Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Кемирүүчү

*Sciurus vulgaris*
**Кемирүүчүлөр** (лат. Rodentia) – сүт эмүүчү жаныбарлар түркүмү. Дене узундугу 5–130 смге, салмагы 5 кгдан 60 кгга жетет. Алдыңкы буттары 5 же 4 манжалуу, арткысы 3–4–5 манжалуу. Ортоңку 2 жуп кашка тиши курч, чоң, дайыма өсүп турат. Катуу өсүмдүктү майдалайт. Кылкыйма тиштери жок. Кемирүүчүлөр бардык табигый аймактарда таралган. КМШ өлкөлөрүнүн фаунасындагы сүт эмүүчүлөрдүн жарымынан көбүн түзүп, ар түрдүү жана көп санда мелүүн жана субтропиктик алкактардын, айрыкча кургакчыл аймактардын түзүлүшү ийин казууга, сүзүүгө, кош буттап жүрүүгө (кош аяктар), жармашууга жана учууга (учкуч тыйын чычкан) ыңгайланган, кемирүүчүлөр – тукумчул жаныбарлар. Тиричилигин жер үстүндө (жарганаттар, келестер жана башка), жер астында (буроо баш, сокур момолойлор жана башка), сууда (куну, ондатра жана башка), даракта (тыйын чычкан, барак куйрук чычкан жана башка) жана жерде өткөрөт. Алардын ийин казуусу кыртыш пайда кылууга чоң таасир тийгизип, өсүмдүктүн түшүмүн жогорулатат. Азыркы жашаган кемирүүчүлөр 3 түркүмчөгө: тыйын чычкан сымалдар (куну, келестер жана башка), чүткөр сымалдар (дарак чүткөрү, доңуз чычкан, суу доңузчасы жана башка) жана чычкан сымалдар (барак куйрук чычкан, кош аяк, аламандар жана башка) бөлүнөт. Көп түрү талаа жана токойлуу талаада жашайт. Көпчүлүгү өсүмдүк, курт-кумурска, айрымдары балык менен, кээ бири ылгабай азыктанат.

Жер жүзүндө 2000дей түрү бар. КМШ өлкөлөрүндө 14–15 тукуму, 150гө жакын түрү, Кыргызстанда 31 түрү кездешет. Көпчүлүк кемирүүчүлөр адам үчүн коркунучтуу оорулардын козгогучун алып жүрүшөт. Кээ биринин териси өтө баалуу (куну, тыйын чычкан, ондатра жана башка).

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104 -9
* А. А. Алдашев. Биология терминдеринин жана айбанат аттарынын орусча-кыргызча сөздүгү. - Бишкек, 1998. ISBN 9967-11-027-9
# Хордалуу

**Кордалуулар** (лат. Chordata) - экинчи ооздуу жаныбарлар тиби.

Аларга ичеги үстүндө жаткан скелет огу - корда мүнөздүү. Бардык Кордалууларда корданын үстүндө өмүр бою сакталуучу арка нерв түтүгү болуп, андан мээ жана жүлүн пайда болгон. Сууда жашоочуларды н колкосунда метомердүү бакалоор жылчыкчалары өмүр бою сакталат, ал эми кургакта жашоочу (өпкөсү менен дем алуучулар) омурткалууларда өө рчүүнүн алгачкы стадиясында - онтогенезинде гана болот.

Алардын 3 типчеси - баш кордалуулар, челдүүлөр, омурткалуулар, 40 000дей түрү, анын 3800дөйү омурткалуулар. Алар ар түрдүү шарттарда (сууда, чөлдө, тоодо ж. б.) жашайт. Бардык Хордалуулардын түпкү теги бир болушу мүмкүн.

## Колдонулган адабияттар

* «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
# Омурткалуулар

|  |
| --- |
| Омурткалуулар |
|
Омурткалуулар |
| Илимий классификация |
|

|  |  |
| --- | --- |
| :  | **Омурткалуулар** |

 |
| Эл аралык илимий аталышы |
| Vertebrata Cuvier, 1812 |
| Инфратүрлөрү |
| * Gnathostomata
* Agnatha
 |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  Систематика Уикитүрлөрдө |  Сүрөт сүрөт издөө |

