Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Chinek

| Chinek *(汉语/漢語；中文)* |
| --- |
| Kewsys yn: | China (Repoblek Werin China ha Repoblek China) |
| Kewsys gans: | A-dro dhe 1.1 bilvil |
| Klasyans genynnek: | Sino-Tibetek
* Sinitek
 |
| Savla sodhogel: | Repoblek Werin China, Repoblek China, Singapour |
| Kesva an taves: |  |
| Kodennow |
| ISO 639-1 | zh |
| ISO 639-2(B) | chi |
| ISO 639-2(T) | zho |
| ISO 639-3 | cmn |

**Chinek** (汉语/漢語 *Hànyǔ*, 华语/華語 *Huáyǔ* po 中文 *Zhōngwén*) yw yeth a China, kewsys gen 1.1 bilvil a dus.

## Yethow chinek

* Mandarin - 850 milvil
* Wu - 90 milvil
* Cantonek - 80 milvil
* Min - 50 milvil
* Xiang - 35 milvil
* Hakka - 35 milvil
* Gan - 20 milvil

* Desedhans Chinegoryon
* Lytherednek chinek
* Mappa yethow chinek
# Tokyo

Gwel Tokyo
**Tokyo** (Nihonek: 東京 *Tōkyō*) yw an vrassa cita ha penncita Nihon. Yma a-dro dhe 12,700,000 a dus ow triga yn Tokyo. Ev yw an vrassa sita y'n bys.
# Turkek

| Turkek *(Türkçe)* |
| --- |
| Kewsys yn: | Turki, Kobros |
| Kewsys gans: | 65 milvil |
| Klasyans genynnek: | (Altayek?)
* Turkek
	+ Oghuz
 |
| Savla sodhogel: | Turki, Repoblek Kobros, Kobros Kledh |
| Kesva an taves: | *Türk Dil Kurumu* |
| Kodennow |
| ISO 639-1 | tr |
| ISO 639-2(B) | tur |
| ISO 639-2(T) | ota |
| ISO 639-3 | trk |

**Turkek** ew tavas Turky ha Cobros Cledh. Nag ujy hei qwil radn a'n teylu Eyndo-Europek, bes kevrednys ew dhe davasow Asy Gres pokar ha Kazaghek hag Ouzbek. An lytherennek Latin a veu selyes avell scrifa-composter sodhogel an ’eth yn 1928, yn le an lytherennek Arabek. A-dhia fondyans Kowethas an Tavas Turkek (*Türk Dil Kurumu*) yn 1932, an tavas re rug chanjys broas dhe erva hei ynwedh. Yn arbednik, geryow Arabek ha Persek re gollas aga le dhe eryow nowyth furvyes dhyworth elvednow Turkek "pur".

## Fonologieth

| Kessonennow |
| --- |
| p b | t d |   | c ɟ | k g |   |
|   |   | tʃ dʒ |   |   |
| f v | s z | ʃ ʒ |  | ɣ | h |
| m | n |   |   |   |
|   | ɫ ɹ | l | j |  |   |

| Bogalennow |
| --- |
| i y | ɯ u |
| e œ | a o |

Ma an erthygel ma usya an Furv Scrifys Savonek (gen furvow tradycyonal) a-barth Kernowek diwedhes.
# Brunei

**برني دارالسلا
Negara Brunei Darussalam**|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| (Baner Brunei) | (Kota Arvow Brunei) |

 |
| *Lavar kenedhlek: Always in service with God's guidance* |
|  |
| Yeth sodhogel | Malayek |
| Penncita | Bandar Seri Begawan |
| Brassa cita | Bandar Seri Begawan |
| Sultan | Hassanal Bolkiah |
| Enep | 5,765 km² |
| Poblans (2001)  Doesedh | 343,653 a drigoryon 61 triger/km² |
| Anserghogeth | dhyworth Ruvaneth Unys 1sa a vis Metheven, 1984 |
| Mona kemmyn | Brunei Ringgit (BND) |
| Kan genedhlek | *Allah Peliharakan Sultan* |
| Kodenn kesroesweyth | .bn |
| Kodenn pellgowser | +673 |

**Brunei** (yn Malayek, *Brunei Darussalam*) yw gwlas yn Asi Soth-Est.
# Yethow Slavek

Yethow Slavek
Teylu a yethow eyndo-europek yw an **yethow slavek**. Russek yw an esel moyha kewsys a'n teylu ma. Y tallathas an yethow slavek oll yn Europa, mes Russek kewsys yn Siberi ha Asi Kres ynwedh.

