Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Albert Einstein

Albert Einstein (1947)
**Albert Einstein** (/ˈælbərt ˈaɪnstaɪn/; Almaynek: [ˈalbɐt ˈaɪnʃtaɪn]; 14 mis Meurth 1879 – 18 mis Ebryl 1955) o fisegydh tybiethel genys yn Almayn. Y tisplegyas tybieth gemmyn perthynekter, an pyth yw gans ken, jynnweyth quantum, onan an dew goloven fysegieth arnowydh. Aswonnys gwella yw ev yn gonisogeth werinek awos an furvel a vri, *E* = *mc*2 a lever bos gronnedh-nerth kehaval. Ev a dhegemeras Pewas Nobel Fysegieth yn 1922.

## Perthinekter arbennek ha kemmyn

A-varr yn y resegva, y brederi Einstein nag o jynnweyth Newtonek galosek lowr dhe wul bos unverhes mechanek klassek ha'n laghys park tennvenek. An kudyn a'n gwre displegya y tybieth perthynekter arbennik, may kevi dredho bos possybyl dhe weytha an pennrewl berthynekter orth gravedh, hag yn 1916, y tyllos tybieth gemmyn perthynekter.

## Devynnow
# Cita Vatikan

**Status Civitatis Vaticanae
 Stato della Città del Vaticano**|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| (Baner Cita Vatikan) | (Cota arvow Cita Vatikan) |

 |
| *Lavar kenedhlek: nagonan* |
|  |
| Yeth sodhogel | Latin |
| Penncita | Cita Vatikan (Rom) |
| Pab | Lew XIV |
| Statmenyster | Pietro Parolin |
| Governour | Raffaella Petrini |
| Braster | 0.44 km² |
| Poblans (2005) - Dosedh | 925 a drigoryon 2,093 triger/km² |
| Anserghogeth | dhyworth Itali 11ves a vis Whevrel, 1929 |
| Mona kemmyn | Euro (EUR) |
| Amser - Hav (DST) | UTC +1 UTC +2 |
| Kan genedhlek | *Inno e Marcia Pontificale* |
| Koden kesrosweyth | .va |
| Koden pellgowser | +379 |

**Cita an Vatikan** (yn Italek, *Città del Vaticano*; yn Latin, *Civitatis Vaticanae*) yw cita-stat yn Europa. Rann a cita Rom ywa. An cita-stat a veu fondys yn 1929 der Gevambos Lateran yntra Pietro Gasparri ha Benito Mussolini. An kevambos ma a greatyas tiredh sovran a-barth an Sedh Sans y'n *rione* Borgo war lann west Dowr Tiber. Yndelma, cres institucyons an Eglos Katholik Romanek a veu mes Itali. An Sedh Sans a'n jeves hedhyw kevrennow diplomatek gans 177 korf sovran, ow comprehendya Urdh Sovran Breselek Malta. 558 a dus o burjyjy an stat an 31ves a vis Kevardhu 2005; yma'n vrassa rann a'n dhus neb a ober y'n cita ow triga mes dhedhy. Yma Gwithyjy Swis ow servya avell lu an stat.

Sqwyr Peder Sans yn Cita an Vatikan.

Ma an erthygel ma usya an Furv Scrifys Savonek (gen furvow tradycyonal) a-barth Kernowek diwedhes.
# Quintana Roo

| Estado Libre y Soberano de Quintana Roo |
| --- |
|  |
| Kota arvow Quintana Roo |
|  |
| Desedhans Quintana Roo |
| Kenedhel | Meksiko |
| Pennsita | Chetumal |
| Brassa sita | Cancún |
| Governour | Félix González Canto |
| Enep | 50,212 km² (19ves) |
| Poblans (2000) | 874,963 (28ves) |
| Dydhyans pan entras y'n Unyans | 8es Hedra 1974 (31ves) |
| Amser | UTC -6 |
| Hanow an drigoryon | Quintanaroense |

**Quintana Roo** yw stat yn Meksiko.

Quintana Roo
# 1906

1903 - 1904 - 1905 - 1906 - 1907 - 1908 - 1909

**1906** OK yw blydhen gemmyn y'n dydhyans gregorek, ow talleth dy' Lun.

## Hwarvedhyansow

## Dineythyansow

* 19 Meurth: Adolf Eichmann
* 25 Gwynngala: Dmitri Shostakovich

## Mernansow

* 19 Ebryl: Pierre Curie
* 23 Me: Henrik Ibsen
* 22 Hedra: Paul Cézanne
# Greunvos

greun|  |
| Ensampel a |
klass a askorrasow amethel  |
| Klass |
cereals and pseudocereals, crop, raw material, devnydh boos, Poaceae  |
| Synsys ynno/i |
cereal grain  |
|  Restrennow kelmys war Gemmyn Wikimedia |

Kergh, barlys ha nebes askorrasow boos gwrys a reunvos.
Bolla greunvos hansel gans hanaf koffi.
**Greunvos** dell yw usys a gampoll eghen a welsen tevys dhe vos dybrys. Nebes anedha, kepar ha gwaneth yw usys dhe voosa tus. Nebes anedha yw res dhe vughes, ha mynsow le yw usys rag devnydhyow erel.