|  |  |
| --- | --- |
| ITIS   | 331030 |
| NCBI   | 7742 |
| EOL   | 2774383 |

 |

 |

Омурткалуулар.
**Омурткалуулар**, баш сөөктүүлөр (лат. Vertebrata же Craniata) — жаныбарлардын хордалуулар тибиндеги типче. Соңку силур мезгилинен белгилүү. Омурткалуулардын теги – жөнөкөй хордалуулар. Эволюциялык процесстин натыйжасында алгачкы өзөк скелети – хордасы – акырындап бири-бири менен бириккен кемирчек же сөөк омурткалардан турган омуртка тутумуна алмашкан (аты ошондон). Ошентип суу агымына туруштук бере турган күчтүү булчуңдуу бекем таяныч пайда болгон. Ошондой эле дем алуу, азык сиңирүү, кан айлануу, бөлүп чыгаруу жана сезүү органдары, борбордук нерв системасы өөрчүгөн. Айрыкча бул системалардын өөрчүшү омурткалуулардын суудан кургакка жашоого өткөндө зарыл болгон. Тамак сиңирүү системасы татаалданган. Булчуңдуу жүрөгү бир нече бөлүктөн турат. Кан айлануу системасы туюк. Сууда жашоочу омурткалуулар бакалоору, кургактагылар жаңы пайда болгон дем алуу органы–жуп өпкөсү менен дем алат. Омурткасыздарга караганда гормондук жөнгө салуу татаалданган. Нерв системасы мээ, жүлүн жана четки түйүндөрүнөн (ганглия) турат. Омурткалуулардын кыймыл-аракетинин активдүүлүгү сезүү органдарынын түзүлүшүнүн жана функциясынын татаалданышына алып келген. Омурткалуулар демейде айрым жыныстуу, жуп жыныс бездери болот. Кээ бир балыктар – гермафродиттер. Оймок ооздуулар, балыктар, жерде-сууда жашоочулардын көбү, куштар жумуртка, сүт эмүүчүлөр тирүү тууйт. Азыркы омурткалуулар 7 класска (оймок ооздуулар, кемирчектүү балыктар, сөөктүү балыктар, жерде-сууда жашоочулар, сойлоочулар, куштар, сүт эмүүчүлөр) бөлүнүп, 40–45 миңдей түрү белгилүү. Биосфера процессинде жана адам үчүн омурткалуулардын мааниси өтө чоң. Көпчүлүгү – үй айбандары жана промыселдик жаныбарлар. Айрымдары – жугуштуу ооруларды алып жүрүүчүлөр, кээ бирлери эл чарбасына, айыл чарба өсүмдүктөрүнө зыян келтирет.

## Булактар

* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111 -7
# Класс (биологияда)

**Класс** (лат. classis — топ) — биологиялык систематикадагы жогорку таксономиялык категориялардын бири. Жакын түркүмдөрдү (жаныбарларда) же катарларды (өсүмдүктөрдө) бириктирет. Мисалы, кемирүүчүлөр, курт-кумурска жечүлөр, жырткычтар ж. б. түркүмдөр сүт эмүүчүлөр классына биригет. Жалпы түзүлүштөгү жана келип чыккан теги бир класстын өкүлдөрү типке (жаныбарда) же бөлүмгө (өсүмдүктө) биригет. Мисалы, жерде-сууда жашоочулар, куштар, сүт эмүүчүлөр ж. б. жаныбарлардын хордалуулар тибин түзөт. Бир үлүштүү жана эки үлүштүү өсүмдүктөр жабык уруктуулар (гүлдүү өсүмдүктөр) бөлүмүнө биригет.

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104 -9
# Сүт эмүүчү

Сүт эмүүчүлөр
**Сүт эмүүчүлөр**, **желиндүүлөр** (лат. Mammalia, L. 1758) — айбанат коомунун эң жогорку даражадагы бир классы.

## Булактар

* А.А. Алдашев. Биология терминдеринин жана айбанат аттарынын орусча-кыргызча сөздүгү. - Бишкек, 1998. ISBN 9967-11-027-9
# Түркүм

**Түркүм** - жаныбарлар систематикасында бир нече тукумду бириктирген таксономиялык категория.

Теги жакын Түркүмдөр класска биригет. Өсүмдүк систематикасында Түркүм катар деген мааниде.

## Колдонулган адабияттар

* «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
# Тукум

**Тукум** - ботаника жана зоология илимдериндеги систематикалык категория.

Тукум теги бир, жакын урууларды бириктирет. Мис., эмендер Тукумуна эмен, кара жыгач, каштан ж. б. уруулар, тыйын чычкандар Тукумуна тыйын чычкан, суурлар, ала чычкан ж. б. уруулар кирет. Татаал гүлдүулөр Тукуму өтө көп урууну (1000ге жакын) чанактуулар жана мореналар 500дөн ашык уруу, аламандар жана көңдөй мүйүздүулөр 50-100дөй урууну бириктирет. Ошондой эле эн аз, кээде бир урууну камтыган Тукум да бар. Мис,, өрдөк тумшуктар, кунулар, боз киттер. Ири Тукум тукумчага бөлүнөт. Жакын Тукумдар жаныбарларда түркүмгө, өсүмдүктөрдө катарга биригет.

