Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Жолборс

Жолборс.
**Жолборс** (лат. Panthera tigris, L. 1758) - мышыктар тукумундагы сүт эмүүчү ири жаныбар. Дене узундугу 160-190 см, чанда 3 м, салм. 300 кгдай, куйругу 1,4 мге жетип, кулагы кыска, буттары күчтүү, таманы жазы, тырмагы курч. Жүнү кыска, тыгыз, жумшак. Түсү кызгылт сары. Капталында кара тилкерлери бар. Кытай, Индия, Инди-Кытай, Малай архипелагы жана Иранда; Россиянын Приморье крайында (амур жолборсу) кездешет. Ал бадалдуу жана калың камыштуу жерлерди, дарыя жээктерин, токойлорду мекендейт. Көбүнчө эчки-теке, аркар-кулжа, бугу-марал жана башка жаныбарларды кармап жейт. 2-3 жылда 1 жолу 2-6 күчүк тууйт. 15-17 жыл жашайт. Аярлап басат, сууда жакшы сүзөт. ТКЭСтин Кызыл китебине катталган.

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 3-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2011. 784 бет, илл. ISBN 978 9967-14-074 -5
# Бегемот сымалдуулар

кадимки бегемот (*Hippopotamus amphibius*).
**Бегемот сымалдуулар** (лат. Hippopotamidae) — Африкада өзөндөрдүн жээктеринде жашоочу, чөп оттоочу желиндүү айбандардын бир тукуму, булардын төмөнкү түрлөрү белгилүү: кидик бегемот (лат. *Choreopsis liberiensis*), кадимки бегемот (лат. *Hippopotamus amphibius*).

## Колдонулган адабияттар

* А. А. Алдашев. Биология терминдеринин жана айбанат аттарынын орусча-кыргызча сөздүгү. - Бишкек, 1998. ISBN 9967-11-027-9
* Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.

Калып:Bio-stub
# Сазчы куну

Сазчы куну
**Сазчы куну** (лат. Myocastor coypus) - кемирүүчүлөр түркүмүндөгү жаныбар.

Келестерге окшош. Уз. 60, куйругу 45 см, салм. 12 кгга жетет. Тумшугу кыска, жыт сезгич муруту бар, жакшы кемирет, арткы бутунун манжалары жаргакчалар менен бириккен. Териси баалуу.

Закавказье жана Түштүк Тажикстанда кездешет. Сазчы куну дарыянын саздуу, көлдүн бал камыштуу, жекендүү жээктеринде 8-10 жыл жашайт. Сууда жакшы сүзөт, чумкуйт, суу өсүмдүктөрү, моллюскалар менен азыктанып, ийинге 1-12 бала тууйт.

## Колдонулган адабияттар

* Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.
* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111 -7
# Жыныс диморфизми

*Anas platyrhynchos* (ургаачы & эркек).
**Жыныс диморфизми**, айрым жыныстуулук - түрдүн эркек жана ургаачы особдорунун белгилери боюнча айырмаланышы, полиморфизмдин бир түрү. Жыныс диморфизми жыныстык тандоонун таасиринен келип чыккан. Көп клеткалуу жаныбарларда жыныстык жетилүү мезгилинде толук өрчүйт, көбүнчө жыныс органдарынын түзүлүшүндөгү, ошондой эле жыныстык жетилгендеги жыныс белгилеринин айырмасына байланыштуу. Жыныс диморфизминин туруктуу жана мезгилдик түрү болот. Туруктуу жыныс диморфизми мезгилдик шарттарга бир аз көз каранды же көз каранды эмес. Ал көпчүлүк омурткасыздар (өзгөчө курттар, муунак буттуулар)жана омурткалууларга мүнөздүү (мисалы., кээ бир жаныбардын ургаачысы эркегинен бир топ кичине, айрымдарында, тескерисинче, ургаачысы чоңураак). Эркеги ургаачысына караганда ачык коргоочу түстө болот (мисалы, көпөлөктөр, канаттуулар жана башка)жана көп учурда ургаачысы тукумуна кам көрүп, аз кыймылдайт. Бугу коңуздун «мүйүзү», нарвал (дельфиндин бир түрү)жана пилдин эркегинин узун жумуру азуулары (бивень), көптөгөн бугулардын эркегинин мүйүзү экинчилик (жетилгенден кийинки) жыныстык белгилери Жыныс диморфизминин айкын көрүнүшү болуп эсептелет. Жыныс диморфизми езгилдик Жыныс диморфизми. көбөйүү мезгилинде гана байкалат. Мында жыныс диморфизми көпчүлүк балыктарда, жерде-сууда жашоочуларда, мисалы, тритондун эркегинин жонундагы кыры, балыктын эркегинин ачык түсү. Кишиде жыныс органдарынын түзүлүшүндөгү айырмачылыктардан башка, эркектин скелети жана булчуңдары жакшы өрчүгөн, сакал, муруттун болушу жана башка белгилер; аялда эмчек, ошондой эле жамбашынын жазы болушу жана башка жыныс диморфизми нин көрүнүшү.

