Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Доңузчычкандар

Доңузчычкан (*Cavia porcellus*).
**Доңузчычкандар** (лат. *Cavia*) — лабораторияда колдонулуучу кемиргич майда, желиндүү айбандардын бир уруусу.

## Колдонулган адабияттар

* А. А. Алдашев. Биология терминдеринин жана айбанат аттарынын орусча-кыргызча сөздүгү. - Бишкек, 1998. ISBN 9967-11-027-9

Калып:Bio-stub
# Таракчычкандар

*Ctenomys haigi*.
**Таракчычкандар** (лат. Ctenomyidae) — Түштүк Америка кемиргич айбандарынын бир тукуму.

## Колдонулган адабияттар

* А. А. Алдашев. Биология терминдеринин жана айбанат аттарынын орусча-кыргызча сөздүгү. - Бишкек, 1998. ISBN 9967-11-027-9

Калып:Bio-stub
# Жейре, чүткөр

Жейре.
**Жейре**, **чүткөр** (*Hystrix indica*), (Kerr, 1792):

## Жалпы жана өлкөдө таралышы

Батыш Европанын түштүгү, Алдыңкы жана Орто Азия, Индия. Кыргызстанда чүткөрдүн жашоо аймактары тоо этектеринин булуң-буйткалуу релңефине, деңиз деңгээлинен 2300 м бийиктикке чейинки орто тоолуу райондорго туш келет. Кыргыз, Талас, ошондой эле Фергана жана Чаткал тоо кыркалары. Чоңкеминде жана Боом капчыгайында кездешкендиги жөнүндө маалымат бар.

## Жашаган аймактары

Чүткөр Талас жана Чаткал тоо кыркаларынын булактардан алыс эмес, бадалдуу төмөнкү бөлүктөрүн артыксынтат. Кыргыз тоо кыркаларында көбүнчө тоо этектеринде жумшак жана камыштуу жерлерде кездешет.

## Саны

Бардык жерде сейрек, бирок азыркы кездеги саны боюнча так маалымат жок.

## Жашоо тиричилиги (жашоо циклдары)

Адатта чүткөрлөр чоң эмес колониялар менен отурукташчу, бирок акыркы он жылдыктарда санынын азайышына байланыштуу жалгыздан гана кездешет. Тиричилигин түнкүсүн жүргүзөт, ийинин өзү казат, ийиндери туруктуу болот жана сыртка чыгуучу бир нече жолдору бар. Ал эми азыктанууга бир гана жол менен чыгат да, ал жол бутактанбайт. Адабияттагы маалыматка караганда жылда бир гана жолу көбөйөт. Апрелде 2 – 5 чөндөлөй туулат, алар июлдун аягында эле өз алдынча жашоого жөндөмдүү болушат. Жай мезгилинде чүткөрлөр өсүмдүктөрдүн жашыл бөлүктөрү менен, мөмөлөр жана уруктар менен азыктанышат. Бакчаларга жана огороддорго кириши мүмкүн. Кышында анча активдүү эмес, жаш дарактардын кабыгы, бутактар жана чөп өсүмдүктөрүнүн тамырлары менен азыктанат.

## Чектөөчү факторлор

Айрым жылдары кардын калыңдыгынын жана жердин тоңушунун себебинен ачкалыктан өлөт. Бирок негизги фактор – бул браконңерлик иш-аракеттер.

## Көбөйтүү ( колдо багуу)

Алматы зоопаркында жана Казакстандын сейсмология Институтунун Биополигонунда багылат жана көбөйтүлөт, 7 чүткөр Чымкент жана Караганда зоопарктарында жашайт.

## Уюштурулган коргоо аракеттери

Сарычелек, Падышата, Бешарал коруктарында, Бешташ, Карашоро жана Аларча улуттук парктарында корголот. Казакстандын Кызыл китебине киргизилген.

## Коргоо үчүн зарыл аракеттер

Сакталып калган жерлерде зоологиялык заказниктерди түзүү.

## Статус

VII категория, Lower Risk/least concerned, LR/lc, аз изилденген түр.

## Колдонулган адабияттар

* Кыргыз Республикасынын Кызыл китеби 2-басылышы – Бишкек: 2006. – 544 б. – ISBN 9967-23-367-2
# Барак куйрук келестыйын

Барак куйрук келестыйын.
**Барак куйрук келестыйын** (лат. *Octodontomys gliroides*) —

## Колдонулган адабияттар

* А. А. Алдашев. Биология терминдеринин жана айбанат аттарынын орусча-кыргызча сөздүгү. - Бишкек, 1998. ISBN 9967-11-027-9

Калып:Bio-stub
# Тикендүү бараккуйруктар

*Platacanthomys lasiurus*.
**Тикендүү бараккуйруктар** (лат. Platacanthomyidae) — кемиргич айбандардын бир тукуму.

## Колдонулган адабияттар

* А. А. Алдашев. Биология терминдеринин жана айбанат аттарынын орусча-кыргызча сөздүгү. - Бишкек, 1998. ISBN 9967-11-027-9

Калып:Bio-stub
# Тыйын чычкан сымалдар

Тыйын чычкан сымалдар.
**Тыйын чычкан сымалдар** (Sciuridae) - кемирүүчүлөр түркүмүндөгү сүт эмүүчүлөр тукуму.