Ottomma an klasyans kemmyn a'n yethow y'n teylu ma:

* Slavek Est: Russek, Byelorussek, Ukraynek, Rusynek
* Slavek West:
	+ Leghitek: Polonek, Kashoubek, Polabek
	+ Sorbek: Sorbek Isel, Sorbek Ughel
	+ Chekek ha Slovakek
* Slavek Soth:
	+ Howlsedhes: Slovenek, Serbek, Kroatek, ha Bosnek)
	+ Howldrehevel: Bulgarek, Makedonek

A-ji dhe'n gordeylu eyndo-europek, an yethow slavek yw kevrennys yn nessa dhe'n yethow Baltek (Lithywanek ha Letonek).
# Chekek

| Chekek *(čeština)* |
| --- |
| Kewsys yn: | Pow Chek |
| Kewsys gans: | 12 milvil |
| Klasyans genynnek: | Eyndo-Europek
* Slavek
	+ Slavek West
 |
| Rannyethow | bohemek, moravek |
| Savla Soedhogel: | yeth soedhogel a Bow Chek hag Unyans Europek |
| Kodennow |
| ISO 639-1 | cs |
| ISO 639-2(B) | cze |
| ISO 639-2(T) | ces |
| SIL | CES |

**Chekek** yw an yeth slavek kewsys yn Pow Chek (Bohemi ha Moravi). Pur ogas dhe Slovakek yw, mes yma nebes dyffransow diblans ynter an dhew davas.
# Shanghai

Shanghai
**Shanghai** (Chinek: 上海 *Shànghǎi*) yw an vrassa sita yn China. Yma a-dro dhe 20,000,000 a dus ow triga yn Shanghai.

* Shanghai
*
*
*
*
*
*
*
*
# Lyverva

Lyverva yn Truru
**Lyverva** yw kuntel a lyvrow ha media a yll bos usys ha drehedhes yn es. Hi a yll bos tyller fisegel po gowir hag a yll kontaynya pythow fisegel po besyel. Lyvervaow yw gwithys gans governansow, fondyansow (rag ensampel skolyow, pennskolyow ha korforethow) ha unigynnow privedh.

Lyvervaow poblek yw kuntellow kavadow rag an poblek; lieskweyth yw arghasys gans arghans governans po tollow. Lyvervaow arbennik yw kuntellow war desten gomparek.

An brassa lyverva y'n bys yw po an Lyverva Vretennek yn Ruvaneth Unys po an Lyverva Kuntelles y'n Statys Unys, herwydh an musurans ha'n devedhyans kedhlow.

## Devynnow
# Livoniek

| Livoniek *(līvõ kēļ)* |
| --- |
| Kewsys yn: | Latvi |
| Kewsys gans: | 30 |
| Klasyans genynnek: | Ouralek
* Yethow Fynnek
	+ **Livoniek**
 |
| Kodennow |
| ISO 639-3 | liv |

**Livoniek** yw yeth Ouralek kewsys yn Latvi.
# Trevesigoleth

Bedh Cecil Rhodes y'n Breow Matopos, Zimbabwe, trevesigolydh a vri
**Trevesigoleth** a hwer pan wrello maystri unn wlas po kenedhel war diryow, ranndiryow po tiredhow yn-mes a'y emlow (oryon an wlas) dre dreylya an tiryow, ranndiryow po tiredhow na dhe drevesigeth. Dell yw usys, kenedhel ryccha ha nerthekka a wra maystri war ranndir po tiredh byghanna ha le nerthek. Yth usir treweythyow an geryow "trevesigoleth" hag "emperouregieth" rag an keth styr.

Y'n blydhynyow 1700 dhe 1800, lies a'n ryccha ha nerthekka gwlasow europek (kepar ha Breten, Frynk, Spayn, hag an Iseldiryow) a wrug selya trevesigethow y'n brastiryow Afrika, Amerika Dhyghow, Asi, ha'n Karibys.

