Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Shora kolon

shora kolon|  |
| Ensampel a |
skila mernans, kleves, arwodh  |
| Klass |
dises gwythi bras an golon, ischemia, infarction, Kleves  |
| Arbenigekter medhegel |
Cardiology  |
| Arwodhyow |
Payn brest, penn-dro, angina pectoris, edema, necrosis  |
|  Restrennow kelmys war Gemmyn Wikimedia |

Ankresyans yn provians goos dhe geher an golon yw **shora kolon**. Y hanow Sowsnek medhegel yw *myocardial infarction*.

An skila moyha menowgh rag shora kolon yw lett yn gwythi bras an golon, an gwythi a led dhyworth tell an golon dhe geher an golon, po an *myocardium*. Kawsys yw an lett gans nivelow kolesterol ow tisplegya y'n gwythi, ha furvya mol.

Sevurder an shora a greg war dhesedhans kewar an mol; mar po lettys goos dhe rann vyghan a'n keher, an shora a alsa bos unn byghan, heb dhe'n perthyans wodhvos a-dro dhodho hogen. Mes mar po lettys goos dhe rann veur a'n keher, hemm a yll ledya yn skon dhe shora kolon ha mernans.

Dres 300,000 a bobel a wodhev shora kolon pub bledhen y'n Ruvaneth Unys, ha hanter anedha a verwis, mes y halsa erbysi moy a vewnansow dre dhyghtyans skon a CPR.

An arwodhow moyha kemmyn a gomprehend:

* kudyn anella
* golok diliw po loos, yeynder ha hwysa
* payn yn kres an brest, a yll ystyna dhe'n dhiwvregh, war woles dhe'n torr po a-ugh dhe'n dhiwar.
* hwyja
* omglewans ollgemmyn a gleves
* omglewans bos mernans yn ogas

|  |  |
| --- | --- |
|  | Onan a'n  **mil erthygel posekka** war Wikipedya yw an erthygel ma. |
# Kanada

**Kanada**|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  |  |  |
| (Baner Kanada) | (Kota arvow Kanada) |

 |
| *Lavar kenedhlek: A Mari usque ad Mare* |
|  |
| Yethow sodhogel | Sowsnek, Frynkek |
| Penncita | Ottawa |
| Brassa cita | Toronto |
| Myghternes | Charlys III |
| Governour Brav | Mary Simon |
| Pennmenyster | Mark Carney (Livrel) |
| Enep | 9,984,670 km² |
| Poblans (2005) - Dosedh | 32,400,000 a drigoryon 3.5 triger/km² |
| Kesunyans | 1ª Gortheren 1867 |
| Mona kemmyn | Dollar kanadek ($ CAD) |
| Kan genedhlek | *O Canada* |
| Koden pellgowser | +1 |
|  |

**Kanada** yw ruvaneth werinel keffrysyes yn Amerika Gledh. Yma'n Keffrysyans ow tydhya a-dhia 1867 hag ynno 10 pow ha 3 tiredh y'n eur ma. Trevesigethow frynkek ha predennek o niver a'n powyow ma.

Powyow Kanada:

1. Tir Nowydh ha Labrador
2. Alban Nowydh
3. Ynys an Prins Edward
4. Brunswick Nowydh
5. Québec
6. Ontario
7. Manitoba
8. Saskatchewan
9. Alberta
10. Kolombi Bredennek

Tiredhow:

A. Nunavut
B. Tiredhow an Gledh-West
C. Yukon
An brassa citys yw Toronto ha Montréal, mes Ottawa yw penncita an Keffrysyans. Vancouver yw an vrassa cita y'n Howlsedhes. Sowsnek ha Frynkek yw yethow sodhogel an Keffrysyans; y kewsir Frynkek gans an vrassa niver a dus yn Pow Québec, ha gans niveryow le yn tylleryow erel (yn arbennik Ontario ha Brunswick Nowydh). Yma an yeth Sowsnek ow kwarthevya y'n naw pow saw Québec.

Nyns eus dhe Ganada gwlas kentrevik saw onan, an Statys Unys.

An Emperoureth Predennek a dryghas powyow est Kanada a'n Frynkyon yn 1713 (pow *Acadie*) ha 1759-1760 (pow *Canada*). Tus Kanada a omladha erbynn an Amerikanyon y'n Domhwelans Amerikan ha Bresel 1812. Kanada yw anserghek yn sodhogel a-dhia Reyth Westminster yn 1931.

| Gwlasow yn Amerika Gledh |
| --- |
| Kanada | Meksiko | Statys Unys | *(Bermuda)* | *(Greunland)* | *(Sen Peder ha Miquelon)* |
# Arghans

arghans|  |
|  |
| Ensampel a |
Elven gymyk  |
| Klass |
alkan nobyl, alkan tremenyans, period 5, alkan drudh  |
| Liw/yow |
arghans  |
| Furvell gymyk |
Ag  |
| Dydhyas diskudhans |
5 millennium BC  |
| Niver atomek |
47  |
| Elektronegedhegedh |
2  |
| Rann a |
period 5, bagas 11  |
|  Restrennow kelmys war Gemmyn Wikimedia |

Elven gemyk ew **arhans**, niver 47 e'n Vosen Beriodek. Y arwodh gemyk ew **Ag**. An hanow a dheu dhort an ger Latin *argentum*. Henwys ew lies elven dhort hanow gwlas, cita po avon, bes dibarow ew arghans - ev re ros y hanow dhe wlas (Arjentin) ha ryver (Rio de la Plata - ryver arhans yn Spaynek).