## Колдонулган адабияттар

* «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
# Чычкан

Кара келес (*Rattus rattus*).
**Чычкандар** (лат. Muridae) — сүт эмүүчүлөрдүн кемирүүчүлөр түркүмүнүн тукуму.

Денесинин узундугу 548,5 см, куйругу узун, көбүнчө жүнсүз. 100-120 уруусу, 480дей түрү, КМШ өлкөлөрүндө 5 уруу, 12-13 түрү. Ал эми Кыргызстанда 4 түрү кездешет. Кеңири тараган космополиттер, айрымдары силантроп жаныбарлар. Ийин казып жашайт, чээнге кирбейт. Жылуу климатта жыл бою көбөйүшөт. Көбүнчө күүгүмдө жана түнкүсүн тиричилик өткөрөт. Табигый шартта 1-3 жыл жашайт. Токой жана айыл чарбасына, кампаларга зыян келтирет. Жугуштуу оорулардын козгогучтарын алып жүрүүчүлөр болгондуктан, коркунучтуу жугуштуу ооруларды - чума, лептоспироз ж. б. жуктурат.

## Колдонулган адабияттар

* «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
# Уруу (биология)

*Myripristis jacobus*
 (*Myripristis*: уруу, *jacobus*: түр).
**Уруу** (лат. Genus) - түрдөн жогору турган негизги таксономиялык категория (Бинардык номенклатура).

Теги жакын түрлөрдү бириктирет. Мис., токой мадылы, камыш мадылы, бенгол мадылы - мышыктар Уруусуна, мырза карагай, сибирь карагайы ж. б. - карагайлар У-суна биригет. Кээ бир Уруулар ондогон, жүздөгөн жана миңдеген (курткумурскалар, өсүмдүктөр) түрдү камтыса, айрымдарынын 2-4 же 1 эле түрү бар.

## Колдонулган адабияттар

* «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
# Түр

Кара карагат (уруу: *Ribes*, түр: *nigrum*).
Кызыл карагат (уруу: *Ribes*, түр: *rubrum*).
**Түр** - организмдер системасындагы негизги структуралык бирдик; алардын эволюциясындагы сапаттык этан.

Ал - органикалык дүйнөнүн ар кандай түзүлүш деңгээлдеринин (биосфера, биоценоз, популяция, организм, ткань, клетка ж. б.) бири, ошондой эле өсүмдүк, жаныбарлар жана микроорганизм систематикасындагы негизги таксономиялык бөлүм. Ар бир Түр жаратылышта тарыхый жол менен келип чыккан бир бутун нерсе (система) катары жашайт. Түр индивиддерден (айрым организмдер) турат, алардын закон ченемдүү тузулгон жыйындысы болуп саналат. Ар бир индивид өзүнүн жеке өзгөчөлүктөрү менен бирге Түргө тийиштуу жадны касиеттери менен мүнөздөлөт. Түр татаал ички түзүлүштөргө жана көп түрдүү табигый өзгөчөлүктөргө ээ. Анын эң жөнөкөй структурасын популяция түзөт, демек ал популяция формасында жашайт. Түрлөрдүн көп сандагы түрчөсү да бар. Өсүмдүк, жаныбарлар жана микроорганизмдин объективдуу жашаган формаларын ар тараптан изилдөө биологиядагы Түр жөнүндөгү түшүнүктүн түзүлүшүнө өбөлгө болду. Анын илимий негизин Ч. Дарвиндин эволюциялык теориясы түзгөнү менен ал дайыма өнүгүү жана өзгөрүү абалында турат. Түрлөр жаратылышта аралашпайт, себеби алар бири-бири менен тыгыз байланышта болуу менен бирге, бири биринен морфол., физиол., географиялык, экологиялык, генетикалык, биохим., биофиз., биокибернетикалык ж. б. белгилер менен айырмаланат.

Ар кайсы Түрлөрдүн өкүлдөрү эреже катары аргындашпайт. Бул же тигил Түрдүн жаратылышта ээлеп турган белгилуу ареалы болот. Ар бир Түргө сан жана формасы боюнча айырмаланган хромосома составы мүнөздүү. Өсүмдүктөрдүн, жаныбарлардын жана микроорганизмдердин кайсы Түргө таандык экенин билуу үчүн кандайдыр бир гана Түрдүк белгини алуу менен чектелбестен, жыйындысын пайдалануу керек. Адабияттарда Түр жөнүндө көп сандаган аныктамалар кездешет, бирок алар - салыштырмалуу чындык, себеби бул илимий түшүнүктүн мазмуну мындан ары да такталып, жаңы маалыматтар менен байышы шексиз.