Yma gwlasow a gyv moy a dir rag aga foblans dhe driga ynno, dre drevesigoleth. I a weresa trevesigoryon ow kwaya dhe'n tyller nowydh. Dell yw usys, an dus teythyek trigys seulabrys y'n tir po y'n tiredhow a veu removys yn freudhek gans luyow. May fe difresys an drevesigoryon ma rag an poblans teythyek, a veu gwayvys a-denewen, kenedhlow trevesigel a wrug yn fenowgh drehevel keryow, po selya gonis kreslu trevesigel.

Nebes gwlasow erell a wra usya trevesigoleth dhe gavoes moy a dir, dh'y usya rag ammeth, po dhe gemmeres asnodhow kepar ha gwydh (prenn), glow, po alkan, po dhe wruthyl governans leel po ker vreselek.

Yma ynwedh gwlasow pella, a wra usya trevesigoleth dhe gavoes oberoryon a'n boghosekka gwlas, dhe oberi yn gweythvaow po yn bargennyow-tir (po y'n ryccha gwlas, po y'n boghosekka). Yn termyn eus passys, gwlasow nerthek ow kul trevesigethow yn gwlasow boghosekka a wre yn fenowgh ynnia an dus y'n boghosekka gwlas dhe oberi avel kethyon.
# Hweldro Dhiwysyansek

Hweldro Dhiwysyansek|  |
| Ensampel a |
oos istorek  |
| Klass |
economic development  |
| Gwlas |
Breten Veur  |
| Dallethys |
1760  |
| Deuth dhe benn |
1820  |
| Synsys ynno/i |
Hweldro Dhiwysyansek yn Alban, Hweldro Dhiwysyansek yn Pow Sows, Hweldro Dhiwysyansek yn Kembra, Industrial Revolution in the United States, industrialization in Germany  |
|  Restrennow kelmys war Gemmyn Wikimedia |

An **Hweldro Dhiwysyansek** o oos pan hwyris chanj dhe argerdhow askorra nowydh yn Kernow, an remenant a Vreten Veur, Europa brastirek hag an Statys Unys dres an spys a c.1760 bys yn 1820–1840. An tremenans ma a synsas ynno mos a fordhow ober askorra dre leuv dhe jynnys, argerdhow nowydh rag askorra horn ha kymygow, moy a dhevnydh a nerth ethen ha dowr, displegyans jynndoulys ha sordyans an kevreyth a weythvaow jynegys. An kevradh askorra a voghhas yn feur hag an sewyans o moghheans meur yn poblans ha kevradh tevi an poblans.

Troboynt meur o an Hweldro Dhiwysyansek yn diwysyans, mes ynwedh yn istori. Komparadow dhe'n dalleth a ammeth hepken ha ni ow konsidra avonsyans a vater, an Hweldro Dhiwysyansek o delanwes war bub gnas a vewnans pubdydhyek yn neb fordh.

Mes ynwedh wosa dalleth an Hweldro, denses a janjyas an Norvys yn fast. An effeythyow a yssyns chanjyow fast dhe hin, koswigow ha dor an Norvys, koll bras a vewdiwyrsedh ha kowlvernans routh.

Yma'n erthygel ma owth usya an Furv Skrifys Savonek a-barth Kernowek kres.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Onan a'n  **mil erthygel posekka** war Wikipedya yw an erthygel ma. |
# Belarus

**Рэспубліка Беларусь
 Республика Беларусь**|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| (Baner Belarus) | (Kota arvow Belarus) |

 |
| *Lavar kenedhlek: nagonan* |
|  |
| Yethow sodhogel | Belarussek ha Russek |
| Penncita | Minsk |
| Brassa cita | Minsk |
| Lewydh | Alexander Lukashenko |
| Pennvenyster | Alexander Turchin |
| Enep | 207,600 km² |
| Poblans (2005) - Dosedh | 10,300,483 a drigoryon 49 triger/km² |
| Anserghogeth | dhyworth URSS 27ves Est 1990 |
| Mona kemmyn | Roubel Belarussek (BYR) |
| Amser | UTC +3 |
| Kan genedhlek | *Мы, беларусы (My, biełarusy) (Belarussek: We Belarusians)* |
| Koden kesrosweyth | .by |
| Koden pellgowser | +375 |

