# Түштүк Америка

|  |
| --- |
| Түштүк Америка |
|
Батыш жарым шарынын картасындагы Түштүк Америка |
| **Аянты** |
17 840 000 км²
 |
| **Калкы** |
438 039 139 адам
 |
| **Жыштыгы** |
21,4 адам/км²
 |
| **Этнохороними** |
түштүк америкалык, түштүк америкалыктар
 |
| **Курамында** |
13
 |
| **Көз каранды өлкөлөр** |
3
 |
| **Тилдери** |
индей тилдеринде, португалча, испанча, англисче, нидерландча
 |
| **Убакыт аралыгы** |
UTC-2 дөн UTC-5
 |
| **Ири шаарлары** |  Сан-Паулу (12,1 млн)
  Лима (9,6 млн)
  Богота (7,9 млн)
  Рио-де-Жанейро (6,2 млн)
  Сантьяго (6,2 млн)
  Буэнос-Айрес (3,1 млн)
  Бразилиа (3 млн)
  Салвадор (2,6 млн)
  Форталеза (2,5 млн)
  Каракас (2,0 млн)
 |
|  **Түштүк Америка Викиказынада** |

**Түштүк Америка** — Батыш жарым шардын түштүгүндө жайгашкан Жер планетасынын алты континентинин (материгинин) бири. Батышынан - Тынч океанынын, чыгышынан - Атлантика океанынын, түндүгүнө - эки Американын ортосундагы табигый чек болгон Кариб деңизинин суулары менен чулганат. Материктин түндүк-батышындагы Панама моюнчасы Түштүк Американы Түндүк Америка менен байланыштырат. Эки континент кошулуп Америка дүйнө бөлүгүн түзөт.

Түштүк Американын жер аянты 17,840,000 чарчы километр. Түштүк Америка аймагы боюнча төртүнчү орунда (Азия, Африка жана Түндүк Америкадан кийин) жана калкынын саны боюнча бешинчи орунда (Азия, Африка, Европа жана Түндүк Америкадан кийин) турат.

Түндүктөн түштүккө карай 7548 км, батыштан чыгышка карай 5150 км аймакты ээлейт. Материктин орточо бийиктиги — 580 м, эң жогорку чекити 6960 метрге жетип Аконкагуа тоосунда жайгашкан, эң төмөнкү чекит — Вальдес жарым аралы (-42 м).

## Этимология

Континенттин аталышында «Америка» сөзүн Мартин Вальдземюллер, Америго Веспуччи атынын латын вариантын картага түшүрүп жатып биринчилерден болуп колдонгон, ал эми Веспуччи жердин Христофор Колумб тарабынан ачылышы Индияга таандыгы жок, жана бул жер Европалыктарга мурда белгисиз болгон Жаңы Дүйнө деп сунуштаган.

## Тарыхы

Түштүк Америкада адамзаттын отурукташуусу болжол менен 15 000 жыл мурда башталган. Континенттеги азыркы учурда белгилүү болгон эң байыркы цивилизация — Перудагы Норте-Чико же Карал-Супе маданияты, ал болжол менен б.з.ч. 3500-жылдары пайда болгон жана Американын эң алгачкы цивилизациясы катары таанылат.

Кийинчерээк, Анд тоолорунун аймагында Инк падышачылыгы пайда болуп, 1438-жылы Перунун Куско шаарын негиздешкен. Инктер өз доорунда эң ири жана өнүккөн цивилизация болуп, алардын падышачылыгы азыркы Перу, Боливия, Эквадор, Чили, Аргентина жана Колумбиянын аймактарын камтыган. Инк падышачылыгы учурунда башкаруу системасы, жол тармагы жана архитектурасы өзгөчө өнүккөн.

Кулду эл алдында сабоо. Бразилия, XIX кылым
1494-жылы Испания менен Португалиянын ортосунда Тордесильяс келишими түзүлүп, анын негизинде Түштүк Америка эки державанын ортосунда бөлүнгөн. Испания континенттин батыш бөлүгүн, ал эми Португалия чыгыш жээгин, азыркы Бразилияны колониялаштырган. Европалык колонизаторлор жергиликтүү элдерди кулчулукка алып, алардын маданиятын жана жашоо образын өзгөртүшкөн. Ошондой эле, Африкадан кулдар алып келинип, алар плантацияларда жана шахталарда иштетилген. Колониялык доордо католик дини кеңири жайылып, испан жана португал тилдери негизги тилдерге айланган. Бул мезгилде жергиликтүү калктын саны оор шарттар, оорулар жана зордук-зомбулуктун айынан кескин азайган.

