Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Broweghereth

Omsettyans browagh 11ves mis Gwynngala 2001orth an Gresenn Kenwerth Ollvysel
**Broweghereth** yw gul devnydh a own ha freudh dhe ownekhe kowethasow po governansow, po erbynn krysieth. Yth hwrussys lies eghenn a gowethyansow sosyel po politek devnydh a vroweghereth dhe dhrehedhes aga amkanow. Hanow an dus a wra broweghereth yw *broweghysi*. Sel broweghereth arnowydh yw an ober Sergey Nechayev, gwreydhyas russek neb a dhisplegyas towlennow dhe vroweghi.

Kales yw styrya broweghereth. Nyns eus styr dhedhi yn lagha soedhogel orth nivel keswlasek. Yssynsys yn styryow kemmyn a vroweghereth yw menek a wriansow freudhek ervirys er ownekhe (broweghi). Y hyll henna bos gwrys er amkan kryjyansek, politek po krysiethek, hag y hwrons devnydh a freudh erbynn an lagha. Nebes styryow yssynsys y'n jydh hedhyw yw gwriansow a freudh erbynn an lagha, ha bresel. Nyns yw gul devnydh a wriansow haval gans bagas galweythel henwys broweghereth, dell yw usys. Y hyllir henwel an keth gwriansow broweghereth pan vons i gwrys gans bagas gans achesonys politek.

Yma moy es 10,000 styr a vroweghereth. Treweythyow y fydh an keth bagas bos deskrifys avel "kasoryon rydhsys" gans aga skoedhyoryon ha "broweghysi" gans aga erbynnoryon. Yth yw an term "broweghereth" usys yn fenowgh gans governansow dhe gabli erbynnoryon bolitek.

Yth yw unn furv a vroweghereth gul devnydh a freudh orth anvreselogyon er gwaynya aswonnvos rag bagas, amkan, po unnigynn.

Herwydh an Fondyans Kovek Lett rag Broweghereth, y ladhas broweghysi 20,498 a dus dhe 2006. Yth omglewir an penneffeyth a vroweghereth der an own a wra hi.
# Hilgasieth

Hilgasieth yw kryjyans po tybyans eus yn bennrewl warnyans ma via unn urdhas yn-mysk an eghennow dus herwydh aga “hil” po aga fobel dalleth.

 *Is-stokk yw an erthygel ma. Ty a yll gweres Wikipedia orth y lesa.*
# Angela Merkel

Angela Merkel yn 2008.
**Angela Dorothea Merkel** (née **Kasner**, genys 17ves Gortheren 1954 yn Hamburg) yw politegores Almaynek. Hi o an chansler Almayn a-dhia 2005 dhe 2021 ha ledyer a'n Unyans Kristyon-Demokratek (CDU, Christlich Demokratische Union) a-dhia 2000 dhe 2018. An venyn gensa dhe sodha y'n dhew yw hi.
# Faskorieth

Benito Mussolini
Adolf Hitler
Francisco Franco
**Faskorieth** yw furv governans war askell dhyghow, mayth yw kevys an nerth oll gans unn rewlyas hepken. Yth yw governansow faskor statys unnpartiek kowldurantek ha turantus, dell yw usys. Yn-dann faskorieth, dyghtys yn tynn yw an erbysieth ha parthow erel an kowethas, herwydh usadow dre neb furv a gorfethasieth turantek. An governans a wra devnydh a freudh dhe dhalghenna, ladha, po lettya piwpynag nag yw da gansa.

Neb tri henedhel faskor o Itali yn-dann Benito Mussolini, Almayn Nazi yn-dann Adolf Hitler, ha Spayn yn-dann Francisco Franco.

Y tysmygas Mussolini faskorieth yn Itali dhe benn an bledhynnyow 1910, hag y's kowldhisplegyas y'n bledhynnyow 1930. Pan gavas nerth Hitler yn Almayn y'n bledhynnyow 1930, ev a wrug war-lergh Mussolini.
# Kenedlegieth

Gwynfor Evans, Lewydh Plaid Cymru 1945-1981
"Daniel O'Connell: Kenedhloger Iwerdhonek - Skeusen dyllys yn Pennsylvania, 1847.
**Kenedhlegieth** yw fordh tybi may krysir y talvia dhe nebes bagasow, kepar ha bagasow ethnek, bos rydh dhe omrewlya. Dell dyb kenedhlogoryon, yth yw an gwella fordh dhe surhe may hwer henna hag ow koheles maystri po arwask gans tus erell, kavoes pub bagas kenedhel y honan. Y krys nebes kenedhlogoryon bos honna an gwella fordh dhe dhifres bagasow byghan ha gwann godrosys gans myska bagasow ethnek. Yth yw an styryans arall a genedhlegieth "bos omsenys gans kenedhel ha skoedhya y lesow, yn arbennik er keas mes ha kisya lesow kenedhlow erell."
# Islam