**Belarus** yw stat yn Europa est, tir a-dro dhedhi orth pub tu. An powyow kentrevek dhedhi yw Russi, Lithuani, Poloni, Ukrayn, ha Latvi. Yma kevren arbennik ha krev yntra Belarus ha Russi; an dhiw wlas ma a furvi *Unyans Russi ha Belarus*. Belarus yw onan a'n pymthek stat anserghek a gomprehendya an Unyans Sovietek (URSS) seulabrys. Yma hanow an wlas ow styrya 'Rutheni Wynn'.
# Thomas Edison

Thomas Edison, 1922
**Thomas Alva Edison** (11 Mis-Hwevrer 1847 – 18 Mis-Hedra, 1931) o deviser amerikanek, meurgerys rag y ober gans golow tredanek (mes ny wrug y dhysmygi). Yth esa 1093 patent dhodho hag ev a dhysmigas lies tra (korrgewsell karbon pellgowser rag ensampel).

Edison a veu genys yn Milan, Ohio. Ev a verwis gans kleves melys.
# Nikola Tesla

| Nikola Tesla |
| --- |
|  |
| Genys |
Никола Тесла  10 Gortheren 1856  Smiljan  |
| Mernans |
7 Genver 1943  a shora kolon  Evrek Nowydh  |
| Trigva |
Smiljan, Karlovac, Graz, Praha, Budapest, Paris, Evrek Nowydh, Colorado Springs  |
| Kenedhlogeth |
Emperoureth Estrych, Lands of the Crown of Saint Stephen, Statys Unys  |
| *Alma mater* | * Karlovac Gymnasium
* Technische Universität Graz
* Univerzita Karlova
 |
| Galwesigeth |
deviser, electrical engineer, fisegydh, electrician, mechanical engineer, futurist  |
| Arvether | * Tesla Electric Light & Manufacturing
* Westinghouse Electric Corporation
 |
| Chyf delanwes |
Ernst Mach  |
| Tas |
Milutin Tesla  |
| Mamm |
Đuka Mandic  |
| Pewasow |
Edison Medal, IEEE Fellow, Knight Grand Cross of the Order of the White Eagle, Medalen Elliott Cresson, Medalen John Scott, Knight Grand Cross of the Order of Saint Sava, National Inventors Hall of Fame, Honorary doctor of the University of Zagreb, Grand cross of the Order of the White Lion, Fellow of the American Association for the Advancement of Science, Honorary doctor of the Technical University of Graz, Order of the Crown, Order of Prince Danilo I, doctor honoris causa from the University of Paris, Order of the White Lion  |
| Eseleth |
The Institute of Electrical and Electronics Engineers, Incorporated, Akademi Serbek Godhonieth hag Artys, Akademi Serbek Godhonieth hag Artys  |
| Sinans |
|  |

Nikola Tesla, 24 bloedh
**Nikola Tesla** (10 Mis-Metheven 1856 – 7 Mis-Genver 1943) o ynjynor tredanek, godhonydh, ha deviser serbek-amerikanek. Ev yw meurgerys rag y dhismygyans jynn fros-tereylya (AC) hag y ober gans George Westinghouse ow kwruthyl an kevreyth tredan fros-tereylya arnowydh.

Tesla a veu genys yn 1856 yn Smiljan, Emperoureth Ostri-Hungari (hedhyw Kroati). Yn 1875 ev eth dhe Graz, Ostri, rag studhya ynjynorieth. Yn 1884 Tesla eth dhe’n Statys Unys rag oberi gans Thomas Edison. Yth esa kedrynnow ynter an dew dhen ha Tesla a dhallathas y arbrovow y honan kyns oberi gans Westinghouse. Yn 1891 Tesla a dheuth ha bos burjes amerikanek.

Lesek o y dhysmygynsow, mes kostek o y arbrovow. Ytho ev a dheuth ha bos bankskwattyes. Y vri o kepar ha “godhonydh fol” awos y ombrays hag y arbrovow fyllys (danvonadow tredan heb gwiver rag ensample).

