Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Victor Hugo

Skeusen a Victor Hugo yn 1876.
**Victor Marie Hugo** (26 mis Hwevrel 1802 – 22 mis Me 1885) a veu prydydh, dramatydh, skrifer, politeger ha kaskergher rag gwiryow mabden a Frynk. Person posek veu y'n movyans romansek yn Frynk.

Gwrys gerys da veu Hugo yn Frynk drefen y vardhonieth, keffrys hag y romansow hag y wariow. *Les Contemplations* ha *La Légende des siècles* yw y guntellow an moyha a vri. A-ves a Frynk, yma y romansow *Les Misérables* ha *Notre-Dame de Paris* yn mysk y ober an moyha gerys da.

Pan o yowynk, rielydh gwithyasek o. Hag ev ow kothhe y feu moy livrel hag a skoodhya repobleganieth. Skrifys veu y ober a-dro dhe lies a'n kudynnow politek ha kowethasek, keffrys ha'n tuedh artweythek a'y dermyn. Ynkleudhys yw y'n Panthéon, yn Paris.
# Hexapoda

| Hexapoda |
| --- |
|  |
| Kelyonen keher |
| Klassans bewoniethek |
| Gwlaskor: | Animalia |
| Fylum: | Arthropoda |
| Isfylum: | Hexapoda Latreille, 1825 |
| Klassys |
| * Insecta (Hwesker)
* Entognatha
 |

An **Hexapoda** po **hweghgarrogyon** yw an brassa bagas a velldrosogyon. An isfylum ma a gomprehend an hwesker ha tri bagas le heb eskelli: an Entognatha (Collembola, Protura ha'n Diplura).

Yma dhe hweghgarrogyon korfow gans hys yntra 0.5 mm dhe dres 300 mm rennys dhe penn, thoraks ha torr. Komposys yw an penn a *acron* le mayth yw desedhys an lagasow (nyns eus lagasow dhe'n Protura ha Diplura), sewyes gans hwegh tregh, junys yn ogas, gans an keworansow ma:

* Tregh I. Mann
* Tregh II. Tavellow (a'n sensys) mes nyns yns i kevys y'n Protura
* Tregh III. Mann
* Tregh IV. Challys rag gwaska
* Tregh V. Challys rag kniw
* Tregh VI. Gweus a-woles

Desedhys yw an ganow yntra'n peswora ha pympves tregh, gorherys gans an gweus. Yn Insecta (hwesker), darnow an ganow yw gwelys, mes y'n Entognatha, an ganow yw kudhys a-ji dhe'n korf.

Komposys yw an thoraks a dri thregh, pubonan gans kopel a arrow. Settys yw an eskelli a-ugh dhe dreghow an thoraks. Hwesker a's teves unnek tregh y'n torr, mes yma dewdhek dhe Protura ha hwegh dhe Collembola.

* Eghen a Collembola (*Katianna oceanica*)
* Diplura
* *Orchesella cincta*, eghen a Collembola
* Protura
* Gwenen gowrek
* Pryv arghans
* Termitow
* Tykki Duw lagas payon
# Cairo

**لقـــاهــرة al-Qāhira**|  *Dowr Nil yn Cairo*

 |
| *Leshanow: "The City that never sleeps" ha "The City of a thousand Minarets"* |
|  |
| **Commune** |
| Kenedhel |  Ejyp |
| Rannvro | Rannvro Cairo |
| Governour | Dr. Abdul Azim Wazir |
| Enep | 214 km² |
| Poblans (2006) | 7,947,121 a drigoryon |
| Doesedh | 37,136 triger/km² |

**Cairo** (Arabek: **لقـــاهــرة al-Qāhira**) yw an brassa sita ha pennsita Ejyp. Yma a-dro dhe 7,947,121 a dus ow triga yn Cairo.
# Nepal

**गणतन्त्र नेपाल
Gaṇatantra Nepāl**|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| (Baner Nepal) | (Kota arvow Nepal) |

 |
| Lavar kenedhlek: जननी जन्मभूमिष्च स्वर्गादिप गरियिस (Sanskritek: *Moy yw mamm ha bro es gwlaskor an Nev*) |
|  |
| Yeth sodhogel | Nepalek |
| Penncita | Kathmandu |
| Brassa cita | Kathmandu |
| Lewydh | Ram Chandra Poudel
(रामचन्द्र पौडेल) |
| Pennmenyster | Sushila Karki (सुशीला कार्की) |
| Braster | 147,516 km² |
| Poblans (2024)  Dosedh | 31,322,387 a drigoryon 212 triger/km² |
| Unnses | 1768 |
| Anserhogeth | 1869 |
| Mona kemmyn | Rupee (NPR) |
| Amser | UTC +5:45 |
| Kan genedhlek | *Rastriya Gaan* |
| Koden kesrosweyth | .np .नेपाल |
| Koden pellgowser | +977 |

