Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Лорд-Хау аралы

Лорд-Хау аралы
**Лорд-Хау** (англ. *Lord Howe Island*) — бумеранг сымал, түндүктөн түштүккө 10 км созулган жана туурасы болжол менен 2 км болгон кичинекей жанар тоо аралы.

31°33′15″ ю. ш. 159°05′06″ в. д. - координаттары боюнча жайгашкан.

Бул арал Австралияга таандык (Жаңы Түштүк Уэльс штатынын курамына кирет жана өзүнчө аймак катары эсептелет). Ички өзүн-өзү башкарууга макамына ээ.

Тасман деңизинде, Сидней шаарынын түндүк-чыгышында 770 км алыстыкта жана Жаңы Каледония аралынын түштүк-батышында 1200 км алыстыкта жайгашкан. Арал Австралиянын континенттик жээги менен ага таандык Норфолк аралынын ортосунда жайгашкан. Лорд Хоу аралынын аянты 14,55 км². Туруктуу жашаган калкынын саны - 347 адам, ошол эле бир учурда аралда 400 туристтерге барууга уруксат берилген.

## Экономика

Азыркы мезгилде аралдын экономикасы туризмге негизделген. Ошондой эле декоративдик өсүмдүк катары кеңири колдонулган эндемикалык Howea forsteriana пальмасынын үрөнү экспортко чыгарылат.

## Галерея

* Howea forsteriana — аралдын эндемик пальмасы
* Лорд-Хау аралынын панорамасы
* Болс-Пирамид аралы
* Лорд-Хау аралынын деңиз музейи жана маалымат борбору
* 1965-жылы "Фаворит" кемесинин чөккөн жери
* Недс Бич Роуддагу соода борбору
* Соодагерлер кемеси

## Дагы окуңуз

* Австралиянын административдик бөлүнүшү

## Булактар

## Тышкы шилтемелер

* Лорд Хоу аралынын башкармалыгынын расмий сайты Archived 2022-10-25 at the Wayback Machine
* World Heritage Places - Lord Howe Island Group
* LORD HOWE ISLAND ACT 1953 - As at 23 September 2020 - Act 39 of 1953(жеткиликсиз шилтеме)
# Мидуэй атоллу

Мидуэй атоллу (1941).
**Мидуэй атоллу** — Тынч океандын борбордук бөлүгүндө, Гавайи аралынан түндүк-батышта жайгашкан. Аянты 6,2 км2. Атоллго Чыгыш жана Кумдуу аралы да кирет.

Мидуэй атоллун 1859-жылы америкалык. капитан Брукс ачкан. 1867-жылдан АКШнын ээлиги. АКШнын аскер-деңиз күчтөрүнүн командачылыгы атоллду Мидуэй («жолдор ортосу») деп атаган. Калифорниядан Японияга кеткен жолдун ортосунда. 1903-жылы трансокеан кабель байланыш станциясы, 1935-жылы «Панам эруэйз» аэродрому курулган. 1941-жылдан 1993-жылга чейин АКШнын аскер-деңиз базасы болгон. 1942-жылы атоллдо айыгышкан катуу согуш болуп, анда Япония флотуталкаланган. 1996–2001-жылдары туристтер келип турушкан. Учурда АКШнын улуттук коругу.

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111-7
# Антикоагулянттар

**Антикоагулянттар** — кан уюуу процессин басаңдатуучу жана тромбдун пайда болушуна тоскоол болуучу заттар. Антикоагулянттар түздөн-түз (кандагы тромбиндин активдүүлүгүн төмөндөтүүчү) жана кыйыр таасир этүүчү (кан уюуу процессине катышуучу протромбиндин боордо пайда болуусун бузуучу) болуп бөлүнөт. Булардын таасири 4—6 саатка созулат.

Антикоагулянттарга кирбеген кээ бир дарылар (мисалы, натрий цитраты, ацетилсалицил кислотасы, натрий салицилаты) да кан уюуну азайтат.
Антикоагулянттар миокарддын инфарктын, инсультту, тромбофлебитти дарылоодо жана жүрөк, мээ, кан тамырларынын атеросклерозун алдын алууда врачтын сунушу боюнча гана колдонулат.