Tesla a verwis yn New York yn 1943. Yn 1960, an “Tesla” a dheuth ha bos musurans krefter tennvenek.
# Lojyk

Aristotle o filosofer grek a oberi ow tochya lojyk y'n peswora kansvledhen.
**Lojyk** yw an studhyans a resnans ha gwiryonedh. An rewlys a lojyk a asa dhe filosoforyon gul didhothyansow herwydh lojyk a-dro dhe'n bys. Lojyk a wer dhe dus ervira mars yw neppyth gwir po fals.

Lojyk anformel a assay deskrifa argyansow ewn yn anformel, rag ensampel dre worra yn rol eghennow a falstybyansow. Lojyk formel a dhiskwedh menegyansow ha patronyow dadhel gans arwodhigow, der usya kevreythyow formel kepar ha lojyk selyek. Yn lojyk formel, lojyk mathematigel a studh an nasyow awgrymek a gevreythyow lojykel ha lojyk filosofek a wra aga gweythresa dhe gudynnow filosofek kepar hag an natur a styr, godhvos ha bosva.

Skrifys yw lojyk yn fenowgh yn kesresnansow hag yw unn eghen a brov herwydh lojyk. Kesresnans yw gwrys a guntel a venegyansow usys dhe brevi an menegyans finek, gelwys an gorfen, herwydh lojyk. Ensampel aswonnys yn ta a gesresnans lojykel yw:

1. Pub den yw marwel.
2. Socrates yw den.
3. Ytho, Socrates yw marwel.

An menegyansow byghan a wra an argyans, yn keth maner hag atomow a wra molekulys. Pan yw lojyk gwir, an menegyans a wra "sewya" an eyl y gila. Yma talvosogeth gwiryonedh dhe venegyansow. Henn a styr i a yll bos prevys gwir *po* fals, mes nag an dhew.

Lojyk yw dhe les rag asrannow erel a studhyans kepar ha yethonieth, skiens konvedhes hag amontyorieth.

Yma'n erthygel ma owth usya an Furv Skrifys Savonek a-barth Kernowek kres.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Onan a'n **kans erthygel posekka** war Wikipedya yw an erthygel ma. |
# Georg Wilhelm Friedrich Hegel

| Georg Wilhelm Friedrich Hegel |
| --- |
|  |
| Genys |
27 Est 1770  Stuttgart  |
| Mernans |
14 Du 1831, 1831  a cholera  Berlin  |
| Kenedhlogeth |
Königreich Württemberg  |
| Adhysk |
doktourieth  |
| *Alma mater* | * Pennskol Tübingen
* Pennskol Jena
* Eberhard-Ludwigs-Gymnasium
* Tübinger Stift
 |
| Galwesigeth |
filosofer, dyskador pennskol, istorior filosofieth, skrifer, filosofer lagha, resonydh  |
| Arvether | * Pennskol Frederick William
* Pennskol Heidelberg
* Pennskol Jena
 |
| Aswonnys rag |
Lectures on the Philosophy of History, Encyclopedia of the Philosophical Sciences, Science of Logic, The Phenomenology of Spirit, Elements of the Philosophy of Right, Lectures on Aesthetics, Lectures on the Philosophy of Religion, Lectures on the History of Philosophy  |
| Chyf delanwes |
Friedrich Wilhelm Joseph Schelling, Immanuel Kant, Heraclitus, Benedictus de Spinoza, Montesquieu, Aristotle, Plato, Plōtinos, Proclus, Anselm a Gergent, Nicholas a Cusa, René Descartes, Jean-Jacques Rousseau, Jakob Böhme, Johann Gottlieb Fichte, Friedrich Schleiermacher  |
| Movyans |
idealieth almaynek, historicism, Hegelianism  |
| Tas |
Georg Ludwig Hegel  |
| Mamm |
Maria Magdalena Louisa Fromm  |
| Pries |
Marie von Tucher  |
| Fleghes |
Karl von Hegel  |
| Neskerens |
Georg Ludwig Christoph Hegel  |
| Pewasow |
Ordyr an Er Rudh 3a klass  |
| Sinans |
|  |

**Georg Wilhelm Friedrich Hegel** (27 Est, 1770 – 14 Du, 1831) o filosofer almaynek. Aswonnys yw ev onan a'n posekka tus yn idealieth almaynek hag onan a'n fondyoryon a filosofieth a'n West. Y dhelanwes a ystyn dres an efander dien a destennow filosfoek a'n oos, a esthetek dhe ontologieth ha politegieth.