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 3-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2011. 784 бет, илл. ISBN 978 9967-14-074 -5
# Кош аяктар

*Napaeozapus insignis*
**Кош аяктар** (лат. Dipodidae) — сүт эмүүчүлөрдүн кемирүүчүлөр түркүмүндөгү тукуму. Дене узундугу 5 смден 26 смге, куйругунун узундугу 7—30 смге жетет. Жүнү кыска, жыш, ак, кара, күрөң, боз түстө. Эркек ургаачысы окшош. Көбүнүн арткы буттары алдынкысынан 3—4 эсе узун. Башы, көзү чоң, кулагы узун. Эки буту менен чуркап, секирип жүрүүгө (3 м аралыкка секирет) ыңгайланган. 10—15 урууга кирген 27—30 түрү Евразия, Түндүк Африка жана Түндүк Американын талаа, чөл, жарым чөлдөрүндө таралган. Көз Карандысыз мамлекеттер шериктештиги өлкөлөрүндө 9—10 уруунун 17 түрү, Кыргызстанда 4 түрү бар. К. а. жалгыздап, терең ийинде жашайт. Күүгүмдө жана түнкүсүн азыгын издейт. Жылына 1—2 жолу 2—8ди тууйт. Өсүмдүк данын, бакча өсүмдүктөрүн ж. б. жеп, зыян келтирет.

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104 -9
# Абыргандар

кадимки абырган (*Pteromys volans*).
**Абыргандар** (лат. Pteromyidae) — салааларында жаргагы бар тыйындарга жакын кемиргич айбандардын бир тукуму, булардын кыйла уруулары жана түрлөрү бар: кидик абырган (лат. *Petaurillus hosei*), кадимки абырган (*Pteromys volans*), зоо абырганы (*Eupetaurus cinereus*), баштыкчан абырган (*Acrobates pygmaeus*), жапон абырганы (*Pteromys momonga*), накта абыргандар (уруу) (*Pteromys*), Америка абыргандары (уруу) (*Claucomys*).

## Колдонулган адабияттар

* А. А. Алдашев. Биология терминдеринин жана айбанат аттарынын орусча-кыргызча сөздүгү. - Бишкек, 1998. ISBN 9967-11-027-9

Калып:Bio-stub
# Агути сымалдуулар

|  |
| --- |
| Агути сымалдуулар |
|  |
| Бразилия агутиси |
| Илимий классификация |
| **дүйнөсү**: | Айбанаттар |
| **тиби**: | Хордалуулар |
| **классы**: | Желиндүүлөр (сүт эмүүчүлөр) |
| **түркүмү**: | Кемиргичтер |
| **тукуму**: | Агути сымалдуулар |

**Агути сымалдуулар** (лат. Dasyproctidae) - кемиргич айбандардын бир тукуму, буларга өкүл болуп Агути (*Dasiprocta aguti*) кирет.