## Колдонулган адабияттар

Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
# Инк падышачылыгы

|  |
| --- |
| **Инк падышачылыгы, ТауантинсуйуSha Suyu (Tawantinsuyu)**  |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| ←    ←  | 1438 — 1533

  |  →    → |

 |
|  |
| **Борбору** | Куско |
| **Тил** | кечуа тили, аймара тилдери, пукина тили, мочика тили |
| **Дин** | Инктердин дини |
| **Аянт** | 800 000 км² (1438) 2 000 000 км² (1527) |
| **Башкаруу формасы** | Монархия |
| **Сапа Инка** |
|  - 1438—1471 | Пачакутек Юпанки |
| **Сапа Инка** |
|  - 1471—1493 | Тупак Инка Юпанки |
| **Сапа Инка** |
|  - 1493—1525 | Уайна Капак |
| **Сапа Инка** |
|  - 1525—1532 | Уаскар |
| **Сапа Инка** |
|  - Атауальпа | Уаскар |
| **1532—1533** |
|  |
| **Викиказынадагы медиафайлдар** |

**Инктер**, инка – 11-16-кылымда азыркы Перу аймагында жашап, Түштүк Американын батышындагы Тауантинсуйу мамлекетин түзгөн индейлердин этностук тобу. «Инка» (Сапа Инка Жалгыз Инка) алгач кечуа урууларынын биринин уруу башчысынын титулу болгон, кийин бул аталыш менен бүт уруу аталган деп божомолдонот. Инктер Түштүк Америкада эң байыркы цивилизациялардын бирин түзгөн. 14-кылымдын аягы 15-кылымдын башында Куско өрөөнүндө Инктердин калкы 20-30 миң кишиден турган алгачкы мамлекети Тауантинсуйу (1438) түзүлгөн. 1438-63-ж. Пачакути чанкаларды талкалап, башкы бийликке ээ болгон жана коңшу аймактарды (Колья, Лупака мамлекеттик бирикмелерди), уулу Тупак Юпанки (Топа Инка Юпанки) Чимор мамлекетин, Перунун борбордук жана түштүк жээктериндеги майда мамлекеттерди жана мамлекеттик бирикмелерди, Боливиянын батыш жана түштүкбатышын, Аргентинанын түндүк-батышын жана азыркы Эквадор, Чилинин түндүк аймактарын басып алган. Элдин саны 9 млнго жетип, мамлекеттин аймагы түндүктөн түштүккө 4000 кмге жеткен. Дыйканчылык жана балык уулоочулук менен кесиптенип, кол өнөрчүлүк (кездемени көркөмдөп токуу, чоподон оймо-чиймелүү карапа идиштерин, металл буюмдарын, аялдардын алтын сөлөкөттөрүн жасоо жана башкалар) жана соода өнүккөн. 11-кылымда Куско өрөөнүндө эрте инк Кильке маданияты пайда болуп, 14-кылымдан кошуна өрөөндөргө тараган. 15-16-кылымда архитектуралык курулуштар (Инктердин архитектурасынын шедеври болгон Мачу-Пикчу резиденциясы, Кускодогу (мамлекеттин борбору) күн храмы, Саксауаман, Писак сепилдери, ак сарайлар, обсерваториялар, амфитеатрлар жана башкалар) курулган. Инктердин салттуу оозеки мадты болгон. Поэзия, музыка жана бий жогору бааланган. Акындар жана музыканттар өзүнчө касталарды (аравикуна) түзүп, Кускодо музыкалык мектептер ачылган. 1532-ж. Инктер мекендеген аймакты испандар басып ала баштап, колониялаштырууда мамлекетин талкалап, цивилизацияны жок кылышкан.

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 3-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2011. 784 бет, илл. ISBN 978 9967-14-074 -5
# Иммунология

