Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Kosta Rika

**República de Costa Rica**|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| (Baner Kosta Rika) | (Kota arvow Kosta Rika) |

 |
| *Lavar kenedhlek: nagonan* |
|  |
| Yeth soedhogel | Spaynek |
| Pennsita | San José |
| Brassa sita | San José |
| Lywydh | Laura Chinchilla |
| Enep | 51,100 km² |
| Poblans (2005)  Doesedh | 4,016,173 a drigoryon 81.40 triger/km² |
| Anserghogeth | dhiworth Spayn 15ves a vis Gwyngala, 1821 |
| Mona kemmyn | colón (CRC) |
| Kan genedhlek | *Noble patria, tu hermosa bandera* |
| Kodenn kesroesweyth | .cr |
| Kodenn pellgowser | +506 |

An **Repoblek Kosta Rika** (yn Spaynek: *República de Costa Rica*) yw gwlas yn Amerika Gres.

* Costa Rica
* Costa Rica photo gallery
# Mor Karib

Mappa a wlasow Mor an Karib hag Amerika Gres.
**Mor Karib** (po Mor an Garibys po An Mor Karribean) yw mor trovannel usi rann a Geynvor Iwerydh, soth-est a Gammas Meksiko. A-dro dhodho yma Amerika Dheghow, Amerika Gres, ha'n Antillys.
A-dro dhe 2,754,000 km² yw arenebedh an mor.

An hanow yw gyllys dhiworth hanow an Garibys, onan a genedhlow teythyek an moyha rowedh yn kyrghynn yn eur an devedhyans europek yn 1492. Kevys hwath yw an term 'Mor an Antillys' yn nebes yethow europek, diworth an hanow Spaynek *Antillas* a ros Cristóbal Colón dhe'n ynysek war amal est an mor.

Mor Karib o tremenyans kenwerth yn termyn a drevesigeth europek a Amerika. Kethow afrikan a veu drys bys ena rag lavurya an bargenyow-tir sugra; ha passya der an mor a wrug kansow a worholyon spaynek leun a arghans dhiworth Veksiko. Drefenn poes kenwerthel an rannvro ma, morladron o lies bys y'n 18ves kansblydhen.

Niver a wlasow ynysek yn Mor an Garibys res omjunnyas yn Kemeneth ha Marghas Gemmyn Mor an Garibys, po CARICOM.

| Gwlasow Mor an Garibys |
| --- |
| Antiga ha Barbuda | an Bahamas | Barbados | Dominika | Grenayd | Hayti | Jamayka | Kuba | an Repoblek Dhominikanek | Sen Kitts ha Nevis | Sen Lusia | Sen Vinsent ha'n Ynysow Grenadinek | Trynses ha Tobago |
| **Powyow serghek**: Angwilla | Aruba | Bonaire | Curaçao | Gwadeloup | Martinik | Montserrat | Puerto Rico | Saba | Saint-Barthélemy | Sint Eustatius | Saint-Martin | Sint Maarten | an Turks ha Kaykos | Ynys Navassa | Ynysow Kayman | Ynysow an Wyrghes Predennek | Ynysow Gwyrghes an Statys Unys |
# 16ves kansbledhen

15ves kansblydhen | 16ves kansblydhen | 17ves kansblydhen

An **16ves kansblydhen** o spys a amser ow talleth an 1sa a vis Genver 1501 hag ow tiwedh an 31ns a vis Kevardhu 1600. Yma lies tus owth usya an lavar ma gans an keth styryans ha'n blydhynyow 1500, h.y. an prys a-dhia 1500 bys 1599.

