Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Spaynek

| Spaynek *(español / castellano)* |
| --- |
| Kewsys yn: | Spayn, Meksiko, Kolombi, Paragway, Arghantina, Gyni an Kehysedh, Kouba, Statys Unys, powyow erell |
| Kewsys gans: | moy es 500 milvil |
| Klasyans genynnek: | Eyndo-Europek
* Romanek
	+ Romanek West
		- Ibero-Romanek
 |
| Rannyethow |  |
| Savla Sodhogel: | Real Academia Española |
| Kodennow |
| ISO 639-1 | es |
| ISO 639-2(B) | spa |
| ISO 639-2(T) | spa |
| SIL | spa |

**Spaynek** yw yeth romanek kewsys yn Spayn hag Amerika Latinek. Wosa Sinek, Spaynek yw an yeth an moyha kewsys y'n norvys – yma moy es 500 milvil a Spaynegoryon yn Amerika hag Europa. Spaynek a dhisplegya dhyworth Latin an werin yn Kasteyl (kres-gogledh Spayn) ha teva a-dreus an konna-tir Iberi yn termyn an *Reconquista* (dastryghyans, 11ves kansblydhen–1492). Wosa henna, an yeth a veu diffusys a-dreus Amerika Latinek der dryghyow Cristóbal Colón, Francisco Pizarro, Hernán Cortés hag erell.
# Alabama

| State of Alabama |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| (Baner Alabama) | (Sel Alabama) |

 |
| *Lavar: Audemus jura nostra defendere* |
| *Leshanow: Camellia State, The Heart of Dixie, Yellowhammer State* |
|  |
| **Kenedhel** |  Statys Unys Amerika |
| **Pennsita** | Montgomery |
| **Brassa sita** | Birmingham |
| **Governour** | Kay Ivey (Repobloger) |
| **Enep** | 135,775 km² (30ns) |
|  - Tir | 131,426 km² |
|  - Dowr | 4,338 km² (3.19%) |
| **Poblans (2000)** |
|  - Sommenn | 4,447,100 a drigoryon (23ves) |
|  - Doesedh | 33.84 triger/km² (26es) |
| **Dydhyans pan entras y'n Unyans** |
|  - Dydhyans | 14ves Kevardhu 1819 |
|  - Reyth | 22ves |
| **Senedhoryon an SU** |
|  - Henavek | Richard Shelby (Repobloger) |
|  - Bacheler | Doug Jones (Demokratek) |
| **Berrheans an Post** | AL |
| **Hanow an drigoryon** | Alabamian, Alabaman |
| **Amser** | UTC -6/-5 |
| **Kodenn kesroesweyth** | .al.us |
|  |

**Alabama** yw stat yn Statys Unys Amerika. Poblans an stat yn niveryans 2020 o 5,024,279.

## Citys yn Alabama

| 1 | Birmingham | 212,237 |
| 2 | **Montgomery** | 205,764 |
| 3 | Mobile | 195,111 |
| 4 | Huntsville | 180,105 |
| 5 | Tuscaloosa | 90,468 |

## Gwiasva

* www.alabama.gov
# Pi

Kevres didhiwedh a niverow yw pi
Keysedh (amal) an kygh yw *π* lieshes gans y dreuslinen. Treuslinen x *π* = Keysedh.
An niver *π* (/piː/), po *pi*, yw divaren awgrymek: komparriv kehysedh kylgh orth y dreuslinen. Ogas dhe 3.14159 yw π, mes niver diresnel ywa, gans deghedhegow didhiwedh. Usys veu an lytheren π avel y furvell rag an kynsa prys gans an awgrymor kembrek, William Jones, yn 1706.

## Devynnow
# Bes (corfonieth)

bys|  |
| Ensampel a |
klass a furv korfoniethel, pentad  |
| Klass |
bys, rann a'n leuv  |
| Rann a |
leuv  |
| Synsys ynno/i |
ewin bys, bleyn bys  |
|  Restrennow kelmys war Gemmyn Wikimedia |

Besies benyn
Delinyans eskern an dorn
**Bes** ew radn a'n corf stag dhe'n dorn. Besies den ew haval ort primatys erel. Usys en jei rag handla hag omglewes taklow.