## Колдонулган адабияттар

* А. А. Алдашев. Биология терминдеринин жана айбанат аттарынын орусча-кыргызча сөздүгү. - Бишкек, 1998. ISBN 9967-11-027-9

Калып:Bio-stub
# Ультракызгылт көк нурлануу

**Ультракызгылт көк нурлануу** - толкун узундугу 10-400 нм болгон көзгө көрүнүүчү жарык менен рентген нурларынын ортосунда жайгашкан электр-магниттик кубулуш.

Ультракызгылт көк нурлануунун чөйрөсү шарттуу түрдө алыскы же вакуумдук (10-200 нж) жана жакынкы (200-400 нм) болуп бөлүнөт. Жакынкы Ультракызгылт көк нурлануу1801-ж. немис физиги И. В. Риттер жана англиялык физик У. Волластон, ал эми вакуумдук Ультракызгылт көк нурлануу немис физиги В. Шуман жана англиялык физик Т. Лайман тарабынан ачылган. Ультракызгылт көк нурлануунун спектри сызыктуу жара тилкелүү, үзгүлтүксүз болот же тилкелерден турушу мүмкүн. Ультракызгылт көк нурлануузат менен өз ара аракеттешкенде заттын атомдорун иондоштурат жана фотоэффект кубулушу жүрөт. Заттардын спектрдик ультракызгылт көк аймагындагы оптикалык касиеттери, алардын көрүү аймагындагы оптикалык касиеттеринен бир топ айырмаланат. Мисалы кадимки айнек 300 кмде тунук эмес; бир кыйла кыска толкундуу аймакта увиол айнеги, сапфир, фтордуу магний, кварц, флюорит, фтордуу литий сыяктуу кээ бир материалдар ж. б. гана тунук. Ультракызгылт көк нурлануунун табигый булактары болуп Күн, жылдыздар, тумандуулуктар ж. б. эсептелет. Бирок алардын нурлануусунун узун толкундуу бөлүгү гана жер бетине жетип, кыска толкундуу бөлүгү атмосферада сиңет. Ультракызгылт көк нурланууда иондоштуруу жана фотоэффектти пайда кылуу жөндөмдүүлүгү колдонулуучу фотоэлектрдик кабыл алгычтар: фотодиоддор, иондоочу камералар, фотон эсептегичтер, фотокөбөйтүүчүлөр ж. б. колдонулат. Ультракызгылт көк аймагындагы синирүү, чагылуу жана нурлануу спектрлерин изилдөө атомдордун, молекулалардын, катуу нерселердин электрондук түзүлүшүн аныктоого мүмкүндүк берет. Ультракызгылт көк нурлануу молекулалардагы химиялык байланышты бузат, натыйжада, фотохимиянын негизделишине алып келген ар кандай фотохимиялык реакциялар пайдаболот. Ультракызгылт көк нурланууну өсүмдүктөрдүн жогорку катмарларынын ткандары, адамдын жана жаныбардын териси сиңирет. Аз өлчөмдө нурлануу организм үчүн пайдалуу.

## Колдонулган адабияттар

* «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
# Гофер сымалдуулар

*Thomomys bottae*.
**Гофер сымалдуулар** (лат. Geomyidae) — Американын келеске окшогон кемиргич айбандарынын бир тукуму, булардын төмөнкү уруулары жана түрлөрү белгилүү: корчычкансымак гофер (лат. *Thomomys taipoides*), батыш гоферлери (*Geomys*); батыш гоферлери (уруу) (*Thomomys*) жана ушундай сыяктуулар.

## Колдонулган адабияттар

* А. А. Алдашев. Биология терминдеринин жана айбанат аттарынын орусча-кыргызча сөздүгү. - Бишкек, 1998. ISBN 9967-11-027-9

Калып:Bio-stub
# Феромондор

**Феромондор** (грек тилинен phero – алып жүрүүчү, hormao – кыймылга келтирүү, дүүлүктүрүү) — жаныбарлардын өз түрүнө мүнөздүү башка особдордун жүрүш турумуна жана физиологиялык абалына өзгөчө таасир этүүчү сырткы айлана чөйрөгө бөлүп чыгарган биологиялык активдүү заттар. Биринчи таза түрүндөгү бомбикол деген жыныс феромондору (анын химиялык түзүлүшү да аныкталган) жибек курттарынан бөлүнүп алынган (А.Ф.Бутенандт).