**Иммунология** (иммунитет жана ...логия) — организмдин функциялык жана структуралык бүтүндүгүн, биологиялык өз алдынчалыгын сактоого багытталган коргонуу реакциясы жөнүндөгү илим. Иммунитеттин жалпы биологиялык негиздерин, анын пайда болушун жана эволюциясын, түр ичиндеги ар түрдүүлүктү, ткань антигендеринин тукум куугучтук касиетин, антигендердин химиялык түзүлүшүн касиетин жана алардын өз ара аракеттенүү закон ченемин үйрөтөт. Эпидемия учурунда ошол оорудан айыккан киши оорулуу адамды баккан учурда өзү оорубай тургандыгы байкалган. 1876-ж. англиялык врач Э. Женнер уй чечегин адамга жугузуу менен, чечекке каршы жасалма эмдөөнүн жолун тапкан. Иммунологиянын башталышына И. И. Мечников, А. А. Безредка ж. б. илимпоздордун салымы зор. Иммунологиялык реакцияларды клиникалык иммунология кээ бир ооруларды аныктоо, дарылоо жана алдын алуу үчүн пайдаланат. Ал медицина жана ветеринария, микробиология, ошондой эле эпидемиология, физиология, биохимия, эндокринология ж. б. илимдер менен тыгыз байланыштуу. Иммунологиянын кан сары суусундагы антителолор менен антигендик реакциясын изилдөөчү бөлүгү серология деп аталат. Клиникалык иммунологиянын аллергология, микробиология боюнча маселелери эл аралык конгресстерде талкууланат.

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 3-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2011. 784 бет, илл. ISBN 978 9967-14-074 -5
# Луи Пастер

**Пастер Луи** (французча Louis Pasteur; 27. 12. 1822, Франция, Юра департаменти, Доль – 28. 9. 1895, Парижге жакын Вильнев-л` Этан) – француз микробиологу жана химик, азыркы микробиологияны жана иммунологияны негиздөөчү. Париж Илимдер Академиясынын (1862), Франция медициналык академиясынын (1873) жана Франция академиясынын (1881) мүчөсү. Петербург Илимдер Академиясынын чет элдик ардактуу корр. мүчөсү (1893). Жогорку нормалдуу мектепти бүткөн (1847). Страсбург (1849), Париж (1867) ж. б. университеттердин профессору 1888-ж. уюшулган Микробиология илимдер изилдөө институнун биринчи директору. Пастердин молекуланын оптикалык асимметриясы тууралуу алгачкы ачылышы стереохимиянын негизин түзгөн. 1857-жылдан ачытуу процессин изилдеп, анын ар кандай микроорганизмдердин аракетинен болорун далилдеген. Шарап жасоо, пиво кайнатуу ж. б. тамак-аш өнөр-жай тармактарын илимий жактан негиздеп, аларды бузулуудан сактоо үчүн пастерлөөну сунуш кылган. Пастер жибек куртунун ыландарынын жугуштуулугун аныктап (1870), аны менен күрөшүү чараларын иштеп чыккан. Бир нече жугуштуу ооруну (сибирь жарасы, кутурма ж. б.) изилдеп, аларды бөтөнчө козгогучтар пайда кыларын далилдеген, сибирь жарасына каршы эмдөөнү сунуш кылган (1881). Э. Ру менен бирге кутурманы изилдеп, ага каршы 1885-ж. биринчи болуп эмдөө жүргүзгөн.

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117 -9
# Кох Роберт

**Кох Роберт** (11. 12. 1843, Клаусталь, Төмөнкү Саксония – 27. 5. 1910, Баден-Баден) – немис бактериологу, азыркы эпидемиология жана бактериологияны негиздөөчүлөрдүн бири. Петербург Илимдер академиясынын чет элдик мүчөсү (1884). Гёттинген университетин бүтүргөн (1866). Вольштейнде сан.-врач (1872–80) болуп иштеп, үй лабораториясында 1-микробиологиялык изилдөөлөрдү жүргүзгөн. Берлин университетинин профессор жана Гигиена институтунун (1885–91) жана Берлиндеги Жугуштуу оорулар институтунун директору (1891–1904), кийин ал институтка анын ысмы коюлган. Ал өзүнүн жардамчылары менен денеден сырткары бактерия культурасын өстүрүп, анын оорунун себепчиси экендигин далилдеген. Негизги илимий иштери жугуштуу оорулардын козгогучтарын – микроорганизмдерди табуу жана ага каршы күрөшүү ыкмаларын иштеп чыгууга багытталган. Сибирь жарасынын, туберкулёздун (1882), холеранын (1883) козгогучтарын (1890) тапкан. Бактерия спорасынын оорунун таралышындагы маанисин көрсөткөн, бактериологиялык изилдөө ыкмаларын иштеп чыккан жана дезинфекция жолдорун сунуш кылган. Нобель сыйлыгынын лауреаты (1905).

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104 -9