## Hwarvedhyansow

An Emperour Charlys V, myghtern Spayn; lymnans gans Rubens.
* Kansblydhen Owr (*Siglo de Oro*) yn Spayn
* Niccolò Machiavelli a skrifas *An Pryns*
* 1504: *Bywnans Meryasek* skrifys gans Radulphus Ton
* 1511: Portyngal a dryghas Soudoneth Malakka yn Asi Soth-Est
* 1517: Martin Luther a dhallathas an Dasfurvyans Protestantek
* 1521: Kastil (rann a Spayn y'n eur ma) a dryghas an Emperoureth Aztec yn Meksiko
* 1533: Henry VIII a Bow Sows a dhiberthis Eglos Pow Sows a awtorita Rom
	+ Kastil a dryghas an Emperoureth Inka yn Perou
* 1545-1563: Konsel Trent a dhallathas an Gorth-Dhasfurvyans
* 1549: Rebellyans an Lyver Pysadow yn Kernow
* 1562-1598: Breseli Kryjyans yntra Katholigyon ha Protestans yn Frynk
* 1564: William Shakespeare a veu genys
* 1566: mernans Süleyman, Soudon an Ottomanyon
* 1588: treylyans Kembrek a'n Bibel
# Ekwador

**República del Ecuador**|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| (Baner Ekwador) | (Kota arvow Ekwador) |

 |
| *Lavar kenedhlek: El Ecuador ha sido, es y será país Amazónico* |
|  |
| Yeth sodhogel | Spaynek |
| Penncita | Quito |
| Brassa cita | Guayaquil |
| Lywydh | Lenín Moreno |
| Enep | 199,235 km² |
| Poblans (2005)  Doesedh | 13,363,593 a drigoryon 47 triger/km² |
| Anserghogeth | dhiworth Spayn 24ves a vis Me, 1822 |
| Mona kemmyn | Dollar amerikan ($ USD) |
| Kan genedhlek | *Salve, Oh Patria* |
| Kodenn kesroesweyth | .ec |
| Kodenn pellgowser | +593 |

**Repoblek an Ekwador** (yn Spaynek: *República del Ecuador*) yw gwlas yn Deghow Amerika.
# 1903

1900 - 1901 - 1902 - 1903 - 1904 - 1905 - 1906

**1903** OK yw blydhen gemmyn y'n dydhyans gregorek, ow talleth dy' Yow.

## Hwarvedhyansow

## Dineythyansow

* 3 Me: Bing Crosby
* 29 Me: Bob Hope

## Mernansow

* 9 Me: Paul Gauguin
* 20 Gortheren: Pab Leo XIII
# 1914

1911 - 1912 - 1913 - 1914 - 1915 - 1916 - 1917

**1914** OK yw blydhen gemmyn y'n dydhyans gregorek, ow talleth dy' Yow.

## Hwarvedhyansow

## Dineythyansow

* 6 Hedra: Thor Heyerdahl
* 27 Hedra: Dylan Thomas

## Mernansow

* 25 Meurth: Frédéric Mistral, skrifor Oksitanek
# Goeth Panama

An Woodh Panama yn 1994.
An Woedh Panama yw dowrgleudh (kanel) y’n Repoblek Panama yn Amerika Gres, may jun an Keynvor Atlantek hag an Keynvor Hebask. Drefen an fordh may hwra stumma, an entrans dhe’n Keynvor Hebask yw pella dhe’n est. Hemma yw dhe’n kontrari dhe’n pyth may hwrussa desevos huni.

77 km yw y hirder. Pub bledhen, y hwrons tremena dhe’n woedh a-dro dhe 14,000 gorholyon.
# 1979

1976 - 1977 - 1978 - 1979 - 1980 - 1981 - 1982

**1979** OK yw blydhen gemmyn y'n dydhyans gregorek, ow talleth dy' Lun.

## Hwarvedhyansow

* 1ª a vis Me: Greunland a waynyas omrewl
* 4ª a vis Me: Margaret Thatcher eth ha bos Pennmenyster an Rywvaneth Unys.