Фолкленд согушу учурундагы аргентиналык жоокерлер
XIX кылымдын башында Түштүк Америкада көз карандысыздык үчүн күрөш башталып, 1815–1822-жылдары көптөгөн жаңы мамлекеттер пайда болгон. Бул кыймылдардын башында Симон Боливар жана Хосе де Сан-Мартин сыяктуу лидерлер турган. Алардын жетекчилиги астында көптөгөн өлкөлөр испан жана португал бийлигинен бошонуп, өз алдынча мамлекеттерге айланышкан. Мисалы, Колумбия, Венесуэла, Эквадор, Перу жана Боливиянын көз карандысыздыкка жетишишкен. Бирок, бул күрөштөрдүн натыйжасында экономика начарлап, калктын саны азайган жана коомдо ар түрдүү топторго бөлүнүүлөр пайда болгон.

XX кылымда Түштүк Америкада саясий жана экономикалык туруксуздук, аскердик төңкөрүштөр жана авторитардык режимдер кеңири жайылган. АКШнын аймактагы таасири күчөп, айрым учурларда алардын кийлигишүүсү менен өкмөттөр алмашкан. Мисалы, Куба революциясы жана Чилидеги Пиночеттин режими ушул доордун көрүнүктүү мисалдары болуп саналат.

1990-жылдардан кийин көптөгөн өлкөлөр демократиялык жолду тандап, экономикалык реформаларды жүргүзө башташкан. Бирок, социалдык теңсиздик, коррупция жана саясий туруксуздук дагы деле чоң көйгөйлөр бойдон калууда.

## Географиясы

Түштүк Америка үч бурчтук формага ээ, анын негизи экватордук алкакта жайгашкан, ал эми бийиктиктери түштүк уюлду көздөй багытталган. Материк экватор менен анын түндүк бөлүгүндө кесип өтөт. Түштүк Американы түштүк тропик дагы кесип өтөт. Континенттин аянтынын көпчүлүк бөлүгү дал ушул параллелдердин ортосунда жайгашкан.

### Географиялык изилдөөлөр

Генуэзиялык деңиз саякатчысы Кристобаль Коломбо, испан падышасынын алдында кызмат кылып, Христофор Колумб деген ат менен тарыхта калган. Эгерде Жер шар формасында болсо, анда батышка сүзүү менен, байлыктардын жана кенчтердин жомоктогудай жери болгон Индия же Кытайга сүзүп барса болот деп божомолдогон. 1492-жылы Христофор Колумбдун экспедициясы Антил аралдарына жеткен жана батыш жарым шарда жайгашкан материктердин биринчи ачуучусу болуп калган.

ХV кылымдын аягында флоренциялык саякатчы Америго Веспуччи Колумб тарабынан ачылган жерлердин жаратылышын кылдат изилдеген. Бул жерлер Евразиянын бир бөлүгү эмес, жаңы материк болуп эсептелет деген жыйынтыкка келген. Кийин бул материкти Америгия же Америка деп атоону сунушташкан.

Материктин жаратылышын изилдөөдө немец географы жана табият таануучу Александр Гумбольддун ролу чоң, ал 1799-1804 - жылдары Борбордук жана Түштүк Америка боюнча саякаттаган. ХIХ кылымда материктин кээ бир аймактарынын тереңирээк изилдениши башталган. 1821-1828 - жылдары Григорий Иванович Лангсдорф жетектеген орустардын экспедициясы Бразилиянын ички аймактарын изилдеген. Амазонка ойдуңунун геологиялык түзүлүшү, климаты, өсүмдүктөрү жана жаныбарлары жөнүндө баалуу маалыматтарды англиялык саякатчы Генри Бейтс 1848-1859 - жылдары экспедиция мезгилинде чогулткан.

## Гидрографиясы

### Дарыялары

Игуасу шаркыратмалары
Анхель шаркыратмасы
Түштүк Америкадагы эң ири дарыя системаларына Амазонка, Ориноко жана Парана кирет. Бул дарыялардын жалпы алабы 9 583 000 км² түзөт.

Түштүк Америкада дүйнөдөгү эң бийик шаркыратма — Анхель (Венесуэлада) жайгашкан. Ошондой эле бул материкте эң кубаттуу шаркыратма — Игуасу да орун алган.

