Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Капибара

Капибара.

**Капибара** (лат. *Hydrochoerus hydrochaeris*) – доңузчычканга окшош, бирок андан ото чоң кемиргич айбан, Борбордук жана Түштүк Америкада жашайт.

## Колдонулган адабияттар

* А. А. Алдашев. Биология терминдеринин жана айбанат аттарынын орусча-кыргызча сөздүгү. - Бишкек, 1998. ISBN 9967-11-027-9

Калып:Bio-stub
# Бор мезгили

Бор мезгили.
**Бор мезгили** (системасы) — мезозой заманынын акыркы мезгили. Юра мезгилинен кийин, палеогенден мурда пайда болгон тоотектердин геологиялык системасы. 1822-ж. француз геологу Ж. Омалиус д Аллуа өз алдынча системага бөлгөн жана ошол кездерде Европада кеңири тараган тоотектин тактага жазуучу бордун аты менен атаган. Мезгил мындан 110 млн жыл мурда башталып, 60-70 млн жылга созулган. Өз ичинен алгачкы жана кийинки Бор мезгили болуп, эки доорго бөлүнөт. Тоотектери астынкы жана үстүнкү бөлүмдөрдөн турат. Алгачкы бордо бардык платформалар жогору көтөрүлүп, ар кайсы жеринде анчалык калың эмес кум-чопо чөккөн. Мезгилдин аягында кургактыктар төмөн түшүп, деңиз суусу каптаган. Натыйжада бор, мергель, акиташ тоотектери калың катмарга айланган. Кээ бир жерлерде кызыл түстүү чөкмөтектер, туздар, көмүр кабаттары орун алган. Мезгилдин башталышында өскөн саговниктер, беннетиттер, ийне жалбырактуулар юрадагы түрлөрүнөн айырмаланган эмес. Бирок мезгилдин аягында магнолиянын, лаврдын, жүзүмдүн жаңы түрлөрү пайда болгон. Аммониттер, белемниттер, фораминифералар, сөөктүү балыктар, узундугу 12 м болгон деңиз кескелдириктери, тиштүү куштар (ихтиорнис, гесперорнис) жашаган. Сүт эмүүчүлөр пайда боло баштаган. Бор мезгилиндеги тектерде фосфорит, боксит, ташкөмүр (Сибирь, Ы. Чыгыш), нефть (Батыш Казакстан), цемент сырьёлору курулуш материалдары жолугат.

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055-4
# Эоцен

**Эоцен** (гр. eos - таңкы жарык) - палеоген мезгилинин 2-геологиялык бөлүмү, палеоценден кийин, олигоценден мурда болгон.

Мындан 56 млн жыл мурда башталып, 22 млн жылдай созулган. Эоценди шотландиялык геолог Чарлз Лайель 1833-ж. сунуштап, андан 1855-ж. олигоцен, 1874-ж. палеоцен бөлүнгөн. Эоцендеги негизги окуялар: азыркы сүт эмүүчүлөрдүн көпчүлүгү пайда болгон; тропик өсүмдүктөрү дүркүрөп өскөн; деңиздердин трансгрессиясы бир кыйла ургалдуу жүргөн. Көптөгөн нефть, газ жана күрөң көмүр кендери Эоценчөкмөлөрү менен байланышкан.

## Колдонулган адабияттар

* «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
# Голоцен

**Голоцен** - (грекче hоlos – баарысы жана kainоs – жаңы) – азыркы кездеги геологиялык доор; Жердин геологиялык тарыхындагы антропогендин (төртүнчүлүк мезгилдин) бүтө элек, акыркы бөлүгү. Башталышы Түндүк Европадагы материктик муз каптоолордун аяктаган мезгилине туура келет.

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055 -4
# Жогорку даражадагы айбандар

Жогорку даражадагы айбандар.
**Жогорку даражадагы айбандар** (лат. Eutheria) — түзүлүшү татаал айбандар.

## Колдонулган адабияттар

* А. А. Алдашев. Биология терминдеринин жана айбанат аттарынын орусча-кыргызча сөздүгү. - Бишкек, 1998. ISBN 9967-11-027-9