## Dinethyansow

* 18 Genver: Leo Varadkar
* 13 Hwevrer: Rachel Reeves

## Mernansow

* 26ves a vis Hedra: Park Jung Hee, lywydh Korea Deghow
# Muryonen

| Muryon Efander menhesennow: Kalghek – lemmyn 100–0 Ma |
| --- |
|  |
| Muryon tan |
| Klassans bewoniethek |
| Gwlaskor: | Animalia |
| Fylum: | Arthropoda |
| Klass: | Insecta |
| Urdh: | Hymenoptera |
| Teylu: | Formicidae Latreille, 1809 |
| Hanow dewhenwek |
| Formica rufa Linnaeus, 1761 |
| Isteyluyow |
| * Agroecomyrmecinae
* Amblyoponinae (ow komp. "Apomyrminae")
* Aneuretinae
* †Brownimeciinae
* Dolichoderinae
* Dorylinae
* Ectatomminae
* †Formiciinae
* Formicinae
* †Haidomyrmecinae
* Heteroponerinae
* Leptanillinae
* Martialinae
* Myrmeciinae (incl. "Nothomyrmeciinae")
* Myrmicinae
* Paraponerinae
* Ponerinae
* Proceratiinae
* Pseudomyrmecinae
* †Sphecomyrminae
* †Zigrasimeciinae
 |

**Muryon** yw hwesker kowethasek a'n teylu Formicidae ha, warbarth an goghi ha gwenen kelmys, a long dhe'n urdh Hymenoptera. Muryon a esplegyas dhyworth hendasow haval dhe woghi y'n Amser Kalghek. Moy ages 13,800 eghen a veu klassys yn-mes a sommen estemys dje vos 22,000. Es yw dh'aga aswon dhyworth aga tavellow elinek ha kesweyth a furv aga kresyow.

Muryon a furv trevesigethow ow varya yn aga myns dhyworth nebes degow a unigynnow dhe drevesigethow restrys meur a vilvilyow a unigynnow. Trevesigethow moy a gonsist a vagasow varyansek a vuryon benow diaskellek gownagh henwys *castes* yn Sowsnek, an brassa rann anedha yw oberoryon, keffrys ha soudoryon ha bagasow arbennik erel. Ogas dhe bub trevesigeth a's teves nebes muryon gorow frothus gelwys "sudron" hag onan po moy a vuryon benow frothus gelwys "myghternesow". Trevesigethow a ober avel ughel-organedh po ensys unys, gans pubonan owth oberi warbarth rag skoodhya an drevesigeth.

Muryon re drevesigethas ogas dhe bub brastir war an Nor, a-der Antarktika ha nebes enesow yeyn. Muryon a wra an gwella yn ekosystemow leyth trovannel, ha martesen aga biomas yw moy ages enevales hag ydhyn warbarth. Aga sewena yw drefen aga restrans kowethasek ha gallos dhe janjya bewvaow, usya asnodhow ha difresa ag honan.

Kowethasow muryon a us rannans lavur, keskomunyans ynter unigynnow ha gallos dhe assoylya kudynnow komplek. Lies gonisogeth denel a wra devnydh a vuryon yn keginieth, medhegneth ha devynnow. Nebes eghennow yw talvesys rag rewlya ballow. Byttegyns i a yll distrui trevasow ha omsettya war dhrehevyansow.

Herwydh usadow, rudh po du yw muryon, mes nebes eghenow yw gwyrdh. An brassa rann a eghennow muryon yw preydhoryon ollgemmyn, debroryon skollyon ha losowdhebroryon anidro, mes nebes eghennow re esplegyas fordhow arbennik a gavos megyans. I a with lew losow ha kemeres lin hweg dhywortans henwys melgowas. Nebes eghennow ynwedh yw arvilek war vuryon erel, ow synsi kethwesyon.

Lesraannans eghennow a vuryon a-dreus an bys

| Rannvro | Niver o eghennow |
| --- | --- |
| Neotrovannow | 2,162 |
| Nearktik | 580 |
| Europa | 180 |
| Afrika | 2,500 |
| Asi | 2,080 |
| Melanesia | 275 |
| Ostrali | 985 |
| Polynesia | 42 |

Anatomieth muryonen hwel
* Gwydhyow a vuryon ow kuntel boos
* Muryon ynkleudhys yn amber
* Muryonen ow kwithas lew losow
* Koloven a vuryon lu
* Muryon ow trehevel pons gans aga horfow
# Gweder

gweder|  |
| Ensampel a |
non-classical state of matter, stoff, product category  |
| Klass |
amorphous solid, solid, stoff, daffar drehevyel  |
| Synsys ynno/i |
silicon dioxide  |
|  Restrennow kelmys war Gemmyn Wikimedia |

Gweder
**Gweder** yw daffar kales ha gweder a yll gwrys yn lies furv. Boll yw gweder, dell yw usys, mes ev a vo gwrys yn lies liwyow. Gwrys gans silika yw gweder dre vras; gweder gwrys oll a silika yw henwys gweder silika.

