркатат.

## Белгилери

Чечектин билинбеген мезгили орточо 2 жумача созулат. Оору катуу, капысынан башталат. Температурасы 39—40° жана андан да жогору көтөрүлөт, адам чыйрыгып, окшуйт, кусуп, деми кыстыгат, бети, көздөрү кызарып, шишимик тартып, бүткөн бою ооруйт, 4-күндөн баштап бир аз температура төмөндөйт, бүт денеге, ооздун ичине мала кызыл бүдүр чыгат. Алардын өңү кочкул кызыл тартып, домпоюп турат. 2—3 күн өткөндөн кийин анын төбөсүнө ыйлаакча пайда болот. Оорунун 7—8-күндөрүндө ал ыйлаакчаларга ириң толуп, оорулуунун жалпы абалы начарлайт, температурасы кайра көтөрүлүп, жөөлүйт, улам эсин жоготот; деми кыстыгып, ооздон ириңдин сасык жыты чыгат, беттеги ыйлаакчалар жарылып, жарага айланат, абдан ооруйт. Чечектин толуп турганында оорулуунун бети, көздөрү шишип, ырайы бузулат. 10—12 күндөн кийин ириңдеген ыйлаакчалар кургай баштайт. Андан кийин карттанат, карты түшкөндөн кийин өмүр бою жоголбос так (чаар) калат. Бул убакта денедеги шишик жана анын ооруганы азая баштайт, бирок чыдатпай кычышат. Чечек жеңил, орточо жана оор түрдө өтүүсү мүмкүн. Жеңил түрү ага каршы эмделген кишилерде жолугат.

## Дарылоо

Ооруну ооруканада гана дарылайт. Чечек өтө коркунучтуу карантин ооруларына киргендиктен аны менен күрөшүү, дарылоо, сактануу, алдын алуу жана башкалар чаралары өзүнчө инструкциялардын, эрежелердин негизинде жүргүзүлөт. Ал ооруну алдын алууда эффективдүү вакцина колдонулат. Кара Чечекке каршы вакцинаны дүйнөдө биринчи болуп, 18-кылымда англиялык дарыгерЭ. Женнер тапкан.

## Колдонулган адабият

* Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
# Альберт Абрахам Майкельсон

|  |
| --- |
| Albert Abraham Michelson |
|  |
| Туулган жылы: |
Декабрь, 19, 1852 |
| Туулган жери: |
Стрельно, Пруссия
 |
| Каза болгон жылы: |
Май 9, 1931 |
| Каза болгон жери: |
Пасадина, Калифорния, США
 |
| Илимий чөйрөсү: |
физика, астрономия
 |

**Майкельсон Альберт Абрахам** - америкалык физик.
Ал Деӊиз Академиясын бүтүргөн. Академияда ал жаратылыш жөнүндөгү илимдерге кызыгып калган. Бул жерде Майкельсон Фуконун айланма күзгү методун өркүндөтүп, аны менен жарыктын ылдамдыгын өлчөө боюнча өзүнүн алгачкы тажрыйбаларын баштаган.

1880-ж. ал 2 жылга үй-бүлөсү менен Европага көчүп барат. Ушул мезгилде ал өзүнүн атактуу интерферометринин алгачкы моделин куруп, аны Гельмгольцтун лабораториясында сынаган. Титирөөнү жоюу үчүн ал өз приборун ажыратып, аны Потсдамда орноткон. Өзүнүн Потсдамдагы тажрыйбасынын натыйжаларын ал 1881-ж. «Жердин жана жарыкты алып жүрүүчү эфирдин салыштырмалуу кыймылы» аттуу макаласында жарыялаган. Тажрыйбада эч кандай салыштырмалуу кыймыл аныкталган эмес.

Америкага кайтып келип, ал хи¬мия профессору Эдвард Морли менен бирге өз экспериментин кайталоону даярдай баштаган. Алар алдын ала Физонун жарыктын ылдамдыгын кыймылдуу сууда өлчөө боюнча тажрыйбасын кайталашкан. Тажрыйба чоӊ тактык менен Физонун 1851-ж. алынган натыйжаларын ырастаган. Андан кийин алар Жердин кыймылынын жа¬рыктын таралуусуна таасир этүүсүн изилдөө боюнча Майкельсондун тажрыйбасын кайталашкан. Тажрыйбалар 1887-ж. июлда аяктаган. Натыйжа кайрадан терс болуп чыккан, күтүлгөн жылышуу дээрлик байкалган эмес. 1887-ж. Майкельсон менен Морлинин «Жердин жана жарыкты алып жүрүүчү эфирдин кыймылы» аттуу макаласы басылып чыккан.

Жарыктын ылдамдыгын өлчөө боюнча Майкельсондун өзү жана анын Морли менен жүргүзгөн тажрыйбалары физикада жарыктын вакуумдагы ылдамдыгынын туруктуулугунун аныкталышында жана жарыкты алып жүрүүчү эч кандай эфир жок деген фактыны таанууда чечүүчү роль ойногон.