**Nepal** yw gwlaskor yn Asi Soth a-hys an Menydhyow Himalaya. Yma China hag Eynda a-dro dhe Nepal.

An Guntelles a-barth laha selvenek nowyth Nepal a wrug disklerya an 28ves a vis Me 2008 bos Nepal repoblek federal ha demokratek. Yndelma Gyanendra a wrug kelli kurun an ruwvaneth. Bys yn 2006, Hindoueth o kryjyans sodhogel Nepal; lemmyn, leg yw an stat.

Yn 2008, an hembrenkyas Maoydh, Prachanda, a veu dewisys avel pennmenyster.

* Nepal
* Kathmandu
* Pashupatinath
* Bhaktapur
* Changu Narayan
* Patan
* Himalaya
* Himalaya
* Mustang
* Mustang
# Euro

An **euro** (**€** po **EUR**) yw mona kemmyn soedhogel pymthek stat esel a'n Unyans Europek, po "tireth an euro" (*eurozone* po *zone euro*).

██ Tireth an euro (20)

██ Statys an UE a vydh res dhedha omjunnya tireth an euro (6)

██ Danmark (nyns eus res dhedhi omjunnya tireth an euro, mes votyans a vynn ervira an mater)

██ Tirethow yn-mes a'n UE neb usi owth usya an euro gans akordyans (4)

██ Tirethow yn-mes a'n UE neb usi owth usya an euro heb akordyans (2)

Euro
EUR : USD : JPY : GBP
Powyow tireth an euro yw:

* Almayn
* Pow Belg
* Estoni
* Estrych
* Pow Finn
* Pow Frynk (saw tirethow y'n Keynvor Hebask owth usya *franc* an CFP)
* Pow Grew
* an Iseldiryow
* Itali
* Kroati
* Kobros
* Latvi
* Lithouani
* Lushaborg
* Malta
* Portyngal
* Slovaki
* Sloveni
* Spayn
* Wordhon

An euro yw mona kemmyn *de facto* niver a direthow erell, avel:

* Andorra
* Kosovo
* Monako
* Montenegro

* Sen Marin
* Cita an Vatikan

## Kevrednow a-ves

* Euro (Sowsnek) (Almaynek)
# Buenos Aires

Avenida del Libertador yn Buenos Aires
**Buenos Aires** yw brassa cita ha penncita Arghantina. Yma a-dro dhe 2,890,151 a dus ow triga yn Buenos Aires (2010).
# Syllaben

syllaben| Ensampel a |
unit of speech  |
| Klass |
kesweyth, fon, linguistic unit  |
| Rann a |
ger  |
| Synsys ynno/i |
fonem, onset, rime, sound, kessonen, bogalen  |
|  Restrennow kelmys war Gemmyn Wikimedia |

An ger '*syllaben* a dheu dhyworth an ger Hen Rek “συλλαβή”. Syllaben yw restrans a sonyow kows. Dell yw usys y hwrer syllaben a nuklesen yth yw bogalen herwydh usadow gans lytherennow erel.

## Ensamplow

* Unn syllaben: *kath*, *ki*, *meur*, h.e.
* Diw syllaben: *mantel*, *dinas*, *krena*, h.e.
* Teyr syllaben: *lytherwas*, *omglewes*, *askorra*, ayyb.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Onan a'n  **mil erthygel posekka** war Wikipedya yw an erthygel ma. |
# 7ves kansblydhen

6ves kansblydhen | 7ves kansblydhen | 8ves kansblydhen

An **7ves kansblydhen** o spys a amser ow talleth an 1sa a vis Genver 601 hag ow tiwedh an 31ns a vis Kevardhu 700. Yma lies tus owth usya an lavar ma gans an keth styryans ha'n blydhynyow 600, h.y. an prys a-dhia 600 bys 699.

## Hwarvedhyansow

* Gregori Veur yw Pab (590-604)
* 632: mernans Mahomm, diwettha profoes Islam
* Arabi, Iran, Asi Kres, ha Gogledh Afrika a dhegemmer Islam dre vras
* yngleudhyans Sutton Hoo yn Pow Sows
* 661: mernans Ali, noy a Vahomm
* an Anglys – agh haval dhe'n Hen Sowson – a drevesigas yn Alban dheghow
* mernans an yeth Foenisek yn Tounisi
# Toll

Arghans.
Toll yw arghans mayth yw res dhe dus pe dhe’n governans.