Krommenn ha serenn
**Islam** (arabek الإسلام, "obayans (dhe Dhuw)") yw fay unndywyel ha'n nessa moyha kryjyans y'n nor. Yma kryjygyon Islam, aswonys avel **Moslemyon**, ow krysi y tiskudhas Duw (po, yn arabek, *Allāh*) y volonjedh dhe Vahomm (c. 570–632 OK) ha profosi aral, y'ga mysk Adam, Abraham, Moyses, ha Yesu. Herwydh Moslemyon, an Koran yw kovnoten chif a dhiskudhans dhe dus.

Yma Islam ow dyski bos kryjyans Yedhewon ha Kristonyon furvow iselhes war gryjyans an brofosi oll. Yma diw skorren veur a Islam: Sunni ha Shia.

Y hyllir kavos sel a gryjyans moslemek y'n *shahādatan* ("dew dherivas"): *lā ilāhā illā-llāhu; muḥammadur-rasūlu-llāhi* — "Nyns eus duw saw Duw; Mahomm yw kannas Duw."
# Michigan

| State of Michigan |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| (Baner Michigan) | (Sel Michigan) |

 |
| *Lavar: Si quaeris peninsulam amoenam circumspice* |
| *Leshanow: The Wolverine State, The Great Lakes State* |
|  |
| **Kenedhel** |  Statys Unys Amerika |
| **Pennsita** | Lansing |
| **Brassa sita** | Detroit |
| **Governour** | Rick Snyder (Repobloger) |
| **Enep** | 250,494 km² (11ves) |
|  - Tir | 147,255 km² |
|  - Dowr | 103,687 km² (41.3%) |
| **Poblans (2000)** |
|  - Sommenn | 9,938,444 a drigoryon (8ves) |
|  - Doesedh | 67.55 triger/km² (15ves) |
| **Dydhyans pan entras y'n Unyans** |
|  - Dydhyans | 26ves Genver 1837 |
|  - Reyth | 26ves |
| **Senedhoryon an SU** |
|  - Henavek | Debbie Stabenow (Demokratek) |
|  - Bacheler | Gary Peters (Demokratek) |
| **Berrheans an Post** | MI |
| **Hanow an drigoryon** | Michigander, Michiganian, Michiganer |
| **Amser** | UTC -5/-4, UTC -6/-5 |
| **Kodenn kesroesweyth** | .mi.us |
|  |

**Michigan** yw hweghves warn ugens stat y'n Statys Unys. Poblans an stat yn niveryans 2020 o 10,077,331.

## Citys yn Michigan

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 1 | Detroit | 713,777 |
| 2 |  Grand Rapids | 188,040 |
| 3 |  Warren | 134,056 |
| 4 | Sterling Heights | 129,699 |
| 5 |  **Lansing** | 114,297 |
| 6 |  Ann Arbor | 114,297 |
| 7 | Flint | 102,434 |
# Cita

Leveryans: Cita
Truru, an unsel cita yn Kernow, yn 1980.
**Cita**, po **sita** po **ker**, yw kemeneth gans meur a dus, drehevyansow ha fordhow. Brassa ages tre yw.

Yma dhe'n brassa rann a sitys kevreythow efan rag anedhyans, treusporth, glanythter, gwasonieth boblek, askorra gwara ha keskomunyans. Aga thewder a wra esya ynterweythresow yntra tus, an governans ha negysyow ha gwellhe an effeythuster a lesrannans gwara ha gonisyow. Herwydh usadow yma kresen dre dhe sitys le may hwer negys ha governans ha mestrevow le may ma trigys tus yn-mes a gres an cita.

Yn istori, trigoryon yn sitys re beu rann vyghan a dhenses yn ollgemmyn, mes, wosa dew gansvledhen a trevekheans uskis na veu bythkweth kyns, yma moy es hanter poblans an bys trigys yn sitys. Hemm a gawsyas sewyansow posek rag sostenadewder ollvysel.

Y'n Ruvaneth Unys, studh cita yw grontys gans an myghtern po an vyghternes dhe vagas dewisys a gemenethow. A-dhia 2014, yma 69 cita y'n Ruvaneth Unys – onan (Truru) yn Kernow, 50 yn Pow Sows, hwegh yn Kembra, seyth yn Alban ha pymp yn Iwerdhon Gledh. Kyn nag eus gwiryow arbennik dhe'n dra, studh cita a yll bos arwodh a roweth ha ri gooth leel dhe'n gemeneth.