Калып:Bio-stub
# Коён сымалдар

Европа жапайы үйкоёну (*Oryctolagus cuniculus*).
**Коён сымалдар** (лат. Lagomorpha) – эмүүчүлөр классынын бир түркүмү. 20-к-дын орто ченине чейин К-ды кемирүүчүлөр түркүмүнүн түркүмчөсү деп эсептешкен (эки жуп кашка тиштүүүлөр – Duplicidenta). Бирок К-дын кемирүүчүлөр менен окшоштугу дивергенттик эмес да, конвергенттик. Алдынкы буттары 5, арткы буттары 4 манжалуу. Кээ бир түрлөргө жүнүнүн өңү-түсү жана анын структурасы мезгилге жараша өзгөрүп, түлөп турушу менен мүнөздүү. Үстүнкү жаагында 2 жуп кашка тиштери бар; эң чоңдору – алдыңкы кашка тиштери, тынымсыз өсүп турат. Арткы буту дайыма алдыңкы бутунан узунураак. Куйругу кыска, кулагы узун. Бул түркүмгө 4 тукуму, анын ичинен 2 азыркы мезгилдеги: коён чычкандар (Begonydae) жана коёндор (Leporidae) кирет. К-дын денесинин уз. 75 смге чейин. 10 уруусунун 45–47 түрлөрү бар. Коёндор тукумунун ареалы түркүмдүн ареалына ылайык келет. КМШда – коёндор уруусунун (Герия) 4 түрү, а. и., русак, ак коён (беляк), толай жана кроликтер уруусунун 1 түрү кездешет. Тиричилигин күүгүмдө жана түнкүсүн өткөрөт. Саатына 70 кмге чейин ылдамдыкта чуркап жүрүшө алышат. Жалгыздап жүрөт. Бир жылда 2–5 жолу 2–8ден 15ке чейин бөжөк тууйт. Антарктидада, Түштүк Американын түштүк бөлүктөрүндө, Мадагаскарда жана көптөгөн башка аралдарда гана жок. Ийиндерде жашашкан түрлөрүн балдары көзү ачылбаган, жылаңач жана алсыз, начар туулушат, ар дайым туруктуу жашырына турган жай куруучу түрлөрдүн балдарынын көзү жакшы көргөн, жүн менен капталышкан, өз алдынча кыймылдап жүрүүгө жөндөмдүү болуп туулушат. Арктикалык тундрадан тартып, тропикалык токойлорго жана чөлдөргө чейин, тоолордо – альпы зонасына чейин жашашат. Айыл жана токой чарбасына зыян келтириши мүмкүн. 4 түрү ЖКЭСнун Кызыл китебине киргизилген.

## Колдонулган адабияттар

* А. А. Алдашев. Биология терминдеринин жана айбанат аттарынын орусча-кыргызча сөздүгү. - Бишкек, 1998. ISBN 9967-11-027-9
* Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4
# Моногамия (зоологияда)

ышылдак куулар (*Cygnus olor*).
**Моногамия** - жаныбарлардын жыныстуулар ортосундагы катышуунун формасы. Бир сезондун ичинде бир эркеги бир эле ургаачы менен жыныстык катнашуу жасайт. Адатта, М-да эркектери тукумуна кам көрүшөт. Сүт эмүүчүлөрдө М. полигамия караганда сейрек кездешет. Жыныстык диморфизм да М-да начар өөрчүгөн. М. канаттууларда кеңири таралган. Аккуулар, кунастар, бүркүттөр, жорулар бир нече жылга жупту түзөт, кээ бирде өмүр бою, каздар - бир эле сезонго. Түр ичинде М-нын полигамияга өтүшү (бобрлар) кездешет. М. курт-кумурскаларда да учурайт (коңуздар - дүмүр жечүлөр).

## Колдонулган адабияттар

* Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4
# Полигиния

**Полигиния** (поли... жана грекче gyne – аял, зайып) – 1) этнографияда алгачкы жамааттык коомдун эрте мезгилинде пайда болгон көп аял алуучулук; никенин көбүнчө аталык уруулук (патриархат) доорго мүнөздүү бир формасы. Полигиниянын кийинки формалары (кээ бир мусулман элдеринде) патриархаттын үстөмдүк кылуучу артыкчылыгын көрсөтүүчү көрүнүш иретинде сакталып калган. Чыгыштын мусулман өлкөлөрүндө, бай адамдарда кезигет. Октябрь революциясына чейин Полигиния кыргыз бай-манаптар чөйрөсүнө кеңири тараган көрүнүш болгон; 2) зоологияда көбөйүү мезгилинде жаныбарлардын бир эркегинин бир канча ургаачысы менен жупташуусу. Табиятта Полигиниянын бир канча формасы белгилүү: аймактык, гаремдик жана облигаттык. Аймактык Полигиния бир канча ургаачы белгилүү аймакка ээ болуп, алар жашаган аймактын чегин белгилүү бир эркек дайыма коргоп турат. Полигиниянын мындай формасы кээ бир балыктарга, ошондой эле колония болуп жашоочу канаттууларга, суурларга жана төмөнкү приматтарга мүнөздүү. Жаныбарлардын эркектери ургаачыларын уруктанганга чейин өзүнүн жанына топтойт. Көбөйүүнүн мындай формасы гаремдик Полигиния деп аталат. Көпчүлүк калак буттууларда, кээ бир took сымалдарда жана көпчүлүк туяктууларда Полигиниянын аймактык-гаремдик формасы байкалат. Ошондой эле сүт эмүүчүлөрдүн кээ бир түрлөрү - викунья, зебра, кашалот, мартышкалар бир эркеги бир канча ургаачылар менен топтошуп, белгилүү туруктуу орунда жашайт, ал облигаттык Полигиния деп аталат. Полигиния коомдошуп жашоочу курткумурскаларда да байкалат.