НО – СН2 – (СН2)8 – СН = СН – СН =СН –(СН2)2 - СН3 Бомбикол Феромондор атайын бездердин жардамы менен иштелип чыгып, аларды кабыл алуу хеморецепторлор аркылуу ишке ашат. Ал эми кээ бир жаныбарларда жыт билүү органдары аркылуу жүрөт. Феромондор химиялык түзүлүшү б-ча ар түрдүү болуп, бир тектүү химиялык кошулмаларды (терпеноиддерди, стероиддерди, чексиз кислоталарды, альдегиддерди ж. б.) Жер үстүндө жашаган жаныбарлардын феромондору бир аз учма келип, алардын молекулалык массасы чектелбеген (айрыкча 300дөн ашпайт). феромондордун төмөнкү концентрациясы эле бир кыйла активдүү болот. Жаныбарлар бөлүп чыгарган феромондор бир канча компоненттердин аралашмасы болуп, тигил же бул даражадагы феромондук активдүүлүккө ээ. Феромондор көбүнчө жаныбарлардын кээ бир түрлөрү үчүн адистешкен бирок, бир түрдүн феромондору жакын тууганчыл түрлөргө таасирин тийгизгендиги жөнүндөгү көп мисалдар белгилүү.

Феромондор бир канча классификацияга ээ болуп, алардын таасирине жараша ар кандай терминология менен аталат. Мисалы, таасир этишине жараша жыныс феромондорру (жыныс атрактанттары, афродизиактар) айрым жыныстагы особдордун жолугушуусун камсыз кылуучу жана өз особдорун таануучу жыныстык жүрүм-турумун стимулдаштыруучу; белги берүүчү феромондор из куучу феромондор агрегациялык феромондор (көп сандагы жандыктардын топтолуусун камсыз кылуучу), жашаган аймагына белги салуучу феромондор. феромондордун ичинен бир кыйла жакшы окуп үйрөнүлгөнү курт-кумурскалардын феромондору. Коомдошуп жашоочу курт-кумурскаларда феромондор алардын колониясындагы татаал иерархиялык системаны, касталардын активдүүлүгүн жана аракеттенүү мүнөздөрүн жөнгө салат. Ал эми балыктар жана жерде сууда жашоочулардан жыныс феромондорун жана белги берүү (тревога) феромондор табылган. Сүт эмүүчүлөрдүн жыт бөлүп чыгаруусу айрыкча кемирүүчүлөрдүн, кээ бир туяктуулардын жана приматтарда жакшы окуп үйрөнүлгөн. Алардын феромондору жашаган аймактарын чектөө, душмандарынан коргонуу, энесин таанып, таба билүү жүрүм-турумунун формалары, ошондой эле физиологиялык жана эмоционалдык абалы үчүн таасирин тийгизет. Мисалы, чочкодо жыныс феромондорун эркектери шилекей бези аркылуу бөлүп чыгарып, ал стероиддик эки компонентке ээ жана ургаачыларынын кыймылын басаңдатуу позасын пайда кылат. Феромондор жаныбарлардын жүрүм-турумун башкарууну камсыз кылуучу эффективдүү каражат болуп саналат. Жыныстык атрактанттар жана агрегациялык феромондор зыянкечтер менен күрөшүүдө биологиялык ыкма катары колдонулуп, бир катар пестициддерди алмаштырууга болот.

## Колдонулган адабияттар

* Биология: Энциклопедиялык окуу куралы / Башкы ред. Ү. Асанов; Ред. кеңеш А. Токтосунов (төрага) ж. б. — Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, - 2004. 504 б. ISBN 9967-14-022-4
# Эхолокация

**Эхолокация** (лат. locatio - абал) - объекттин абалы чагылган толкунунун кайтып келүү убактысы аркылуу аныкталуучу ыкма.