Миоцен доорунан белгилүү. Дене уз. 6-60 см, Тыйын чычкандын 25 уруусу (башка маалыматтар боюнча 39), 230дан ашык түрү белгилүү. Алар тыйын чычкандар, ала чычкандар, суурлар, кандек чычкандар ж. б. Евразия, Африка, Түндүк Америка жана Түштүк Американын түндүгү токойлордо, ачык талааларда, ошондой эле тундрада жана дениз деңг. 3800 м бийик тоолордо кезигет. КМШ өлкөлөрүндө 5 уруусунун 22 түрү таралган. Дарактарда, жерде, ийиндерде жашайт. Көбү күндүз активдүү. Кышында чээнге кирет. Негизинен өсүмдүк менен азыктанат, кээси кышка азык камдайт. Жылына 1-3 жолу төлдөйт. Тыйын чычкандын 6 түрү ТКЭСтин, 1 түрү (мензбир сууру) Кыргызстандын Кызыл китебине катталган.

## Колдонулган адабияттар

* «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
# Коёндор жапайы

*Lepus californicus*.
**Коёндор** (лат. Leporidae) — коён сымалдар түркүмүнүн тукуму. Коёндордун 10 уруусу, 50дөй түрү бар: ак, чоң боз, манжур жана кадимки Коёндор жана башкалар Бардык Коёндордун алдынкы буту кыска, арткы буту узун, секирип чуркоого абдан ыңгайлуу. Кулагы узун, куйругу кыска, жүнү жумшак, коюу. Ак коён ири, дене узундугу 44-74 см, салмагы 3-4,8 кг, жайында күрөң же көгүш түстө, кышкысын аппак, кулактарынын учтары жайдыр-кыштыр кара. Тундра, токой жана токойталаалуу зоналарга таралган. Чоң боз коён ак коёндон чоңураак, салмагы 4-7 кгга жетет. Кышкысын бир аз көгүш болуп өзгөрөт, жону кара. Көбүнчө токой-талаалуу, ачык талаа жана кургак талааларды мекендейт. КМШ өлкөлөрүнүн Европа бөлүгүндө таралган. Кадимки коён Борбордук Азия, Казакстан жана Байкалдын чыгыш жагындагы чөлдүү, жарым чөлдүү жерлерге таралган. Дене узундугу 38-53 см, салмагы 2-2,5 кг. Кыргызстанда бийик тоолуу өрөөндөрдө (Соң-Көл, Чатыр-Көл) бар. Манжур коёну кичине, салмагы 2 кгга жетет, буту, кулагы кыска, өңү саргыч көк. Ыраакы Чыгыштын жалбырактуу токойлорунда жашайт. Коёндор 45-51 күн көтөрүп, 2-12 бөжөк тууйт. Бир жайда 2-3 жолу төлдөйт. Териси жана эти үчүн аңчылык кылынат. Өзгөчө ак коён менен чоң боз коёндун кышкы териси баалуу; андан түлкү, суу күзөндүн терилерине окшош арзан, жылуу мехтер жасалат. Кар калың түшкөндө Коёндор бакка, токой өсүмдүктөрүнө чоң зыян келтириши мүмкүн. Бакма коёндун породалары жапайы коёндон келип чыккан. Бакма коён төлчүл келип, жыл бою төлдөйт, бир төлдөгөндө 18ге чейин бөжөк тууйт. Негизинен 1-1,5 жашында жетилет, 7-10 жыл жашайт. Негизги тоюту - көк чөп, тамыры тоют өсүмдүктөр, сабиз, капуста, жем жана башкалар. Андан эт, тери, тыбыт жана башкалар алынат.

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104 -9
# Келемиштер

Боз келес (*Rattus norvegicus*).
**Келемиштер**, келестер (лат. Rattus) – кемирүүчүлөрдүн чычкандар тукумундагы уруусу. Дене узундугу 8–30 см, куйругу денесинен узун же кыска. Тумшугу учтуу, кулагы калдагай, 70тей түрү белгилүү. Алардын 280дей түрү Азия жана Африканын тропик токойлорунда, ошондой эле адам менен кошо бардык жерге таралган. КМШ өлкөлөрүндө 3 түрү: боз келемиш, кара келемиш жана түрк келемиши кездешет. Түрк келемиши Борбордук Азияда, Кыргызстандын тоолуу токойлорунда жолугат. 3–4 айлыгында жетилип, ургаачысы жылына 2–4 жолу тукумдап, 1–17 бала тууйт. Келемиштер өсүмдүк менен, кээси эт жечүлөр, көбү ылгабай азыктанат, күүгүмдө, түнкүсүн активдүү. Ийинге, коңулга 20 кгга жакын азык ташып, кышка камдайт, айдоого зыян келтирет. Келемиштер – жугуштуу оорулардын козгогучтарын алып жүрүүчүлөр.

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104 -9
# Монофилия

**Монофилия** (моно... жана гр. phylon — уруу, түр) — азыркы организмдер тобунун бир тектен пайда болушу; орг. дүйнөнүн негизги эволюциялык принциби.

Органикалык дүйнөнүн түпкү теги бир экеидигин Монофилия бир тамырдан өсүп чыккап дарак сыяктуу суроттөп көрсөтөт. Ал тамырдан эки сөңгөк (айбанаттар жана өсүмдүктөр дүйнөсү) бөлүнүп чыгат. Анын ар биринен эң чоң бутактар — тип, андан ары бутактанып, майда систематикалык топтор - класс, түркүм, тукум, уруу жанa түргө бөлүнөт. Ч. Дарвин үй көгүчкөндөрүнүн түпкү теги жапайы көгүчкөн экендигин фактылар менен аныктаган. Ч. Дарвинден кийин морфология, генетика, систематика ж. б. илимдердеги жетишкендиктер өсүмдүк жана айбанат дүйнөсүнүн келип чыгышы Монофилиялык экендигин ырастады. Монофилия идеясы азыркы систематикага негиз түзүп, өсүмдүк жана айбанат дүйнөсүнүн тарыхый өөрчүшүн окуп үйрөнүүгө жардам берет.

## Колдонулган адабияттар

* Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.