Ema dhe dus pemp bes. An kensa ew gelwys an meus po bes bras. An re erel ew an bes rag, bes cres, bes besow ha bes bian. Ema dhe'n meus dew ascorn, ha'n besies erel trei ascorn. Ema dhe bub bys ewin, gwrys a geratin. War du aral dhe'n ewin ema patron a'n knes. Ema an patron ow casa ol bes. Ol bes pub den ew dyffrans, gweres meur dhe helerghyjy.

* Gwiwer owth usya y vesies rag senjy boos
* Besies qwilkyn an coos
* Besies askel grohen
* Troyll ol bes
* Manylyon ol bes
* Ewines besies
* Hir ha crev ew besies orang utan, perfydh rag crambla gwydh

## Lavar gwerin

* Lesky dha vesyas udnweyth ew lowr - *Once bitten, twice shy*

Ma an erthygel ma usya an Furv Scrifys Savonek (gen furvow tradycyonal) a-barth Kernowek diwedhes.
# Sumer

Sumer

gonisogeth hendhyskoniethel, hen hwarheans, gis, gonisogeth, ranndir istorek, ranndir gonisogethel| Darn a | Mesopotami  |
| Dalleth | 55. century BCE  |
| Bagas ethnek | Sumerians  |
| Demonym | Sumerian  |
| Culture | culture of Sumer  |
| Brastir | Asi  |
| Tyller kesordenek | 32°0′0″N 45°30′0″E  |
| Yeth usys | Sumerian  |
| Time period | Uruk period, Jemdet Nasr period, Early Dynastic period, Akkad period, Ur III period  |
| Studhys gans | sumeronieth  |
| Diwedhys | 19. century BCE  |
| Istori an desten | history of Sumer  |
| Stack Exchange tag |   |
| Category for maps or plans | Category:Maps of Sumer  |

Hwarheans koth amethel a-varr o **Sumer** (ynwedh treweythyow **Sumeri**), desedhys yn Mesopotamia, hemm yw ranndir Irak ha Surri est arnowydh y'n Est Kres.

Sumer o hwarheans trevek Mesopotamia kynsa hag onan a hwarheansow trevek a-varra y'n bys. An skrifow a-varra hag yw treusvewys a long dhe hwarheans Sumer, hag yn Sumer ynwedh kevys yw an ensamplow kynsa a citys, hag an re ma a gomprehend Eridu, Ur hag Uruk, dedhyes dhe 3,300 K.O.K..

Fethys veu Sumer a-dro dhe 1,940 K.O.K. ha'n yeth Akadek a gemereas le an yeth Sumerek. Byttegyns, Sumer o delanwes meur war hwarheansow diwettha y'n ranndir na, ow komprehendya Akkad ha Babylon.

* Mappa a citys Sumer
* An *Blau Monuments* a wra kesunya genskrifa ha delinyansow a bobel Sumer a-varr
* Myghtern cita Ur war y se
* An Ziggurat (pyramid) Gwynn yn Uruk

|  |  |
| --- | --- |
|  | Onan a'n  **mil erthygel posekka** war Wikipedya yw an erthygel ma. |
# Tekter

Tekter|  |
| Ensampel a |
type of value, tybyans esthetek, personality trait  |
| Klass |
akordyans, talvosogeth  |
| Konter a |
hakter  |
|  Restrennow kelmys war Gemmyn Wikimedia |

**Tekter** yw tybyans sojetus. Teg yw neppyth mars yw dhe weles orto, y glewes, y dava, y vlasa po prederi a-dro dhodho. Kales yw dhe dheskrifa an omglewans ma. Gnas an omglewans ma yw dyffrans dhyworth person dhe berson ha gonisogeth dhe wonisogeth. Nyns yw godhvedhys mars yw tus yn unnik a yll y omglewes.