Gweder rag fenestri ha botellow yw a'n par henwys gweder soda-lim, ha ev yw gwrys ogas dhe pympdhek ha tri ugens kansran silikon dioksid (SiO2), sodiom oksid (Na2O) dhyworth sodiom karbonat (Na2CO3), kalciom oksid, henwys lim (CaO) ynwedh, ha lies keworrans le.

Mar via an kemusuryow chanjys ha devnydhyow dyffrans addys, lies par a weder yw possybyl. Gweder a liwyow dyffrans yw gwrys gans mynsow byghan a alkan oksidys. Rag ensampel, liw glas yw gwrys gans mynsow byghan a gobalt oksid.
# Kath

| Kath |
| --- |
|  |
| Eghennow divers a gath a-bervedh |
| Klassans bewoniethek |
| Gwlaskor: | Animalia |
| Fylum: | Chordata |
| Klass: | Mammalia |
| Urdh: | Carnivora |
| Teylu: | Felidae |
| Kinda: | *Felis* |
| Ehen: | F. silvestris |
| Hanow trihenwek |
| **Felis silvestris catus** Linnaeus, 1758 |

**Kathes**, henwys ynwedh **kathes dov** (*Felis catus*)*,* yw bronnviles kigdevoryer (ow tybri kig) a'n teylu Felidae.
# Sen Marin

**Serenissima Repubblica di San Marino**|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| (Baner San Marino) | (Kota Arvow San Marino) |

 |
| *Lavar kenedhlek: Libertas* |
|  |
| Yeth soedhogel | Italek |
| Penncita | Cita San Marino |
| Brassa cita | Serravalle |
| Capitani reggenti | Denise Bronzetti Italo Righi |
| Enep | 61,19 km² |
| Poblans (2025) - Doesedh | 34,042 a drigoryon 579 triger/km² |
| Anserghogeth | 3ves vis Gwyngala, 301 |
| Mona kemmyn | Euro (EUR) |
| Amser - Hav (DST) | UTC +1 UTC +2 |
| Kan genedhlek | *Inno Nazionale* |
| Kodenn kesroesweyth | .sm |
| Kodenn pellgowser | +378 |

**Sen Marin** (yn Italek, *Serenissima Repubblica di San Marino*) yw stat yn deghow Europa.

Map a'n wlas
# Qin Shi Huang

**Qin Shi Huang** (259 KP - 210 KP) o kensa emperour Chyna. He ha Li Si a wrüg stues amendyansow muer yn economy hag yn polytek, hag y a omgemeras keweythow cawrüs, rag sampel an kensa versyon a'n "Fos Veur China".
# Pow Ousbek

**O‘zbekiston RespublikasiO‘zbekiston JumhuriyatiRepoblek Pow Ousbek**|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| (Baner Pow Ousbek) | (Kota arvow Pow Ousbek) |

 |
| *Lavar kenedhlek: nagonan* |
|  |
| Yeth soedhogel | Ousbek |
| Penncita | Tashkent |
| Brassa cita | Tashkent |
| Lywydh | Islam Karimov |
| Pennmenyster | Shavkat Mirziyayev |
| Enep | 447,400 km² |
| Poblans (2005) - Doesedh | 26,851,195 a drigoryon 60 triger/km² |
| Anserghogeth | 1ª a vis Gwynngala, 1991 |
| Mona kemmyn | Uzbekistani som (UZS) |
| Amser - Hav (DST) | UTC +5 UTC +6 |
| Kan genedhlek | *Hymna Kenedhlek a Repoblek Pow Ousbek* |
| Kodenn kesroesweyth | .uz |
| Kodenn pellgowser | +998 |