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117 -9
# Промискуитет

**Промискуитет** (лат. promiscus - аралаш, жалпы) - жаныбарлардын көбөйүү мезгилинде ар кандай өнөктөштөр менен баш аламан жыныс мамилелеринин формасы. Популяциялык, генетикадагы панмиксия деген түшүнүкө туура келет.

## Колдонулган адабияттар

* Биология: Энциклопедиялык окуу куралы / Башкы ред. Ү. Асанов; Ред. кеңеш А. Токтосунов (төрага) ж. б. — Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, - 2004. 504 б. ISBN 9967-14-022-4
# Антарктида

|  |
| --- |
| Антарктида |
|  |
| **Аянты** |
14 107 000 км²
 |
| **Калкы** |
0 адам
 |
| **Жыштыгы** |
0 адам/км²
 |
| **Курамында** |
0 өлкө
 |
| **Тилдери** |
жок
 |
| **Убакыт аралыгы** |
баардыгы
 |
| **Интернет-домени** |
.aq
 |
| **Ири шаарлары** |
Жок
 |

**Антарктида** (грек. *ἀνταρκτικός* — Арктиканын тетирилиги) — Антарктикадагы материк, дээрлик Түштүк уюл тегеригинин ичинде жайгашкан. Аянты 14,4 млн км². Жээктеринде (узундугу 30 мин кмден ашык) булун-буйтка аз, бийиктиги ондогон метрге жеткен муздуу тик жарлардан турат. Тынч жана Атлантика океандары тараптан Амундсен, Росс, Уэделл деңиздери материкке кыйла кирип турат.

Ошондой эле Антарктида деп Антарктида материги жана анын тегерегинде жайгашкан аралдар аталат.

Антарктида расмий түрдө 1820-жылы 16 (28)-январда Фаддей Беллинсгаузен жана Михаил Лазаревдин жетекчилигинин астында орус экспедициясы тарабынан ачылган. Алар «Восток» жана «Мирный» аттуу кемелеринде Антарктиданын -69.35, -2.23333369°21′ тш.к. 2°14′ б.у.﻿ / ﻿69.35° тш.к. 2.233333° б.у. (G) чекитине жетишкен (азыркы Беллинсгаузен атындагы муз шельфинин аймагы).

Мурун түштүк материк бар болгондугу гипотетикалык түрдө ырасталчу, кээде аны Түштүк Америка жана Австралия менен бириктиришчү. Бирок Фаддей Беллинсгаузен жана Михаил Лазаревдин экспедициясы алтынчы материктин бар болгондугун тастыктаган.

Континенталдык аймагына биринчи болуп "Антарктик" аттуу норвегиялык кеменин капитаны Кристенсен жана табигый илимдеринин окутуучусу Карстен Борхгревинк 1895 жылы 24 январда бут шилтешкен.

Антарктида - дүйнөдөгү эң бийик материк.

*
*
*
*
*

## Булактар

## Тышкы шилтемелер
# Жарганат

*Corynorhinus townsendii*.
**Жарганаттар** (лат. Chiroptera) - сүт эмүүчүлөр түркүмү. Дене узундугу 3-40 см, колдору учууга ылайыктанып, канатка айланган. Ийин, манжа жана дене капталынан башталган тери жаргакча арткы буттары менен куйругуна чейин керилип турат. Тиши курч. Адамга угулган үндөн башка ультра үн чыгарып, анын начар чагылышын да кабыл алууга жөндөмдүү. Ошондуктан жарганаттар начар көрсө да, караңгыда эч нерсеге урунбай уча алат. Суук түшөрү менен чээнге кирет. Тропик өлкөлөрүндөгү жарганаттар жылына эки жолу, ал эми суук жана мелүүн климаттуу жердегилери бир жолу тукумдап, бир же экиден тууйт. Алардын эки түркүмчөсү бар; тропикте жашоочу 20дай тукумдун азыркы 650-700 түрү белгилүү. КМШ өлкөлөрүндө 3 тукумдун 41 түрү (така мурун жарганат жана башка), Кыргызстанда 16 түрү жашайт. ТКЭСтин Кызыл китебине 3 түркүмчөсүнүн 5 түрү, Кыргызстандын Кызыл Китебине 5 түрү катталган.