Yma lies tybyans a -dro dhe byth yw tekter. Nebes a lever dell yw tekter:

* hevelepter yntra tra ewn ha tra art. Rag ensampel, lymnans teg a alsa bos onan yth yw haval dhe'n gwir.
* hevelepter yntra tra ha'n semlant a brederydh y tal dhodho bos ganso. Rag ensampel gwedhen deg a alsa bos onan gans kyf ughel ha lies delen gwyrdh, po kommol teg a alsa bos an re na yth yw gwynn ha mannbluvek, kepar ha gwlan.
* an amovyansow dell wra tra ri dhyn: lowen, trist, serrys hag erel. Rag ensampel, darn teg a ilow a alsa bos onan a gaws nebonan dhe vos pur lowen po trist.
* gnas tra. Rag ensampel, hwedhel teg a alsa bos skrifys yn ta.
* darn skrifa a alsa usya manylyon ha downder a re dhe'n redyer imaj bysel po omglewans. Prydydhieth yw unn ensampel a skrifa konsidrys teg y'n fordh y liw lymnans po dri amovyans.

Yma lies tybans aral. Nyns yw nebes taklow leverys dhe vos teg gans pobel displegys gans tybyans vyth

## Henlavarow Kernewek

* Kevnijen ew teg dhe gen kevnijen, (Sowsnek - *Beauty is in the eye of the beholder*)
* Ny ra crohen teg gwul aval wheg, (Sowsnek - *Beauty isn’t skin deep*)

* Lymnans teg
* Bleujen deg
* Enep po korf teg
* Tirwedh teg
* Fenester liw

|  |  |
| --- | --- |
|  | Onan a'n  **mil erthygel posekka** war Wikipedya yw an erthygel ma. |
# Stat Evrek Nowydh

| State of New York |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| (Baner Evrek Nowydh) | (Sel Evrek Nowydh) |

 |
| *Lavar: Excelsior* |
| *Leshanow: The Empire State* |
|  |
| **Kenedhel** |  Statys Unys Amerika |
| **Pennsita** | Albany |
| **Brassa sita** | Evrek Nowydh |
| **Governour** | Andrew Cuomo (Demokratek) |
| **Enep** | 141,205 km² (27ns) |
|  - Tir | 122,409 km² |
|  - Dowr | 18,795 km² (13.3%) |
| **Poblans (2000)** |
|  - Sommenn | 18,976,457 a drigoryon (3ves) |
|  - Doesedh | 155.18 triger/km² (6ves) |
| **Dydhyans pan entras y'n Unyans** |
|  - Dydhyans | 26ves Gortheren 1788 |
|  - Reyth | 11ves |
| **Senedhoryon an SU** |
|  - Henavek | Charles Schumer (Demokratek) |
|  - Bacheler | Kirsten Gillibrand (Demokratek) |
| **Berrheans an Post** | NY |
| **Hanow an drigoryon** | New Yorker |
| **Amser** | UTC -5/-4 |
| **Kodenn kesroesweyth** | .ny.us |
|  |

**Evrek Nowydh** (yn Sowsnek: *New York*) yw stat yn Statys Unys Amerika. Avel drevesigeth iseldiryek y feu fondyes y'n 17ves kansblydhen.

## Citys yn Evrek Nowydh

| 1 | Evrek Nowydh | 8,175,133 |
| 2 | Buffalo | 261,310 |
| 3 | Rochester | 210,565 |
| 4 | Yonkers | 201,588 |
| 5 | Syracuse | 138,560 |
| 6 | **Albany** | 97,856 |
| 7 | New Rochelle | 77,062 |
| 8 | Mount Vernon | 68,321 |
| 9 | Schenectady | 66,135 |
# Korf lagha

An *Magna Carta*, po Chartour Meur, skrivenn gwrys yn 1215, haval dhe gorf lagha a-varr dre vos chartour riel a wiryow
Laghys Hywel Dda, Myghtern Kembra, 10ves Kansvledhen
An **korf lagha** a genedhel (po stat) yw eghenn arbennek a skrifenn laghel a wra derivas fatell dhegoedh dh'y governans oberi. Yth yw yssynsys ynno fatell dhegoedh dhe hembrenkysi an genedhel bos dewisys ha py lies termyn yw gwiw ragdha dhe soedha, fatell wrer laghys nowydh ha'ga golegi po dilea herwydh an lagha, py eghenn a dus a yll ragleva ha py gwiryow surhes erell eus dhedha, ha fatell yllir chanjya an korf lagha.