* Бинардык номенклатура

## Колдонулган адабияттар

* Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Т. 6. Тоо климаты - Яшма. -656 б.
* «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
# Табиятты коргоонун бүткүл дүйнөлүк союзу

**Табиятты коргоонун бүткүл дүйнөлүк союзу** 1948-жылы табиятты коргоонун эл аралык союзу катары уюшулган (англ. *The World Conservation Union*). 1956-жылдан табиятты жана табигый ресурстарды коргоонун Эл аралык союзу (ТКЭС; англисче: International Union for the Protection of Nature, IUPN). 1990-жылдан азыркыдай аталат. Ал табиятты коргоонун жалпы принциптерин жана стратегиясын иштеп чыгып, жаратылышты коргоо боюнча эл аралык кызматташтыкты жана улуттук саясатты аныктайт. Атайын түзүлгөн комиссиянын жана улуттук комитеттердин жардамы менен Жердин биотүрдүүлүгүн сактоо боюнча атайын конкреттүү программаларды иштеп чыгат. Кызыл китепти (жоголуп кетүү алдында турган жаныбарлар жана табиятты коргоого тиешелүү өсүмдүктөрдүн тизмеси жаңыланып турат) ж. б. документтерди басып чыгарат. Жылына 500дөй долбоордун ишке ашышына көмөктөшөт. 2005-жылы Табиятты коргоонун бүткүл дүйнөлүк союзуна 140 өлкөдөн 77 мамлекет (анын ичинде Россия), 114 мекеме, 800дөн ашык өкмөттүк эмес уюмдар мүчө болуп катталган. Ар бир 3–4 жылда союздун мүчөлөрү Эл аралык табиятты коргоо конгрессине (Генералдык Ассамблея) чогулушат. Алар эл аралык экологиялык саясатка түзөтүүлөрдү киргизип, иштелип чыккан программалардын аткарылышын көзөмөлдөйт жана ага баа беришет. Жогорку органы – союз. Аны президент жетектейт. Штаб-квартирасы – Гланд шаарында (Швейцария). 1999-жылы Табиятты коргоонун бүткүл дүйнөлүк союзуна БУУнун Генералдык Ассамблеясынын алдында байкоочу статусу ыйгарылган.

## Колдонулган адабияттар

* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117 -9
# Бирдиктүү таксономиялык маалымат кызматы

|  |
| --- |
| Бирдиктүү таксономиялык маалымат кызматы |
|  |
| URL |
www.itis.gov
 |
| Сайттын түрү |
Биологиялык түрлөр боюнча берилмелер базасы
 |
| Жеткиликтүү тилдер |
англис тили
 |
| Ачылган күнү |
27-февраль 1996
 |
| Учурдагы абалы |
Колдонууда
 |

**Бирдиктүү таксономиялык маалымат кызматы** (англ. *Integrated Taxonomic Information System*, **ITIS**) — бардык биологиялык түрлөр боюнча толук жана ар тараптуу ачык таксономиялык маалымат базасын түзүү жана колдоо максатында түзүлгөн өкмөттөр аралык өнөктөштүк. АКШ, Канада жана Мексика, ошондой эле башка уюмдар менен адистери бул кызматташтыкта.

Бул кызмат 1990-жылдардын ортосунда АКШнын бир катар федералдык мекемелеринин, анын ичинде Курчап турган чөйрөнү коргоо агенттигинин, Ички иштер министрлигинин жана Улуттук табият тарыхы музейинин колдоосу менен негизделген. Долбоордун баштапкы максаты Түндүк Американын таксондору боюнча таксономиялык маалыматтарды камсыз кылуу болгон.

ITIS маалымат базасында ар бир аталышка, анын таксономиялык макамына же иерархиядагы ордуна карабастан, өзгөчө идентификациялык номер (ID) ыйгарылат. Маалымат базасынын түзүмү толугу менен документтештирилген. Базанын бардык маалыматтары SQL схемасы жана тексттик файлдар түрүндө FTP аркылуу жүктөп алууга жеткиликтүү. Бул ITIS маалыматтарын биологиялык ар түрдүүлүк информатикасы жаатындагы долбоорлордо таксономиялык маалыматтардын булагы катары пайдаланууга мүмкүндүк берет.

2017-жылга карата бул маалымат базасында 840 миңден ашуун илимий аталыш камтылган.

## Булактар

## Тышкы шилтемелер

* Расмий сайты