Эгерде толкун үн түрундө болсо - үн локация, ал эми радиотолкун - радиолокация деп аталат. Эхолокацияны итал. жаратылыш изилдөөчү Л. Спалландани ачкан. Ал жарганаттар караңгы бөлмөдө эч кандай тоскоолдуксуз эркин учканын байкап, бир канча жарганаттын көздөрүн көрбөгөндөй кылып койгондо, алар көздүүлөрдөй эле учкан. Л. Спалланцанинин кесиптеши Ж. Жюрин жарганаттардын кулактарына момо тыгып койгондо, алар ар кайсы предметтерге урунуп уча албай калышкан. Мында, окумуштуулар - жарганаттар үн боюнча багыт кылаарын байкашкан. Алгачкы жолу жарганаттарда үн локациясы бар экенин 1912-ж. америкалык ойлоп табуучу X. Максим айткан. Ал жарганаттар төмөнкү жыштыктагы Эхолокация сигналды (15 Гц) канаттарынын кагуусу аркылуу пайда кылат деп болжолдогон. Ультраүн жөнүндө 1920-ж. англиялык X. Хартридж айтып чыккан. Буларды 1938-ж. америкалык биофизик Д. Гриффин жана физик Г. Пирсу биоакустиканын негизинде тастыктап, Э. терминин Гриффин сунуш кылган.

## Колдонулган адабияттар

* «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
# Күйкө

эркек.
 *Falco tinnunculus alexandri*
**Күйкө** (лат. Falco tinnunculus) — шумкарлар тукумундагы жырткыч куш. Дене узундугу 35 смге чейин жетет. Ургаачысы эркегинен чоң. Жүнү саргыч, эркегинин жонунда кызыл күрөң тактары, ургаачысынын туурасынан кеткен чаар тилкелери бар. Боор жагы саргыч, кара тактуу. Евразияда жана Африкада таралган. Түндүктө келгин, түштүктө тургун куш. Тундрадан башка бардык жерлерде кездешет. Кыргызстанда түздүктөн тартып, деңиз деңгээли 3000—4000 м бийиктиктеги тоолордо таралган. Адамга бат үйрөнөт. Даракка, аскага, каралбай калган курулуштарга уялайт. Жалгыздан жана бир нече ондогон, жүздөгөн жуптан турган топ болуп жашайт. Күйкө кемирүүчүлөр, кескелдириктер, майда чымчыктар жана курт-кумурскалар менен азыктанат.

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104-9
# Мара

Мара.
**Мара** (лат. *Dolichotis patagonum*) — Түштүк Американын коёнго окшоштугу бар кемиргич айбандарынын бир түрү.

## Колдонулган адабияттар

* А. А. Алдашев. Биология терминдеринин жана айбанат аттарынын орусча-кыргызча сөздүгү. - Бишкек, 1998. ISBN 9967-11-027-9

Калып:Bio-stub
# Примат

Приматтар.
**Приматтар** (Primates) – татаал түзүлүштүү сүт эмүүчүлөрдүн түркүмү. Байыркы приматтар бор мезгилинде Азиядан Европага, Түндүк Америкага, Африкага ооп кетишкен.