An governans a us an arghans may tegemer dhyworth tollow rag prena taklow. Rag ensamplow, tollow yw devnydhys rag tyli dhe dus neb a ober rag an governans, kepar hag an lu ha an kreslu, provia gonisow kepar hag adhyskans ha yegheswith, po drehevel taklow kepar ha fordhow, ponsyow, ha pibenow-karth.
# 5es kansblydhen

4a kansblydhen | 5es kansblydhen | 6ves kansblydhen

An **5es kansblydhen** o spys a amser ow talleth an 1sa a vis Genver 401 hag ow tiwedh an 31ns a vis Kevardhu 500. Yma lies tus owth usya an lavar ma gans an keth styryans ha'n blydhynyow 400, h.y. an prys a-dhia 400 bys 499.

## Hwarvedhyansow

Metyans ynter Attila ha pab Lew I, lymnys gans Raffaello Sanzio.
* 410: an Visigothyon a omsettyas Rom
* Chandragoupta II a reynya avel an emperour Goupta yn Eynda gledh bys yn 413/415
* an vyghternedh Yamato a reynya yn Nihon
* 434–453: Attila yw myghtern an Hunys
* a-dro dhe 440: an Sowson hag Anglys a drevesigas yn Pow Sows est – Gourthern a ros dhedha tir, war-lergh an henhwedhel
* Niall Noigíallach a reynya avel ugh-vyghtern Wordhon
* an Hunys a omsettyas an Emperoureth Goupta yn Eynda gledh
* sitys ha rywvanethow Indonesi a dhegemmeras Bouddhisteth, Hindoueth, ha'n yeth Sanskrit dhiworth Eynda
* trevesigeth Madagaskar gans tus dhiworth Ostronesi hag Afrika
# 6ves kansblydhen

5es kansblydhen | 6ves kansblydhen | 7ves kansblydhen

An **6ves kansblydhen** o spys a amser ow talleth an 1sa a vis Genver 501 hag ow tiwedh an 31ns a vis Kevardhu 600. Yma lies tus owth usya an lavar ma gans an keth styryans ha'n blydhynyow 500, h.y. an prys a-dhia 500 bys 599.

## Hwarvedhyansow

Stela Bouddhistek drehevys yn China y'n 6ves kansblydhen.
* an Woedhyli a Wordhon a drevesiga Kelesoni (Alban a-lemmyn)
* an myghtern Arthur a fethas an Sowson; bywnansow Margh ha Trystan, Gerens vab Erbin, ha tus erell a henhwedhlow Arthur
* budhugolethow Yustinyan (Emperour romanek y'n Est) ha Belisari (hembrenkyas y luyow) erbynn an Vandalyon ha Gothyon
* Petrek a fondyas Bosvenegh yn Kernow
* Kolomm a fondyas Ker Dherow yn Wordhon
* 552: Bouddhisteth eth bys yn Nihon
* dalleth an movyans *bhakti* (movyans omriadow hindou) yn Eynda Dheghow
* 589: mernans Dewi, tasek Kembra
* 598: mernans Kostentin, myghtern Kernow
* 599: mernans Talyesin, bardh kelesonek a vri
# Mis Hedra

**Mys Hedra** yu an degves mys y'n vledhen y'n calans gregorek, gans unnek deth war'n ugans. An hanow *October* a dhe dyworth an Latynek *octo*, rak eth – Mys Hedra o yn tallethvos an ethves mys y'n vledhen, kens mys Genver ha mys Whevrer a vue gorrys ynni.

## Degolyow

* Halloween
* Deth Grassyans yn Canada dhe'n nessa De-Lun y'n mys.
* Deth Kenethelek ow-tos yn mes
* Samhain
* An dewetha De-Lun yn mys Hedra yu un a'n degolyow a'n pobel y'n Republyk Ywerdhon hag y'n Calans Ywerdonek an mys yu gelwys *Deireadh Fómhair* (henna a styr *An dewethes Kynyaf*) hag yu an tressa mys ha'n dewetha y'n seson Kynyaf.

## Erel

* Mys Hedra a dhalleth dhe'n keth jeth avel mys Genver pup vledhen saw yn bledhennyow ow lamma.
* blejen mys hedra yu calendula
* men denythyans mys hedra yu opal

An erthygel ma yu screfys yn Kernewek Unys.