**Pow Ousbek** (yn Ousbek, *O‘zbekiston*) yw gwlas yn Asi Gres.

Xiva
# Penncita

**Penncita** yw cita neb gwlas, stat, po ranndir may ma selys herwydh usadow governans.

Penncita Mongoli yw Ulaanbaatar.
Bras yw penncitys yn fenowgh, kyn nag yns pupprys an brassa cita yn hy arlottes. Yn nebes gwlasow, yma moy ages unn benncita; Yma yn Afrika Dheghow teyr fenncita. Dre vras, citys ha trevow a dheu ha bos penncita der usadow ha termyn hir, mes nebes (r.e. Brasilia, Canberra ha Washington, D.C.) yw fondys ha drehevys avel penncita.
# Confucius

Confucius
**Confucius** (Chinek: 孔子; pinyin: Kǒng zǐ) (551 BC – 479 BC) o prederyor Chinek ha filosofer kowethasek, neb a dhyskasow ha filosofi re janjys yn town tybyansow ha bewnans Chinek, Koreek, Japanek ha Vietnamek.
# Dowr Yangtze

Dowr Yangtze|  |
| Sort |
avon  |
| Doronieth |
| Konteth |
Qinghai, Tibet Autonomous Region, Yunnan, Sichuan, Chongqing, Hubei, Hunan, Jiangxi, Anhui, Jiangsu, Shanghai  |
| Gwlas |
Repoblek Werin China  |
| Kesordnogyon |
33.428889°N 91.1825°E  |
| Pennfenten |
Tibetan Plateau, Yangtze River source  |
| Aber |
East China Sea  |
| Ragavonyow |
Heng River, Yalong River, Min River, Tuo River, Chishui River, Jialing River, Wu River, Yuan River, Han River, Zi River, Xiang River, Gan River, Huai River, Qinhuai River, Qingyi River, Shuiyang River, Fushui River, Qing River, De Qu, Q11131507, Q11570154, Sewu Qu, Q15928024, She Shui, Ruxi River, Yili He, Xixi River, Meigu River, Ouqu, Maisu River, Zengqu River, Sequ River, Huangpu River, Xining River  |
| Kreungylgh |
1,808,500  |
| Hys |
6,300 kilometer  |
| Diskargans |
31,900  |
| Lynnyn |
Dongting Lake, Poyang Lake  |
|  |
|  Restrennow kelmys war Wikimedia Kemmyn |
| [edit on Wikidata] |

Tro kensa an Yangtze en Shigu (石鼓), Yunnan.
Pyffyer Yangtze, difeudhys a-dhia 2006.
Dowr **Yangtze**, (Chinek sempel: 扬子江 / Chinek hengovek: 揚子江), po **Chang Jiang** (Chinek sempel: 长江 / Chinek hengovek: 長江), ew an hirra ryver en China hag Asi, ha'n treja hirra e'n bes woja an Dowr Amazon ha'n Nil.

Y hes ew a-dro dhe 3,900 km, hag onan a'n dowrhensyow moyha bysi e'n bes ew. Y bednfenten ew en Tibet en China west. Y aber ew ogas dhe Shanghai e'n Mor Bras Kosel. Ma an ryver ow folsa China tredh gogledh ha dyhow.

An brassa arge e'n bys ew desedhys war an ryver, hebm ew Arge an Tri Hownans. Y lydn a ystyn 410 mildir emann an ryver.

An posekka tednvosow tornyji war an ryver ew Chongqing, an Tri Hownans, Cita Fengdu ha Wuhan.

## Usyow

* treusporth
* dowr eva
* glanhe
* merkya or
* devnydhyow rag boos

## Difolyans

An ryver a dheu pur dhifolys. Hi a gomprehend oyl, enevales marow hag atal (kannow, seghyer plastek, maylyansow, gweder ha botellow plastek). En 2001 diskargys veu a-dro dhe 23.4 milvil tonnas a skollyon gweythva ha karthyon e'n ryver.