Азыр алардын 2 түркүмчөсү (чала маймылдар жана маймылдар) белгилүү. Жүн менен капталган денесинин узундугу 13–175 см, салмагы 60 гдан 180 кгга жетет. Бетинде, алаканында жана таманында жүнү болбойт. Приматтардын куйругу түрдүү узундукта болуп, айрымдарында кармагыч кызмат аткарат, кээ биринде жок. Буту беш манжалуу, баш бармагы калган манжаларына карама-каршы жайгашып, даракты ж. б. нерселерди кармоого ылайыкталган. Приматтардын көрүү, угуу ж. б. органдары жакшы өөрчүгөн, жыт сезүүсү редукцияланган, кээсинин мээси бырыштуу, татаал түзүлүштө. Баш сөөгүнүн мээ бөлүгү чоң, бет сөөгү сүйрү, 32–36 тиши бар. Азыркы приматтардын 200дөй түрү негизинен Азия менен Африканын тропик, субтропик токойлорунда, Малайя архипелагынын аралында, Борбордук жана Түштүк Америкада таралган. Даракта, жерде топтошуп, кээде экиден же бирден жашап, өсүмдүк (бутак, сабак, жалбырак, мөмө ж. б.), чанда курт-кумурска менен азыктанат. Ургаачысы 1–2, кээде 3тү тууйт. Приматтарды азыркы тупайяга окшош курт-кумурска жечү эң жөнөкөй сүт эмүүчүлөрдөн келип чыккан. Приматтарды жергиликтүү эл этин, терисин керектеп, ошондой эле зоопарк жана илимий мекемелер үчүн кармалып, жашаган жери тарып кеткендиктен, саны азаюуда. Приматтардын 63 түрү жана түрчөсү ТКЭСтин Кызыл китебине киргизилген.

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117 -9
# Жаңы Гвинея

Жаңы гвинея.
**Жаңы Гвинея** (индонезиялыктардын тилинде Ириан) – Тынч океандын батышындагы арал. Чоңдугу боюнча Жер шарында Гренландиядан кийинки 2-арал. Аянты 829 миң км2 (башка маалымат боюнча 771,9 миң км2). Узундугу 2 миң кмден ашык, туурасы 700 кмге чейин. Батыш бөлүгү Индонезиянын (Батыш Ириан), чыгышы Папуа-Жаңы Гвинея мамлекетинин аймагы. Калкы 3 млндон ашык. Аралды жээктей батыштан чыгышты карай бийиктиги 5029 мге жеткен тоолор (Жая чокусу) созулуп жатат, аракеттеги жанартоолор бар. Түштүгүн кенен ойдуң ээлейт. Климаты экватордук, субэкватордук. Жылдык жаан-чачыны тоолордо 4000 ммден ашык. Дарыялары сууга мол (Мамберамо, Сепик, Дугил, Флай); төмөнкү агымдарында кеме жүрөт. Флорасы менен фаунасы өтө ар түрдүү, нымдуу тропик токою, бийик тоолуу бадалдар, түштүгүнүн айрым жерине саванналар мүнөздүү. Ямс, жүгөрү, батат, какао жана кофе, каучук дарактары өстүрүлөт, кокос плантациясы бар. Нефть казып алынат. Балык кармалат. Негизги шаарлары: Порт-Морсби, Маданг (Папуа – Жаңы Гвинея), Соронг, Жаяпура (Индонезия).

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14—046—1
# Тундра

Тундра зоналары.
Тундра (Аляска).
**Тундра** (финнче tunturi - токойсуз дөң) - арктика аймагына мүнөздүү өсүмдүктөр тиби.

Негизинен Түндүк жарым шардын арктика жана субарктика алкактарында таралган. Тундрага суук климат, көп жылдык тоң каптаган муздак жер кыртышы мүнөздүү. Мамык чөп жана эңилчек, түптүү жапыз чөп өсүмдүктөрү жана жаздык сымал өсүмдүктөр өсөт. Мындан тышкары кышкысын жалбырагы күбүлмө кидик жарым бадалдар (уюл талы жана кайыңы), дайыма жашыл бадалчалар кездешет. Тундрага бир эле аянтта өсүмдүктөрдүн ар кандай тиричилик формаларынын көп болушу (полидоминанттуулук) мүнөздүү. Тоолордо, тоо токоюнан жогору, мамык чөп, эңилчек жана суукка чыдамдуу өсүмдүктөрдүн бир нече түрү өскөн тоо тундра зонасы жайгашкан.

## Колдонулган адабияттар

* «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
# Даракчыл чүткөрлөр

*Coendou prehensilis*.
**Даракчыл чүгкөрлөр** (лат. Erethizontidae) — чүткөр сымалдуу айбандардын бир тукуму, Америка токойлорунда жашайт.