Yma finwethow dhe bygemmys nerth y hyll bos dhe'n governans a-ji dhe'n korf lagha. Y'n tu arall, ny wra kenedhlow gans governansow arwaskus po legrys siwya aga horfow lagha yn fenowgh, po y's teves i korf lagha drog heb ri rydhsys dhe vurjysi po dhe re erell. Y hyllir henwel hemma turantieth, po "digevelsi an rewlys" hogen. Korf lagha yw fordh venowgh dhe gesunya a-ji dhe geffrysyans.

Nyns yw korf lagha an RU skrifys war unn skrivenn hepken kepar hag an huni a lies kenedhel arall. Yn hwir, nyns yw korf lagha dien an RU skrifys vytholl. Y hyllir kavoes parthow anodho yn skrif, ow talleth gans an Magna Carta (diskwedhys y'n erthygel ma) hag an Gweythresans Towl a Wiryow 1689, keffrys hag an arnowyttha Gweythresansow an Senedh. Parthow erell anodho yw mirys avel lagha gemmyn, hag yth yns i gwrys a dhewisyow breusysi dres lies kansvlydhen yn kevreyth aswonnys avel bleynyans laghel po breusel. Rag henna, yma nebes tus ow leverel bos dhe'n RU korf lagha *er feth*, po "anskrifys".

Y tallathas yn 1787 an Statys Unys an tuedh a skrifa korfow lagha. Yth yw ynwedh Korf Lagha an Statys Unys an berra huni bos tus hwath owth usya, hag y feu chanjys (amendys) lies gweyth dres an blydhynnyow. Y feu gwrys wosa trevesigoryon dhe seweni ow kwaynya ansergogeth diworth Breten Veur. Res o dhedha usya an Skrivennow Keskeffrysyans, mes y feu an Skrivennow asleys gans an Korf Lagha a'n jydh hedhyw.

Yth yw an korf lagha Eyndek a 1950 an hirra korf lagha skrifys y'n bys. Yma 448 erthygel ha 12 lostenn ynno, keffrys ha 5 ystynnans ha 98 amendyans.
# Gwerthji

Gwerthji - otta lyverji.
**Gwerthji** yw le may hyll tus mos rag prena taklow bos edhomm po hwans dhedha. Tus a wra mos dhe werthji rag prena boos, dillas, mebel, gemweyth, po lies tra aral. Yma lies gwerthji yn cita ha tre.

Tus a yll mos dhe werthji ewnheans ynwedh mar pe neppyth terrys.hag i a vynn an gwerthji dh'y ewnhe. Rag ensampel, nebonan a allsa dri aga diwros dhe werthji diwros ha tyli an tus ena dh'y ewnhe.

Gwerthjiow a yll bos pur vras, kepar ha gorvarghas, po negys pur vyghan.
# 1871

1868 - 1869 - 1870 - 1871 - 1872 - 1873 - 1874

**1871** OK yw bledhen gemmyn y'n dydhyans gregorek, ow talleth dy' Sul.

## Hwarvosow

* 21 Meurth - Otto von Bismarck a dheu ha bos an kynsa Chansler Empir Almayn
* 29 Meurth - An ygeryans Hel Riel Albert yn Loundres gans Myghternes Victoria.

## Devynnow
# Baton Rouge, Louisiana

Baton Rouge

**Baton Rouge** (yn Frynkek: *Bâton-Rouge*, yn Kernewek: *glena rudh*) yw penncita Louisiana, Statys Unys. Poblans an cita yn niveryans 2020 o 227,470.

An cita a veu fondys yn 1719.