Байыркы орустар менен украиндер чычкандын кандайдыр бир ыйык буюм - жыпар жеген нан, эт же шамды жеп бүткөндөн кийин жарганак болуп калат деп ишенишкен.

## Кошумча маалыматтар

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 3-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2011. ISBN 978–9967–14–074–5
# Келестер

Боз келес (*Rattus norvegicus*).
**Келестер** — чычкан түспөлдүү кемиргич майда желиндүү айбандардын бир систематикалык тобу, буларга кыйла тукум, уруу жана түр кирет: Австралия сазчыл келеси, кара куйрук келес (*Thallomys nigricauda*), кунусымак келес (*Hydromys chrysogaster*), Мисир келеси, Гаймарди бөрсөсымак келеси (*Bettongia gaimardi*), бөрсөсымак жыттуу келес (*Hypsiprymnodon moschatus*), жазы бет борсосымак келес (*Pototrous platyops*), үрпөк келес (*Proechimys semispinosus*), эбелек тиштүү келес (*Nesokia indica*), Полинезия келеси (*Rattus exulans*), дат тумшук келес (*Oenomys hypoxanthus*) Роберт келеси (*Gymnuromus roberti*), балыкчы келес (*Ichthyomys hydrobates*), боз келес (*Rattus norvegicus*), зоо келеси (*Petromys typicus*), кара келес (*Rattus rattus*), коёнсымак келес (*Conilurus penicillatus*), акациячыл келестер (уруу) (*Thalomys*), бамбукчул келестер (уруу) (*Rhizomys*), саз келестери (уруу) (*Malacomys*), дөө келестер (уруу) (*Megalomys*), жырык келестер (уруу) (*Nesomys*), Кап келестери (уруу) (*Paratomys luttedalei*), борсосымак жыттуу келестер (тукумча) (Hypaiprymnodontinae), накта борсосымак келестер (тукумча) (Potoroinae), чолок куйрук келестер (уруу) (*Brachyuromys*), коёнсымак келестер (уруу) (*Conilurus*), бадал келестери (уруу) (*Grammomys*), баштык уурттуу келестер (уруу) (*Beamys*), кадимки келестер (уруу) (*Rattus*), жаргак тамандуу келестер (уруу) (*Holochilus*), чырпык уялуу келестер (уруу) (*Leporillus*), шалы келестери (уруу) (*Oryzomys*), булак келестери (уруу) (*Pelomys*), тараккуйрук баштыкчан келестер (уруу) (*Dasyuroides*), чачы куйрук баштыкчан келестер (уруу) (*Phascogale*), күрөң келестер (уруу) (*Melanomys*), пахта келестери (уруу) (*Sigmodon*), кылкандуу келестер (уруу) (*Proechimys*) жана ушундай сыяктуулар.

## Колдонулган адабияттар

* А. А. Алдашев. Биология терминдеринин жана айбанат аттарынын орусча-кыргызча сөздүгү. - Бишкек, 1998. ISBN 9967-11-027-9

Калып:Bio-stub
# Чүткөрлөр

*Hystrix cristata*.
**Чүткөрлөр** (лат. Hystricidae) — тикен түктүү кемиргич айбандардын бир тукуму, булардын көп түрү жана уруусу бар: Азия чүткөрү (лат. *Hystrix leucura*), кадимки чүткөр; Африка чүткөрү (*Atherurus africanus*), чоң куйрук чүткөр (*A. macrourus*), too чүткөрү (*Echinoprocta rufescens*), узун куйрук чүткөр (*Trichys lepura*), алача чүткөр (*A. retardatus*), Тайланд чүткөрү (А. angustiramus), Турнер чүткөрү (*A. turneri*), жармашчаак куйрук чүткөр (*Coendon prehensilis*), Ява чүткөрү (*Acanthion javanicum*), накта чүткөрлөр (уруу), узун куйрук чүткөрлөр (уруу) (*Trichys*), барак куйрук чүткөрлөр (уруу) (*Atherurus*), Малайя чүткөрлөрү (уруу) (*Acanthion*), жармашчаак куйрук чүткөрлөр (уруу) (*Coendon*).

## Колдонулган адабияттар

* А. А. Алдашев. Биология терминдеринин жана айбанат аттарынын орусча-кыргызча сөздүгү. - Бишкек, 1998. ISBN 9967-11-027-9

Калып:Bio-stub