Kemmyn yw rag boos hansel. Herwydh usadow, dybrys yw gans leth y'n Statys Unys ha Breten Veur. Yn fenowgh gwrys yw hwekka gans sugra, melysugen po frooth.

An ger 'greun' a dheu dhyworth an Latin *granum*.

## Istori

Y'n 19ves kansvledhen, Amerikanyon a dhybri meur a gig rag hansel mes boghes greunvos po fiber. Wosa henna, tus a dhallathas prederi a-dro dhe dhybri yn yagh, ha dybri hansel yagh ynwedh.

Ytho gwrys veu *Granula*. An hanow a dheu dhyworth *granulates*, furvyes a reun. Yn 1863 hemm o an kynsa greunvos rag hansel, owth ynkludya darnow poos gwrys a dalgh, plysken a-ves greun hag yw removys pan vo gwrys bleus. Res o gwlyghi an greunvos dres nos kyns y dhybri. Nyns o divera leth dresto lowr rag y wul dybradow. Ytho greunvosow dybrys hedhyw a dhallathas mes a gaskyrgh yeghes dallethys y'n 1860ow. Toos tanow pebys res dhe berthyoryon yn klavjiow a ynspryas dew dhen, C.W. Post ha W. K. Kellogg. An dhew a dhallathas kowethyansow henwys dhyworta aga honan. Kellog's yn arbennik yw meur aga hanow drefen bos *Cornflakes* mar erys-da.

## Lavarow gwerin

* Greunen en greunjy leun - *A drop in the ocean*
* Mars ew greunen varlys hasys, barlys 'ra tevi - *What’s bred in the bone will come out in the flesh*

## Eghennow a reunvos

Yn mysk an eghenow posekka a reunvos yma:

* Hwegys, posek dres eghen yn Amerika Gledh, Amerika Dhyghow hag Afrika
* Ris, an eghen bosekka y'n trovannow, yn arbennik Asi
* Gwaneth, an eghen bosekka yn ranndiryow yeynna an bys
* Barlys
* Sorghomm
* Kergh
* Sugal
* Myll

* Hwegys
* Ow plansa ris yn Bhutan
* Gwaneth
* Barlys
* Sorghum
* Kergh
* Sugal
* Myll

|  |  |
| --- | --- |
|  | Onan a'n  **mil erthygel posekka** war Wikipedya yw an erthygel ma. |
# Alaska

| State of Alaska |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| (Baner Alaska) | (Sel Alaska) |

 |
| *Lavar: North To The Future* |
| *Leshanow: The Last Frontier, The Land of the Midnight Sun* |
|  |
| **Kenedhel** |  Statys Unys Amerika |
| **Pennsita** | Juneau |
| **Brassa sita** | Anchorage |
| **Governour** | Bill Walker (anserghek) |
| **Enep** | 1,717,854 km² (1sa) |
|  - Tir | km² |
|  - Dowr | km² (13.77%) |
| **Poblans (2000)** |
|  - Sommenn | 626,932 a drigoryon (47ves) |
|  - Doesedh | 0.42 triger/km² (50ves) |
| **Dydhyans pan entras y'n Unyans** |
|  - Dydhyans | 3ves Genver 1959 |
|  - Reyth | 49ves |
| **Senedhoryon an SU** |
|  - Henavek | Lisa Murkowski (Repobloger) |
|  - Bacheler | Dan Sullivan (Repobloger) |
| **Berrheans an Post** | AK |
| **Hanow an drigoryon** | Alaskan |
| **Amser** | UTC -9/-8 Aleutian: UTC -10/-9 |
| **Kodenn kesroesweyth** | .ak.us |
|  |

**Alaska** yw stat yn Statys Unys Amerika. An ughella menydh yn Alaska yw Denali.

## Citys yn Alaska

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 1 | Anchorage | 291,826 |
| 2 | **Juneau** | 31,275 |
| 3 | Fairbanks | 31,535 |
| 4 | Sitka | 8,986 |
| 5 | Ketchikan | 8,050 |

## Gwiasva

* www.alaska.gov
# Yethow germanek

Teylu a yethow eyndo-europek yw an **yethow germanek**. Sowsnek yw an esel moyha kewsys a'n teylu ma; mes yma gans almaynek poes arbennik yn Europa ynwedh. Gnas poesek an bagas ma yw *Lagha Grimm*, h.y. treylyans a'n sonyow proto-eyndo-europek *\*p \*t \*k* dhe *f þ x*, *\*b \*d \*g* dhe *p t k*, ha *\*bh, \*dh, \*gh* dhe *b, d, g*.