*An erthygel ma yu stok yn kever un mys. Why a yl gweres Wikipedia ow junnya dhodho deryvadow a-dro dhe wharvedhyansow, de'golyow, h.e. y'n mys ma.*

|  |
| --- |
| Genver | Whevrer | Merth | Ebrel | Me | Metheven | Gortheren | Est | Gwyngala | Hedra | Du | Kevardhu |
# 1950

1947 - 1948 - 1949 - 1950 - 1951 - 1952 - 1953

**1950** OK yw blydhen gemmyn y'n dydhyans gregorek, ow talleth dy' Sul.

## Hwarvedhyansow

* 28 Metheven: lu Korea Gledh a drygh Seoul, pennsita Korea

## Dineythyansow

* 25 Hwevrer: Néstor Kirchner, lywydh Arghantina
* 26 Hwevrer: Helen Clark, pennmynyster Mordir Nowydh
* 2 Meurth: Karen Carpenter
* 30 Meurth: Robbie Coltrane
* 23 Du: Chuck Schumer

## Mernansow

* 21 Genver: George Orwell
* 2 Du: George Bernard Shaw
* A.S.D. Smith, bardh a Orsedh Kernow
# Mikhail Gorbachev

|  |
| --- |
| **Mikhail Gorbachev** |
|  |
| **Hembronkyas an URSS** |
| **Sodhans**
11 Meurth 1985 - 25 Kevardhu 1991 |
| **Bleynys gans** | Konstantin Chernenko |
| **Sewys gans** | Boris Yeltsin
(avel lewydh Russi) |

**Mikhail Sergeyevich Gorbachev** (Russek: Михаи́л Серге́евич Горбачёв,  [mʲɪxɐˈil sʲɪrˈɡʲejɪvʲɪt͡ɕ ɡərbɐˈt͡ɕɵf]; genys 2 mis Meurth 1931) yw kyns-statydh sovyetek neb o etegves ha'n diwettha hembronkyas Unyans Sovyetek.
# Piano

Piano
An **piano** yw mayn ilowek akoustek, bysowek po gans neusennow. Y'n piano, motholyow prennek a wra gweskel an neusennow. Yma medhel daffar ow kwetha an motholyow (y'n termyn ma, yma felt gwlan tew dhe motholoyow mes yth esa ledher dhe motholoyow yn termyn o passys). Yma bysowek dhe piano gwrys a rew a alhwedhennow (kolpesow byghan); performyer a wra levna gans aga besyes ha bes broas, ha ena an motholyow a wra gweskel an neusennow. An piano o dismygi yn Itali gans Bartolomeo Cristofori a-dro an vledhen 1700 (nyns yw godhvedhys an vledhen poran).
# Keynvor Dyghow

Leveryans: Keynvor Dyghow
An Keynvor Dyghow a-dro dhe Antarktika (mires orth a-woles dhe'n Norvys)
Rew (gwynn) y'n Keynvor Dyghow a-dro dhe Antarktika (purpur a-woles) a dev ha leha dres an bledhen.
An **Keynvor Dyghow** yw dowrow an Keynvor Iwerydh, Mor Kosel, ha Keynvor Eynda, a-dro dhe vrastir Antarktika. A-dhia an 1770s, doronydhyon a dhadhlas hy finyow. Y'n jydh hedhyw, 60 degre efander dhe'n soth yw amyttys yn fenowgh. Nebes tus a henow an keynvor ma "an **Keynvor Antarktik**".

An arenebedh somm yw 20,327,000 km² ha hirder an arvor yw 17,968 km.

Yma'n erthygel ma owth usya an Furv Skrifys Savonek a-barth Kernowek kres.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Onan a'n  **mil erthygel posekka** war Wikipedya yw an erthygel ma. |
# Bolívar (stat)

**Estado Bolívar**|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| (Baner Bolívar) | (Kota arvow Bolívar) |

 |
| *Lavar: nagonan* |
| **Gwlaskor** |  Veneswela |
| **Rannvro** | Rannvro Gwayana |
| **Pennsita** | Ciudad Bolívar |
| **Brassa sita** | Ciudad Guayana |
| **Governour** | Yulisbeth García (PSUV) |
| **Enep** | 238,000 km² (1a) |
| **Poblans** (2005)  - Doesedh | 1,490,612 (7ves) 5.4/km² |
| **Dydhyans pan entras** | 1901 |
| **ISO 3166-2** | VE-F |
|  |

**Bolívar** yw stat yn Venezwela. Henwys rag Simón Bolívar, an stat a veu gwrys yn 1901. Penncita an stat yw Cita Bolívar. Aswonys yw an stat rag Dowrlam Angel.
# Enep (fysegieth)

A-dro dhe'n gnas fisegel ew an erthygel ma. Rag usyansow erel dhe'n ger enep, grewgh gweles Enep (klerheans).
**Enep** ew spas platt war beth fisegel. Ema *myns* udn enep ow musura compes an enep-na. Musurans an SI rag myns enep ew an m² (meter pedrek) ha musuransow erel a'n keth devedhyans (an km², cm², ha = 10,000 m² h.e.). En udn meter pedrek ema'n kethsam myns enep hag emava en pedrek, udn meter pub tu.