Nyns yw an studh grontys yn awtomatek herwydh neb nas settys, mes yn Pow Sows hag yn Kembra y feu grontys herwydh hengov dhe drevow gans penneglosyow epskobedhek.

Yma'n erthygel ma owth usya an Furv Skrifys Savonek a-barth Kernowek kres.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Onan a'n **kans erthygel posekka** war Wikipedya yw an erthygel ma. |
# Tybonieth

Skeusen erbynn chatelydhieth yn Almayn
**Tybonieth** yw kuntelles a tybyansow po kryjyansow kevrynnys yn-mysk bagas a dus. Y hyll hi bos sett junys a dybyansow, po gis tybi, po gwelva an bys. Dismygys veu hi gans an filosofer Frynkek, Destutt de Tracy a-dro dhe 1801/5.

Yma diw benneghen a dybonieth: *tyboniethow politek* ha *tyboniethow gorwodhoniethek*. Tyboniethow politek yw settys a dybyansow ethegel yn-kever fatell dhyghtir kenedhel dell dalvia. Tyboniethow gorwodhoniethek yw settys a dybyansow yn-kever filosofieth, an ollvys, ha fatell wrer dewis dell dalvia.

Yma lies par a dyboniethow: yth yw kemynegoreth, sosyalieth, ha chatelydhieth tyboniethow politek/erbysek.
# Omsettyansow 11 mis Gwynngala

Skeusennow dhyworth 9/11
An **Omsettyansow 11 mis Gwynngala**, aswonnys ynwedh avel **9/11**, o omsettyansow broweghereth a hwarva y'n Statys Unys myttinweyth yn 11 mis Gwynngala 2001. Bagas a vroghwesyon a dhalghennas peder jynn-ebron trethysi. Dew a veu neijys a-ji dhe'n dhew dour Kresen Kenwerth an Bys, yn Manhattan, Evrok Nowydh. Unn a veu neyjys a-ji dhe'n drehevyans Pentagon yn Virjynni, ha'n peswara a weskis y'n dor yn Pennsylvani, kynth o sertan bos neb kosten yn Washington, D.C. 2,977 tus a verwis y'n omsettyansow; 2,753 yn Evrek Nowydh, 184 y'n Pentagon ha 40 yn Pennsylvani.

An omsettyansow a veu towlenhes gans al-Qaeda ha'y hembronkyer, Osama Bin Laden. Wosa an omsettyansow, lywydh Statys Unys, George Bush a dhallathas an Bresel orth Browagh; goryskynnans Afganistan yn 2001 ha Irak yn 2003. Bin Laden a veu ledhys yn oberyans yn 2011 yn Pakistan.

## Devynnow
# Gwerinieth

Protestyans erbynn rewl Sovyetek yn Lithuani yn 1991
Benenes ow ragleva yn Wyoming, Statys Unys

**Gwerinieth** a styr *rewl gans an werin*. Yth usir an hanow ma rag furvow dyffrans a wovernans, may hyll an werin kemmeres rann a dhewisyow a yll menni an fordh mayth ober aga hemmynieth. Y'n dydhyow hedhyw, y hyllir gul hemma yn lies fordh:

1. Yth omvet an werin dhe dhewis laghys nowydh, ha chanjyow dhe laghys selys. Y helwir hemma **gwerinieth dhidro** dell yw usys.
2. An werin a ethol aga hembrenkysi. An hembrenkysi ma a wra an dewis yn-kever laghys. Y helwir hemma **gwerinieth kanasedhus** yn kemmyn. Hanow an argerdh dewis yw etholans. Etholansow a hwer po yn periodek po pan varwo soedhek.
3. Treweythyow y hyll tus profya laghys nowydh, po chanjyow dhe laghys selys. Dell yw usys, y hwrer hemma dre werinraglev, mayth yw res dhodho kavoes niver komparek a skoedhyoryon.
4. Yth ervirir y hwra tus an dewisyow moy po le yn chonsus. Kemmyn yw hemma, rag ensampel ow tewis dewdhek den rag trial.
# Parti

**Parti** yw bagas restrys a dus po kor a wra hwilas dalghenna nerth politek der etholans mayth hallo dyghtya negys an genedhel. Y prof yn fenowgh ombrofyoryon rag soedh boblek. A-ji dhe werinieth, res yw dhe hembrenkysi "ombrofya er soedha" yn etholans. A-ji dhe durantieth, nyns yw gesys herwydh usadow saw unn parti, an pyth a yll degemmeres hembrenkyas nowydh heb tus a-der eseli galloes dewis.
# Stat