Nag eus radn vewoniethel dhe arhans e'n korf denel. Pur wenonek ew dhe is-organedhow. Holanow hedeuth arhans a serr an krohen. Kemystyon kresosel a wre gwertha arhans nitrat dhe remova gwenogednow. E sewenas an remedi, hag usys o bys dhe dhalla an 20ves kansvledhen.

Ema dhe valweyth kowlwres rag arhans a-dhia 3000 K.O.K. en Turki ha Pow Grek. Chif moon arhans ew acanthit (arhans sulfid - Ag2S). Kevys ew yn Pow Meksiko, Bolivi ha Hondouras. Bes an brassa radn a arhans ew kevys dhort purhe olkenyow erel, pekara kober. Askorrans ollvesek ew 25,000 tonnas an vledhen. Usys o arhans rag bathow bes anjei a wrug gwadnhe en es. Chif devnydhyow arhans ew an diwysyansow tredanek ha elektronek ha devnydh y'n chi avel daffar lybm, gebmweyth ha gwedrow mires.

Poos atomek arhans ew 107.87, y boynt teudhi ew 962°C ha'y boynt bryjyon ew 2212°C. Y dhosedh ew 10.5kg an liter. Olkan medhel ew arhans gen lenter gnasek arhansek.

## Mirva

* Gravyans a darow dhort 3000 K.O.K. - hwarheans Proto-Elamit
* Gravyans Romanek a Serapis, 150 O.K.
* Chif moon arhans, acanthit
* Ingotow arhans
* Daffar lybm
* Bath Romanek a sestercius
* Usys ew arhans rag gul gwiskas gweder-mires teleskop
* Gebmweyth gwres a arhans

Ma an erthygel ma usya an Furv Skrifys Savonek a-barth Kernowek diwedhes.
# 17ves kansbledhen

16ves kansblydhen | 17ves kansblydhen | 18ves kansblydhen

An **17ves kansblydhen** o spys a amser ow talleth an 1sa a vis Genver 1601 hag ow tiwedh an 31ns a vis Kevardhu 1700. Yma lies tus owth usya an lavar ma gans an keth styryans ha'n blydhynyow 1600, h.y. an prys a-dhia 1600 bys 1699.

## Hwarvedhyansow

Oliver Cromwell
* Oes Owr an Iseldiryow
* 1603: Samuel Champlain a wrug kynsa mappa a Dhowr Sen Lowrens yn Quebec, Kanada
* 1607: devedhyans trevesigoryon Sowsnek yn Amerika (stat Virginia arnowydh, yn Statys Unys Amerika)
* 1611: William Jordan a skrifas *Creacon of the World*
* 1616: mernans William Shakespeare
* 1642-1651: Bresel Sivil Pow Sows/Bresel an Teyr Gwlaskor yn Pow Sows, Kembra, Kernow; Alban; Wordhon; ha'n trevesigethow Predennik
* 1674: an maharaja Shivaji a fondyas an Emperoureth Maratha yn Eynda
* 1685: an myghtern Louis XIV a estewlis an Brotestans a Bow Frynk ow tiswul Gwarnyans Naoned
* 1688-90: Domhwelans Sowsnek
# Resek kerri

Resek kerri| Ensampel a |
eghen a sport  |
| Klass |
sport  |
|  Restrennow kelmys war Gemmyn Wikimedia |

**Resek kerri** (aswonnys ynwedh avel **autosport**) yw eghen a sport may ma kerri ow resek. Ev a dhallathas yn Pow Frynk yn 1895, hag erbynn lemmyn yth yw onan a’n sportys moyha kerys y’n bys.

## Eghennow a resek kerri

**Furvell Onan** (po Formula One) yw an gampyorieth resek nivel ughella yn ollvysel. Nyns eus dhe gerri tan Furvell Onan ammegow kepar ha kerri kemmyn. A-dherag hag a-dryv pub karr Furvell Onan yma lentheor po askel a us ayr dhe herdhya an karr war an tir ow ri moy a dhalghen dhodho hag ytho ow mos skaffa. Pub resek Furvell Onan (gelwys Grands Prix) a gemmer le yn pow dyffrans.