## Адабияттар

* Жуманова М.М., Алиева Ч.М. Өчпөс ысымдар – Немеркнущие имена: Физиканын тарыхы боюнча кыргызча-орусча библиографиялык окуу-сурап билме куралы / Проф. Б.А.Араповдун редакциясы астында. –ОшМУнун «Билим» редакциялык-басма бөлүмү, 2007. – 87 б., кырг., орус тил.
# Раса

*A comprehensive atlas, geographical, historical & commercial* (1835).
**Раса** - антропология илиминде чыгыш теги жагынан, сырткы кебетеси окшош, байыркы мекени жалпы болгон адамдардын тобу.

Антропологияда негизги жана өткөөл расалар белгилүү. Расалардын калыптанышы, жогорку палеолит мезгилине (40-26 миң жыл мурда) таандык. Мында тирүү организмдин курчап турган физика-географиялык чөйрөгө көнүүсү чечүүчү ролду ойногон. Негизги расалар табийгаттын таасиринен улам алардын сырткы өзгвчөл:үктөрүнө карата төрт расага бөлүнөт: европеоид, монголоид, негроид, австралоид. Негизги расалардын калыптанышы жана алардын өзгөчө белгилери биологиялык жана табигый өнүгүшү адам баласынын жер жүзүнө таралып отурукташуусунун жыйынтыгы болгон. Кыргыздар монголоиддик чоң расанын түштүк сибирдик өткөөл расасына кирет.

## Колдонулган адабияттар

* Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.
* Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4
# Грим

**Грим** (фр. grime — маскарапоз чал, эски итал. griino — бырыштуу дегенден) — ар кандай боёк, пластика, жасалма сакал-мурут, чач ж. б. жабыштыруу менен актёрдун кебетесин, асыресе бет түзүлүшүн өзгөртүү өнөру.

Гримдин өзүнчө өнүгүү тарыхы бар. Театрдагы Гримдин мүнөзү пьесадагы образдын идеялык-көркөмдук өзгөчөлүктөрүнө, актёрдун негизги оюна, режиссёрдун концепциясына, спектаклдин жасалгалануу стилине жараша болот.

## Колдонулган адабияттар

* Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.
# Массалык маданият

Массалык маданият – индустриялык жактан өнүккөн коомдун шарттарында кеңири тараган маданият болмуштарынын өзгөчөлүктөрүн, «массалык коомдун» продуктусун чагылдыруучу түшүнүк. Жекече жана коомдук аң-сезимге тиешелүү таасир көрсөтүүчү жана анын продуктуларына суроо-талапты камсыз кылуу үчүн зарыл болгон жарыяларды түзүүчү массалык коммуникация каражаттарынын кеңири бутактанган тармагы жана керектөөнүн уюштурулган индустриясы менен мүнөздөлөт.

Массалык маданияттын негизги социалдык милдеттери: адамдарды коомдук мамилелердин колдонулуудагы системасына интеграциялоо; алардын көңүлүн реалдуу турмушка проблемалуу ой жүгүртүүдөн көңүл ачуучу массалык продукцияларды көрүү менен кабыл алууга, эмоциялык эс алууга жана элестетип ойноого буруу.

## Колдонулган адабияттар

* Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Философия энциклопедиялык окуу куралы. - Б.:2004 ISBN 9967-14-020-8
# Скоморох

**Скоморох** - орто кылымдагы орус актёрлору.

* Алар бир эле мезгилде ырчы да, бийчи, музыкант болгон, өз алдынча ыр жана драмалык чыгармаларды жараткан.
* 11-к. ченде пайда болуп, 15-17-кылымда гүлдөгөн.
* Скоморохтор комедия, драма сценкаларын, муз.-бий жана акробатика номерлерин аткарып, үйрөтүлгөн айбандарды ойнотушкап.

Скоморох өнөрү чиркөө идеологиясына каршы болгондуктан алар дин кызматчылары тарабынан куугунтукталып, 1648-ж. жана 1657-ж. указ менен тыюу салынган. 17-19-кылымда Скоморох өнөрү көчмө, куурчак ж. б. театрларда гана өнүккөн.

## Колдонулган адабияттар

Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.
# Валенса Лешек Михал

**Валенса Лешек Михал** - (Лех), (29. 9. 1943-жылы туулган, Куяв-Помор воеводствосу, Попово) польшалык саясий жана мамлекеттик ишмер. 1961-63жана 1965-67-жылы машиналарды эксплуатациялоо боюнча мамлекеттик борбордо электр-механик, 196365-жылы Польша Аскеринде аскер кызматчысы, 1967-жылдан Гданьскидеги кеме куруучу ишканада электрик болуп иштеген. 1976-жылы жумушчу толкундоолоруна катышкандыгы үчүн иштен айдалган. 1980-жылы кеме верфинде башталган толкундоо учурунда иш таштоо комитетин жетектеген. Ошол эле жылы уюшулган «Тилектештик» профсоюз уюмунун лидери катары өкмөт өкүлдөрү менен профсоюздардын укугун кеңейтүү боюнча сүйлөшүүлөргө катышкан. «Тилектештик» уюму Польшадагы таасирдүү уюмга айланган. 1981-жылы Польшада согуштук абал киргизилип, «Тилектештикке» тыюу салынган жана В. камакка алынган (1982-жылы бошотулган). 1990-95-жылы Польшанын президенти. 1998-жылдан Христиан демократтары партиясынын төрагасы. Нобель сыйлыгынынлауреаты (1983).

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055 -4