## Булактар

* А. А. Алдашев. Биология терминдеринин жана айбанат аттарынын орусча-кыргызча сөздүгү. - Бишкек, 1998. ISBN 9967-11-027-9
# Бизон

Бизон (*Bison bison*).
Bison bison
**Бизон** (лат. *Bison bison*) — ача туяктуулар түркүмүнүн көңдөй мүйүздүүлөр тукумундагы сүт эмүүчү. Зубрга жакын, ири бодо, дене узундугу 3 м ге, бийиктиги 186 см, салмагы 1 т га жетет. Денесинин алды жагы чоң, арт жагы кууш, буту жоон, өркөчү бар. Башы, денесинин алдыңкы бөлүгү кара, узун, арт жагы күрөң жүндүү. Бизон ачык талаапрерияны мекендейт. Ургаачысы кичирээк, июль-сентябрь айларында кууттан чыгып, бир музоо тууйт, 2-3 жашында жыныстык жактан жетилет. Териси үчүн аңчылык кылынып, жок болуу коркунучу (50 млн дон 500 баш калган) пайда болуп, Канадада улуттук паркта (Буд-Баффало) жана АКШда (Йеллоустон паркы) корголот. Коргоонун натыйжасында анын саны (талаа түрчөсүяүн) бир аз калыбына келүүдө. Аляск анын борбордук бөлүгүнө акклиматташтырылган. Зубр менен аргындаштырылып, зубрбизон алынган.

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055 -4
# Узун аяктуулар

*Pedetes capensis*.
**Узун аяктуулар** (лат. Pedetidae) — кемиргич айбандардын бир тукуму, буларга Каффр узун аягы (лат. *Pedetes caffer*) кирет.

## Колдонулган адабияттар

* А. А. Алдашев. Биология терминдеринин жана айбанат аттарынын орусча-кыргызча сөздүгү. - Бишкек, 1998. ISBN 9967-11-027-9

Калып:Bio-stub
# Баштыкуурт секиргичтер

*Perognathus flavus*.
**Баштыкуурт секиргичтер** (лат. Heteromyidae) – кемиргич айбандардын бир тукуму.

## Колдонулган адабияттар

* А. А. Алдашев. Биология терминдеринин жана айбанат аттарынын орусча-кыргызча сөздүгү. - Бишкек, 1998. ISBN 9967-11-027-9

Калып:Bio-stub
# Таракколдор

*Ctenodactylus gundi*.
**Таракколдор** (лат. Ctenodactylidae) — Түндүк Африка кемиргич айбандарынын бир тукуму, булардын өкүлү катары: бараккуйрук тараккол (лат. *Pectinator spekei*) кирет.

## Колдонулган адабияттар

* А. А. Алдашев. Биология терминдеринин жана айбанат аттарынын орусча-кыргызча сөздүгү. - Бишкек, 1998. ISBN 9967-11-027-9

Калып:Bio-stub
# Шиншилла сымалдуу келестер

шиншилласымак келес (*Abrocoma benettii*).
**Шиншилла сымалдуу келестер** (лат. Abrocomidae) — келес айбандарынын бир тукуму, буларга өкүл катары шиншилласымак келестер (уруу) (лат. *Abrocoma*), шиншилласымак келес (*A. benettii*) жана ушундай сыяктуулар кирет.

## Колдонулган адабияттар

* А. А. Алдашев. Биология терминдеринин жана айбанат аттарынын орусча-кыргызча сөздүгү. - Бишкек, 1998. ISBN 9967-11-027-9

Калып:Bio-stub
# Жергазарлар

такыр жергазар (*Heterocephalus glaber*).
**Жергазарлар** (лат. Bathyergidae) — Америкада жашоочу чычкан сымалдуу кемиргичтердин бир тукуму, буларга төмөнкү түрлөр кирет: такыр жергазар (лат. *Heterocephalus glaber*), Кап жергазары (*Georychus capensis*).

## Колдонулган адабияттар

* А. А. Алдашев. Биология терминдеринин жана айбанат аттарынын орусча-кыргызча сөздүгү. - Бишкек, 1998. ISBN 9967-11-027-9

Калып:Bio-stub