Yn politegieth arnowydh, yth yw **stat** kowethas gans maystri war le doroniethel po tiredh. Y krysir bos tri thamm chyf dhe statys:

* Maystri war le doroniethel, aswonnys ynwedh avel tiredh
* Tus, poblans an stat
* Fondyansow, gansa an nerth dhe wul rewlys

Lymnans an lyver Leviathan, gans Thomas Hobbes
Yma lies furv a wovernans a yll bos dhe stat, rag ensampel repoblek po myghterneth. Y furv treweythow statys kenedhlow aga honan. Keffrys y hyll statys kesoberi dhe furvya kenedhel (kepar hag an Statys Unys). Yma dhe'n brassa rann a statys lu, gonis sivil, laghys, ha kreslu.
# Direwlieth

Nestor Makhno
Mikhail Bakunin
Emma Goldman
Pyotr Kropotkin
Murray Bookchin
**Direwlieth** yw kryjyans politek, ma na grysir yn urdhasow kepar ha'n governans. Drog yw ynwedh dhe dhirewlegoryon bos gwriansow ynniys gans tus erell. Govynn dhe-les a dhirewlieth yw "Pyth yw bodh?". Ny grys direwlegoryon bos bodh dhe'n werin a vos rewlys gans aga governans.

Direwlieth yw "kals dyskasow hag omdhalghow a grys yn kresel bos an governans dregynnus hag a-der res." Yma'n ger "direwlieth" diworth an geryow "di-", a styr fowt a neppyth, ha "rewl". Y egwal yn Sowsnek yw "anarchy", diworth an Hen Reka αναρχία, an pyth a styr "heb hembrynkysi", a-der "heb rewl"; yth yw treylys treweythyow avel "heb governans".

Yn yethow erell, term haval orth "direwl", po "anarchy" yn Sowsnek, a yll styrya deray, po studh heb laghys. Byttegyns, dell yw usys, nyns eus hwans a hemma dhe'n brassa rann a dhirewlegoryon. Yn y le, i a dhispleg "direwl" avel fordh a wul keskowethyansow yntra tus. I a grys, pan vo hi kowlwrys, y hwra an keskowethyansow ma pesya aga honan. Dell yw usys, gorthenebys yw direwlegoryon gans an kevreythow a vynnons distrui.

Henwyn nebes direwlysi a vri yw Mikhail Bakunin, Emma Goldman ha Pyotr Kropotkin a Russi, Nestor Makhno a Ukrayn ha Murray Bookchin a'n Statys Unys. Y hwelir tybyansow direwlieth yn'n lyvrow Ursula Le Guin yn-mysk awtours erel.
# Wordhen

Lymnans Wordhen a loerell NASA (4es a vis Genver 2003). Y hyllir gweles Alban, Kembra hag Ynys Manow yn howldrevel.
**Wordhen** po **Iwerdhon** yw hanow enys veur yn Europa. Yma gans an enys dhiw rann gwlasek, Repoblek Wordhen ha Kledhbarth Wordhen (pow a'n Ruwvaneth Unys). Y hwrer devnydh a'n hanow *Wordhen* lieskweyth rag an **Repoblek Wordhen** y honan.

A-dhia termyn Henry VIII, yth esa myghterneth Pow Sows ow toen an titel "Myghtern Wordhen". Rywvaneth hy honan o Wordhon ytho, mes yth esa finwedh ynn dhe ewnderyow an gemmynieth katholik wosa an Dasfurvyans. Rebellyans rag repoblek wordhonek ansodhogel a dardhas yn 1798 yn mysk breseli an Domhwelans Frynkek. Governans an Rywvaneth Unys a worthybas ow kul Reyth Kevunyans yn 1801: dreus an reyth ma y teuth Wordhen ha bos rann a dernas unnik ynno Wordhen, Pow Sows, Alban, Kembra, ha Kernow.

Wosa rebellyansow yn 1916 ha 1918-1921, y tiberthas Wordhen yn dew stat: **Kledhbarth Wordhen** (hwegh konteth y'n north-est) ha **Stat Rydh Wordhen** (po *Saorstát na hÉireann*, an hwegh konteth arall war'n ugens). Y teuth an Stat Rydh ha bos ansoedhogel yn 1922, mes Kledhbarth Wordhen a dhewisas gwitha y'n Rywvaneth Unys. An baner gwyr, gwynn hag rudhvelyn.

|  | **Keltia** |  |
| --- | --- | --- |
|
Alban |
Breten Vian |
Iwerdhon |
Kembra |
Kernow |
Manow |
| *Gwelewgh ynwedh: Keltyon* · *Yethow Keltek* |