En doronieth, possybyl ew dhe vusura enep udn teller en for'ow divers: myns enep an tir en udnik; myns enep an tir ha'n dowr a-ji dhodho; myns enep an tir ha'n dowr oll a-ji dhe oryon morek an le, h.e.

Ma an erthygel ma usya an Furv Scrifys Savonek (gen furvow tradycyonal) a-barth Kernowek diwedhes.
# Napoleon Ia a Bow Frynk

| Napoleon Ia a Bow Frynk |
| --- |
|  |
| Genys |
Napoleone di Buonaparte  15 Est 1769  Ajaccio  |
| Mernans |
5 Me 1821, 1821  Longwood House  |
| Kenedhlogeth |
Frynk  |
| Galwesigeth |
politeger, kunteller art, emperour, sovran, breseler, hembrenkyas lu  |
| Tas |
Carlo Bonaparte  |
| Mamm |
Maria-Letizia Bonaparte  |
| Pries |
Josefina de Beauharnais, Marie Louise I, Dukes Parma  |
| Kespar |
Emilie Kraus von Wolfsberg, Eléonore Denuelle de La Plaigne  |
| Fleghes |
Napoleon II, Alexandre Colonna-Walewski  |
| Pewasow |
Knight of the Order of the Elephant, Ordyr Sen Stephen a Hungari, krows veur an Ordyr Emperourethel a Grist, Krows Meur an Légion d'Honneur‎, Order of the Reunion, French Order of Academic Palms, Royal Order of the Two-Sicilies, Order of Leopold, Order of Saint Joseph, Order of the Red Eagle, Order of the Rue Crown, Merit Order of the Bavarian Crown, Order of Ludwig I, Order of the Crown, Order of Fidelity, Royal Order of the Seraphim, Order of Charles III, Ordyr Santiago, Order of the Lion and the Sun First class, Marghek Ordyr Sen Alexander Nevsky, Order of the Crown of Westphalia, Royal Order of Spain, Order of the Three Golden Fleeces, Order of the Union, Royal Order of Saint George for the Defense of the Immaculate Conception, Grand Cross of the Napoleonic order of the Iron Crown  |
| Sinans |
|  |

**Napoleon Bonaparte** (15 August 1769 – 5 May 1821), po **Napoleon 1a a Bow Frynk**, o politeger frynkek ha hembrenkyas an lu a rewlyas Pow Frynk a 1799 dhe 1814 ha rag spys (an "Kans Dydh") yn 1815. Ev a dheuth ha bos Emperour a Bow Frynk ha Myghtern Itali avel Napoleon I. Orth penn y allos, yth esa maystri dhodho war veur a Europa.

Genys veu Napoleon yn Korsika dhe deylu jentyl. Ev a dhyskas kewsel Korsek kyns Frynkek. Ev eth dhe Bow Frynk ha dyski bos sodhek an lu. Ev a dheuth ha bos ledyer an lu posek dres an Kynsa Repoblek Frynkek. Yn 1799, ev a dhomwelas an governans yn *coup d'état*. Y'n kynsa le, y ditel o Konsul. Wosa pymp bledhen, ev a veu stallys avel Emperour Pow Frynk. Y'n kynsa deg bledhen a'n 19ves kansvledhen, Emperoureth Frynk a wrug an Breselyow Napoleonek gans lies pow. Wosa lies trygh, Frynk a dheuth ha bos pur bosek yn Europa.

Goryskyn frynkek a Russi yn 1812 a dheuth ha bos kynsa fethans Napoleon. Ny wrug y lu gwellhe wosa henna. Yn 1814 kesunyans erbynn y Emperoureth a omsettyas orth Frynk ha gwaynya. Napoleon a veu bansys dhe Enys Elba. Wosa le es bledhen, ev a skapyas ha dehweles dhe vos Emperour a Bow Frynk arta. Byttegyns, ev a veu fethys orth Batel Waterloo yn mis Gortheren 1815. Napoleon a veu bansys dhe Sen Helena, rewlys gans Breten Veur. Ev a verwis ena a ganker an torr, 51 y vloodh.

Yma'n erthygel ma owth usya an Furv Skrifys Savonek a-barth Kernowek kres.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Onan a'n  **mil erthygel posekka** war Wikipedya yw an erthygel ma. |