## Gwiasva

* www.brgov.com
# Ethennans

**Ethednans** ew process fisegel, steroniethel ha meteorologiethel, pan vo lin (dowr dell ew usys, bes war blanetow erel, kesstoffow erel pekara methan a ell bos ethednys) ow treylya dhe furv gass. Ema ethednans ow kawsya kolles nerthedh, ha kodh e’n tempredh. Hebm ew prag hwra ethednans hwes yeynhe korf.

* Woja bos dabm hanath tobm a de ethednys, ema an ethen dowr ow kluthya a-ugh enep an te, gwelys avel kloud bian.
* Woja rei an sensell en ethanol ha’y thedna mes, ema an ethanol owth ethedna, ow kawsya kodh e’n tempredh
* Lydnow methan war loor Titan hag a wra ethedna dhe'n ayrgylgh
* Gwydhyow a gloudys methan a-ugh enep Titan

Ma an erthygel ma usya an Furv Skrifys Savonek a-barth Kernowek diwedhes.
# Istori Denses

Leveryans: Istori denses
**Istori denses**, po istori kovadhys, yw hwedhel an termyn usi passyes a vab den. Konvedhys yw dre hendhyskonieth, anthropologieth, skiens genynnek ha yethonieth, hag a-dhia dallethvos skrifa dre bennfentennow kynsa ha nessa.

Mappa an Kylghyans Frothus yn Est Ogas
Kyns istori skrifys denses o y gynsistori hag a dhallathas gans an Oos Paleolithek (po "Oos Men Koth"), sewyes gans an Oos Neolithek ("Oos Men Nowydh"). Y tallathas an Hweldro Amethek y'n Neolithek, yntra 10,000 ha 5,000 KOK, y'n Kylghans Frothus a'n Est Ogas. Der an oos ma, tus a dhallathas amethyans systemasek a blansow hag enevales. Dell wrug ammeth avonsya, an brassa rann a dus a janjya a vewedh-gwandrya dhe vewedh trigys avel tiogyon yn trevethow fast. An diogeledh hag askorruster res der ammeth hag avonsyansow treusporth a asa kemenethow dhe omlesa dhe unsesow brassa ha brassa.

Res porres o bos ogas dhe fentennow lel a dhowr evadow yn kynsistori hag yn istori. Trevethow a veu displegys mar a-varr avel 4,000 KOK yn Iran, yn Mesopotami, yn Nans Dowr Indus, ryb glannow an Nil yn Ejyp ha ryb glannow avonyow China. Dell dhisplegyas ammeth, ammeth reun a dheuth ha bos moy kompleth ha kawsya rannans lavur dhe witha boos dre sesonyow-tevi. Rannans a lavur a ledyas dhe wrians a renkasow ughella ha'n displegyans a sitys, sel a hwarheans. An gomplegeth a gemenethow denel a res kevreyth akontya ha skrifa.

Art a'n Hweldro Wodhoniethek.
Gans floryshya hwarheansow, hen istori (synsys ynno an Oos Klassek, bys dhe a-dro dhe 500 OK) a welas an sevel ha kodha a emperourethow. Istori wosa-klassek (an Osow Kres, c. 500-1500 OK) a synsas ynno an sevel a Gristoneth, an Oos Owr Islamek (c. 750-1258 OK), hag an Dastinythyansow Italek ha Timurid (a a-dro dhe 1300 OK). An komendyans a jynnskrif gwayadow dhe Europ a hweldreylyas keskomunyans hag esya keskar kedhlow, uskishe diwedh an Osow Kres ha dri an Hwedlro Wodhoniethek. An Oos Arnowydh A-Varr, a c. 1500 dhe 1800 OK, a synsas ynno an Oos an Golowyans hag an Oos Hwithra. Erbynn an etegves kansvledhen, an kreunans godhvos ha teknegieth a dhrehedhas myns lowr dhe dhalleth an Hweldro Dhiwysyansek ha dalleth an Oos Arnowydh Diwedhes a-dro dhe 1800 bys y'n eur ma.

Yma'n erthygel ma owth usya an Furv Skrifys Savonek a-barth Kernowek kres.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Onan a'n **deg erthygel posekka** war Wikipedya yw an erthygel ma. |