Semlant **Kerri Indy** (an hanow a dheu dhyworth an cita Indianapolis mayth esa synsys an resek kynsa a’n eghen ma) yw pur haval dhe gerri Furvell Onan, mes i a res war resegvaow hirgylghek gans stummow dhe-gledh hepken, ha niver a resegvaow gans stummow dhe-gledh ha dhe-dyghow.

Resegow duryans yw eghen a resek gans kerri chanjys yn feur gelwys *touring cars* ha kerri resek gwrys a-borpos gelwys *sports prototypes*. Pub para resek a gomprehend moy ages unn lewyer drefen resegow duryans dhe dhurya niver a ouryow, ytho lewyoryon a gemmer troyow. An resek duryans moyha a vri y’n bys yw resek 24 our Le Mans yn Pow Frynk.

**NASCAR** yw kowethyans amerikanek a res resegow war resegvaow hirgylghek gans lies karr po kert. Semlant an kerri, gelwys *stock cars*, yw haval dhe gerri trethysi, mes gans lies gwellheans resek.

Resek **Rally** a hwer war fordhow kemmyn po fordhow koswik. Dell yw usys, yma lies rann dhe’n resegow ma.

**Kerri lettyans** po “drag racing” yw pan vo dew garr ow resek war resegva gompes dres kwarter mildir.

**Go-kertys** yw kerri byghan a res war resegvaow le.

* Karr Furvell Onan Ferrari yn 2022
* Resek Amerikanek duryans Le Mans
* Resek Indy – an Indianapolis 500
* Resek Rally
* Resek yn Daytona, Florida
* Resek lettyans
* Resek gokertys

|  |  |
| --- | --- |
|  | Onan a'n  **mil erthygel posekka** war Wikipedya yw an erthygel ma. |
# 12ves kansbledhen

11ves kansblydhen | 12ves kansblydhen | 13ves kansblydhen

An **12ves kansblydhen** o spys a amser ow talleth an 1sa a vis Genver 1101 hag ow tiwedh an 31ns a vis Kevardhu 1200. Yma lies tus owth usya an lavar ma gans an keth styryans ha'n blydhynyow 1100, h.y. an prys a-dhia 1100 bys 1199.

## Hwarvedhyansow

Salah ad-Din
* Kynsa, Sekond, ha Trysa Breseli an Grows yn Palestina
* 1128: Portyngal a wayn anserghogeth a Spayn
* Minamoto no Yoritomo yw kynsa shogun a Japan
* Chingis Khan yw genys yn Mongoli
* Omar Khayyam, steronydh ha skrifer, a vyw
* Pierre Abélard a skrif y dybyansow 'skolastek' yn kever theologieth
* Maimonides, den skiensek Yedhowek
* diwedh an Emperoureth Toltek yn Meksiko
* distruans an skol Nalanda, kres a Vouddhisteth yn Eynda
* 1170: Thomas à Becket (arghepskop Kargens) yw ledhys
* 1170: an Pab Adrian IV a ro myghternses Wordhon dhe Henry II a Bow Sows
# Andorra la Vella

**Andorra la Vella**|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| (Baner Andorra la Vella) | (Sel Andorra la Vella) |

 |
|  |
| Gwlaskor | Andorra |
| Ranndir | Andorra la Vella |
| Enep | 30 km² |
| Poblans (2004) | 22,884 a drigoryon |
| Doesedh | 762.8 triger/km² |

**Andorra la Vella** yw pennsita Andorra.
# Pab

|  |
| --- |
|  Alhwedhow Peder – kota arvow an Babeth. |
|  Jorge Mario Bergoglio, devedhys Pab Fransis yn 2013. |

**Pab** yw penn an Eglos Katholik Romanek hag Epskop Rom. Herwydh an Eglos Katholik, an Pab a'n jeves hwath an awtorita ros gans Yesu Krist dhe Symon Peder, h.e. an alhwedhow dhe'n Nev ha'n Nor. Ytho, an Pab yw ughella ages epskobow, arghepskobow, ha pronteryon oll – hepken Konsel Ekywmenek, rag ensampel Vatikan II, a'n jeves moy a alloes y'n Eglos. Hwath pella, an Pab yw sovran Sita an Vatikan – stat-sita ansoedhogel yn kres Rom. An Pab a-lemmyn yw Fransis, genys Jorge Mario Bergoglio yn Buenos Aires, Arghantina, ha dewisys avel Pab yn 2013 wosa omdennans Benedikt XVI. Bys yn 1870, an Pab a rewla rann vras a Itali gres, gelwys *Patrimonium Petri* ('Eretons Peder').

Ofis ha nerth an Pab o unn acheson chyf a'n Dasfurvyans, hag a greatyas an Eglosyow Protestant, Anglikanek, h.e.

Yn lyenn Kernewek, an Pab Sylvester a saw Kostentin Veur a gleves meur yn *Bywnans Meryasek*.

Aroedh myghternses an Pab yw kurun tryblek gelwys an *triregnum*.

## Gwel ynwedh

* Rol a Babow an Eglos Katholik Romanek