Континенттеги негизги дарыялар:

* Амазонка — дүйнөдөгү эң узун жана суусу эң көп дарыялардын бири;
* Парана — түштүктөгү маанилүү дарыя, энергетика жана транспорт үчүн чоң роль ойнойт;
* Парагвай — Парана дарыясынын ири куймасы, бир нече мамлекеттер аркылуу агат;
* Уругвай — Бразилия менен Уругвай чек арасынан агып өтүп, Рио-де-ла-Платага куят;
* Ориноко — негизинен Венесуэла аймагында агып, Кариб деңизине жакын жайгашкан.

### Көлдөрү

Түштүк Американын көпчүлүк көлдөрү Анд тоолорунда жайгашкан. Алардын эң ириси жана дүйнөдөгү эң бийик суу транспорту жүрүүчү көл — Титикака, ал Боливия менен Перунун чек арасында орун алган.

Континенттеги аянты боюнча эң чоң көл болуп Маракайбо көлү эсептелет. Ал Венесуэлада жайгашкан жана Жер планетасындагы эң байыркы көлдөрдүн бири болуп саналат.

## Саясий түзүлүшү

### Эгемендүү мамлекеттер

| Желеги | Аталышы | Расмий аталышы | ISO | Борбору | Аянты/Орду | Калкы/жыштыгы адам/км² | Тили | Акча бирдиги | Карта |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  | Аргентина | *Аргентина Республикасы* | ARG | Буэнос-Айрес | 2,780,400 км2 | 82 | 45,276,780 | 16,8 | Испанча | Аргентина песосу |  |
|  | Боливия | *Көп улуттуу Боливия мамлекети* | BOL | Ла-Пас, Сукре | 1,098,581 км2 | 272 | 12,079,472 | 11,1 | Испанча, кечуача, аймарача, гуараниче ж.б. 33 тилде | Боливия боливианосу |  |
|  | Бразилия | *Бразил Федеративдик Республикасы* | BRA | Бразилиа | 8,514,877 км22 | 52 | 214,326,223 | 25,7 | Португалча | Бразилия реалы |  |
|  | Чили | *Чили Республикасы* | CHL | Сантьяго | 756,102 км22 | 372 | 19,493,184 | 24,5 | Испанча | Чили песосу |  |
|  | Колумбия | *Колумбия Республикасы* | COL | Богота | 1,138,910 км22 | 252 | 51,516,562 | 43,3 | Испанча | Колумбия песосу |  |
|  | Эквадор | *Эквадор Республикасы* | ECU | Кито | 283,561 км22 | 732 | 17,797,737 | 61,7 | Испанча | АКШ доллары |  |
|  | Гайана | *Кооперативдик Гайана Республикасы* | GUY | Жоржтаун | 214,969 км22 | 852 | 804,567 | 3,7 | Англисче | Гайана доллары |  |
|  | Парагвай | *Парагвай Республикасы* | PRY | Асунсьон | 406,752 км22 | 582 | 6,703,799 | 18,3 | Испанча, гуараниче | Парагвай гуараниси |  |
|  | Перу | *Перу Республикасы* | PER | Лима | 1,285,216 км22 | 192 | 33,715,471 | 25,2 | Испанча, кечуача, аймарача | Перу солу |  |
|  | Суринам | *Суринам Республикасы* | SUR | Парамарибо | 163,820 км22 | 902 | 612,985 | 3,9 | Нидерландча | Суринам доллары |  |
|  | Уругвай | *Чыгыш Уругвай Республикасы* | URY | Монтевидео | 176,215 км22 | 882 | 3,426,260 | 19,4 | Испанча | Уругвай песосу |  |
|  | Венесуэла | *Боливариана Венесуэла Республикасы* | VEN | Каракас | 912,050 км22 | 322 | 28,199,867 | 33,5 | Испанча | Венесуэла боливары |  |

### Көз каранды аймактар

| Желеги | Аталышы | ISO | Борбору | Кайсы мамлекетке баш ийет | Аянты | Калкы | Тили | Карта |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  | Гвиана | GUF | Кайенна |  Франция | 83,534 км2 | 294,071 | Французча |  |
|  | Фолкленд аралдары | FLK | Порт-Стэнли |  Улуу Британия | 12,173 км2 | 3,398 | Англисче |  |
|  | Түштүк Георгия жана Сандвич аралдары | SGS | Кинг-Эдуард-Пойнт |  Улуу Британия | 3,903 км2 | Туруктуу жашаган калкы жок | Англисче |  |

## Булактар

## Тышкы шилтемелер

* Колорадо университетинин Боулдер китепканасы. Түштүк Америка
* National Geographic. Байыркы цивилизациялар: Түштүк Америка