* Mappa an Dowr Yangtze
* Pons an Yangtze en Nanjing
* An Tri Hownans
* Pednfenten an Yangtze en Tibet
* Gorhel sensoryon
* Arge an Tri Hownans

Ma an erthygel ma usya an Furv Skrifys Savonek a-barth Kernowek diwedhes.
# Krib

*Rag usyansow erel, y hweller *Krib (Klerheans)Krib** ew toul densek rag restra po digabma gols. Usys veu kribow a-dhia osow kensistorek. Diskudhys veu ensamplow dhort Iran dedhyes dhe 3,000 KOK. Kribow a gonsist a welen ha dens warnedhi. Gwres enjei dhort niver a dhevnydhyow dyffrans, plastek, olkan po predn ew an moyha kebmyn lebmyn, bes usys veu dans olifans po krogen kronek ervys e'n oos eus passyes. Aga shap po myns a greg war aga usyans.

Usys ew kribow rag lies porpos. E'n termyn eus passyes, usys enjei dhe synji gols hir en y le. En diwysyans, usys enjei dhe dhiblansa fibrow koton dhort has ha taklow erel. Usys enjei gen kresluyow dhe guntel samplow gols rag dustuni.

## Krib Afro

Usys ew an ehen ma a grib war wols krullys tedn, po gis Afro. Dens hir pell a-les ew gnasow an krib ma.

## Krib nedh

Ema dhe'n ehen ma a grib meur a dhens pur ogas dh'y gila. Henwys ew avel man-grib, hag hy a yel remova nedh po hwadn dhort gols.

## Musek

Gwres ew sonyow dre rei paper dres krib ha hwetha der ev. Askorrys ew son haval dhe kazoo.

* Krib blastek arnowydh
* Lymnans gen Dante Gabriel Rossetti - *Benyn ow kribas hy gols*
* Kribow Afro
* Krib dhort Ejyp a'n 15ves kansbledhen KOK
* Krib nedh
# Chiapas

| Estado Libre y Soberano de Chiapas |
| --- |
|  |
| Kota arvow Chiapas |
|  |
| Desedhans Chiapas |
| Kenedhel | Meksiko |
| Pennsita | Tuxtla Gutiérrez |
| Brassa sita | Tuxtla Gutiérrez |
| Governour | Juan Sabines Guerrero |
| Enep | 74,211 km² (8es) |
| Poblans (2000) | 3,920,892 (7es) |
| Dydhyans pan entras y'n Unyans | 14ves Gwyngala 1824 |
| Amser | UTC -6 |
| Hanow an drigoryon | Chiapaneco(a) |

**Chiapas** yw stat yn Meksiko. An stat ma yw kres rebellyans an *Zapatistas*, dallethys yn 1994.
# Kalligrafieth

kalligrafieth|  |
| Ensampel a |
sort a art, type of arts, hobbi  |
| Klass |
Artys Gwelesek, skrifa  |
| Askor |
calligraphic work  |
|  Restrennow kelmys war Gemmyn Wikimedia |

**Kalligrafieth** po **finskrifa** yw an art a skrifa. An term a dheu dhyworth an yeth Grek *καλλιγραφία*, ow styrya skrifa teg. Y'n west, hyth esa bern ow tochya afina geryow war an folen. Y'n west konsidrys veu kalligrafieth dhe vos art le posek. Dhe'n kontrari yn Asi est, kalligrafieth o furv a art meur y hanow kyns an Ternieth Tang. Hi a's teves gre po status ughel hwath yn-mysk an artys. Lies den a'n praktys hedhyw, ow komprehendya fleghes skol.

* Pluven usys rag kalligrafieth a'n west. Gorrys yw y'n ynk rag gallos skrifa ganso
* An dyskans kalligrafieth: 18ves kansvledhen Nihon
* Aristotle yn Latin ha Grek
* Kalligrafieth a-ugh darras Gwithti Mevlâna, Turki
* Dornskrif Bouddhisteth, Nepal, 1869
* Den ow praktisya kalligrafieth y'n stret - Beijing, 2007

|  |  |
| --- | --- |
|  | Onan a'n  **mil erthygel posekka** war Wikipedya yw an erthygel ma. |