Genys veu Hegel yn Stuttgart, penncita Duketh Württemberg yn Almayn soth-west. Ev a verwis yn Berlin dres epidemek terthen skit (kolera) yn 1831, kyn hwrug ev merwel, dres lycklod a gleves gastryk aral.

Yma meur a dhelanwes dhodho war lies skrifer ha filosofer, y'ga mysk tus o unnver ganso (Bradley, Sartre, Küng, Bauer, Stirner, Marx) ha tus nag o unnver ganso (Kierkegaard, Schopenhauer, Nietzsche, Heidegger, Schelling). Ev a skrifa a istori, politegieth, kryjyans, art ha lojyk.

Yma'n erthygel ma owth usya an Furv Skrifys Savonek a-barth Kernowek kres.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Onan a'n  **mil erthygel posekka** war Wikipedya yw an erthygel ma. |
# Repoblek

**Repoblek** (ynwedh poblegeth, po trawerin) yw furv governans heb myghtern, myghternsys, po pennsevigeth heryus. Pennfentenn an repoblek yw Rom, dhe 509 K.O.K. wosa an werin Romanek dhe dhomhwel an ruvaneth Romanek. Hag i rydh, y selsons repoblek, governans mayth etholis an vurjysi kannasow dhe rewlya a-barth dhedha.

Omguntellva Romanek
Y teu an sovranedh kenedhlek diworth awtorita an governans, a-der emperour po myghtern. Y teu an ger repoblek diworth geryow an yeth Latinek *res publica*, an pyth a styr "tra boblek". An geryow na yw ynwedh pennfentenn an term *trawerin*. Rag ensampel, yth yw repoblek an Statys Unys hag Eynda keffrys, mes repoblek yw henwys ynwedh Korea Gledh ha Kuba. Byttegyns, nyns yw An Ruvaneth Unys ha Kanada repoblegi, drefenn bos dhedha myghtern (Ruvanes Elisabeth 2ª dhe'n dhiw).

Hanow kenedhlow gans ruw po neb eghenn arall a vyghtern keffrys hag etholansow rydh yw myghterneth korf-laghel, a-der repoblek. Yth yw myghterneth korf-laghel haval orth repoblek drefenn bos amendys an korf-lagha dhe witha an nerth yn-mes a dhrehedhyans an myghtern, ha dhe selya fondyansow a omdhesedh orth krysieth repoblegieth (ynwedh trawerinieth). Yssynsys ynna yw an Ruvaneth Unys ha Gwlaskordhow erell a Les an Gemmyn, an Iseldiryow, Pow Tay, kenedhlow Skandinavek hag erell. An pyth yw dyffrans yn repoblek yw y hwrer ha gweythresa an lagha heb awtorita riel.
# Sappho

Onan a'n imajys treusvewek an moyha a-varr a Sappho, dhyworth c. 470 KOK.
Prydydhes delynnek a Hen Gres a veu **Sappho**. Dre lycklod y feu genys a-dro dhe 630 KOK war an enys Lesbos. Y'n hen bys, yth esa meur a vri dhe ober Sappho, mes hedhyw yth yw an brassa rann kellys. Y krysir hi dhe skrifa neb 10,000 linen a vardhonieth, mes nyns eus marnas a-dro dhe 650 linen ow treusvewa hedhyw. Ny wodhor mes nebes yn certan a vewnans Sappho.

Yma bardhonieth Sappho ow tochya kerensa rag tus ha benenes an dhew. Hwedhloryon hy bardhonegow a gows a gerensa muskok rag benenes divers. Boghes ha ygor dhe dhadhla yw deskrifansow a aktys fisegel yntra benenes. Ny wodhir mars yw an bardhonegow ma sopposys dhe vos honan-vewskrifek, mes apperya a wra elvennow dhyworth rannow erel a vewnans Sappho yn hy ober.