Y kewsir an yethow ma oll yn Europa, saw Afrikaans (kewsys yn Afrika Deghow ha nebes powyow erell yn deghowbarth Afrika). Mes yma'n niver brassa a sowsnegoryon owth omgavoes yn Amerika Gledh (yn arbennik y'n Statys Unys ha Kanada). Dhe wir, yma sowsnegoryon Amerika Gledh ow kul moyhavriv a dus ow kowsel yethow germanek.

Ottomma an klasyans usadow a'n yethow y'n teylu ma:

* Germanek
	+ Germanek West
		- Sows-Frisek: *Sowsnek, Skots, Frisek*
		- Germanek West Brastiryel: *Almaynek, Iseldiryek, Afrikaans, Is-Almaynek, Luksembourgek, Yedhowek*
	+ Germanek North
		- Germanek North Brastiryel: *Swedek, Danek, Norvegek*
		- Germanek North Ynysek: *Islandek, Faroyek*
	+ Germanek Est: *Gothek, Vandalek*

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Porth Yethow** – Tre rag folennow ha klassys Wikipedya a-dro dhe yethow. |
# 1989

1986 - 1987 - 1988 - 1989 - 1990 - 1991 - 1992

**1989** yw blydhen gemmyn ow talleth Dy' Sul.

## Hwarvedhyansow

* 20ves a vis Genver: George H W Bush a dheuth ha bos Lywydh an Statys Unys, wosa Ronald Reagan
* 27ns a vis Meurth: y'n kynsa dewisyansow rydh y'n URSS, an Parti Kemmyniethek a gollas y alloes
* 30ns a vis Me: Diskwedhyansow yn Skwar Tiananmen yn Beijing
* an Dalai Lama a waynyas Pris Nobel Kres

## Dineythyansow

* 26 Metheven: Magid Magid
* 13 Hedra: Alexandria Ocasio-Cortez

## Mernansow

* 7ves a vis Genver: an Emperour Hirohito a Japon
# Yeth Plen

Leveryans: Yeth Plen
**Yeth plen** yw furv kemmyn an yeth skrifys (po kewsys). Nyns ywa bardhonieth, keskomunyans keniver jorna yw. Yn skrifans, heb resyas arbennik yw. An ger Sowsnek yw "prose", dhyworth Latinek.

Dell yw usys, yeth plen yw devnydhys rag deskrifa fethow, kepar hag yn erthyglow Wikipedia, po derivas agas tybyansow. Y hyllir bos usys yn paperyow nowodhow, romansow, lyverow-termyn, godhoniadoryon, radyo, pellwolok, lytherow, hwedhlow, istori, filosofieth, bywskrif hag erel.

Herwydh usadow, nyns eus strethur formel dhe yeth plen, kepar ha gwerseth po rim. Yeth plen a dheskrif lien di-prydydhyek ha didramatek.

Yma'n erthygel ma owth usya an Furv Skrifys Savonek a-barth Kernowek kres.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Onan a'n  **mil erthygel posekka** war Wikipedya yw an erthygel ma. |
# Hyns-horn Yn-dann Dhor Loundres

Hyns-horn Yn-dann Dhor Loundres|  |
|  |
| Ensampel a |
treustremen uskis  |
| Rann a |
Karyans rag Loundres  |
| Dalleth/Fondya |
1890  |
|  |
| Les an kledhrennow |
les an kledhrennow standard  |
| Esel a'n re a sew |
Community of Metros Benchmarking Group  |
| Mamm-gowethyans |
Underground Electric Railways Company of London  |
| Pennplas |
Loundres  |
| Gwiasva |
  |
|  Restrennow kelmys war Gemmyn Wikimedia |

An **Hyns-horn Yn-dann Dhor Loundres** (aswonys ynwedh avel an **Yn-dann Dhor**, an **Bib**, po yn Sowsnek an **Tube**) yw system treustremen uskis ow servya Loundres Veur ha rannow a'n kontethow Buckinghamshire, Essex ha Hertfordshire yn Pow Sows. Part a'n rosweyth karyans menystrys gans Karyans rag Loundres yw. Yma unnek linyow, 272 gorsav ha 249 mildir a hyns-horn.

Linyow Hyns-horn Yn-dann Dhor Loundres| Hanow | Liw mappa  | Gorsavow |
| --- | --- | --- |
| Lin Bakerloo | Gell | 25 |
| Lin Central | Rudh | 49 |
| Lin Circle | Melyn | 36 |
| Lin District | Gwyrdh | 60 |
| Lin Hammersmith & City | Rudhwynn | 29 |
| Lin Jubilee | Loos | 27 |
| Lin Metropolitan | Majenta | 34 |
| Lin Northern | Du | 52 |
| Lin Piccadilly | Glasdu | 53 |
| Lin Victoria | Glaswynn | 16 |
| Lin Waterloo & City | Glaswyrdh | 2 |

## Devynnow