Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Nihon

Nihon
Gwel Nihon dhiworth loerell.
**Nihon** po **Japan** (Nihonek: 日本 *Nihon* po *Nippon*) yw gwlaskor werinel hag ynysek yn Asi Est. Yma'n Keynvor Hebask a-dro dhedhi. A-dreus an mor yn howlsedhes yma Korea, China ha Russi. Nihonek yw taves soedhogel unnik an wlas. Tokyo yw an bennsita ha'n vrassa sita.
# Ideografow chinek

Ideografow chinek|  |
| Ensampel a |
system skrifa ideografek, skrypt naturel, kevreyth skrifa  |
| Klass |
kevreyth skrifa, system skrifa ideografek  |
| Gwrier |
Cangjie  |
| Gwlas |
China  |
| Rann a |
Chinek, CJK, Han with Bopomofo  |
| Yeth |
Chinek, Nihonek, Koreek, Okinawan, Vietnamese, Zhuang  |
| Dalleth/Fondya |
13 century BC  |
| Synsys ynno/i |
CJKV stroke, Chinese character radical, hanzi component  |
|  Restrennow kelmys war Gemmyn Wikimedia |

**Ideograf chinek** po **Hanzi** yw an ideografow usys dhe skrifa yethow China. Y rennir Hanzi dhe ideografow hengovek hag ideografow sempel.

Y hyllir ranna ideografow chinek dhe bymp sort:

* ideografow (ow ri tybyans): 下 = a-dhann, 上 = a-ugh
* piktografow (ow ri skeusen): 月 = loor, 日 = howl
* ideografow junys: 日+月 = 明 = kler
* fonografow (ow ri styr dre wreydhen a rann fonetek)
	+ r.e.: 女 (gwreydhen: ‘myrgh’ + 马 (elven fonetek ‘ma’ (margh) = 妈 ‘mamm’)
* ideografow chevisys: rag ri tybyansow tybel
	+ r.e.: 象(olifans) ynwedh yw usys rag “haval dhe”

An ideograf rag *Hanzi*. Du: hengovek; rudh: sempel
Den ow praktisya kalligrafieth y'n stret
Fonografow yw a-dro dhe 90% a'n ideogramfow usys hedhyw. Yma a-dro dhe 56,000 a ideografow Hanzi kovadhys, re anedha nag yw usys hwath. Res yw nebonan aswon a-dro dhe 3,000 a ideografow dhe redya paper nowydh Chinek, ha'y kwaytir tus chinek dyskys dhe aswon a-dro dhe 7,000 anedha yn kresek.

Sempelhes veu an ideografow yn Repoblek Pobel China yn 1950 wosa devdhyans Mao Zedong. Usys yw an fordh sempelhes yn Singapour ynwedh, mes Taywan a wra devnydh a'n fordh hengovek.

Kanji yw an hanow res dhe ideografow chinek usys yn system skrifa Nihonek.

Dhe wul ideografow chinek, res yw kowlwul an strokasow pyncella yn array arbennik. An golinyans a-is a dhiskwedh fatel wul pymp ideograf. Kalligrafieth yw art meurgerys yn China, hag yn fenowgh y hyyir gweles tus y'n stret ow praktysya aga halligrafieth war baper po gan dowr ha skubyllen.

*
*
*
*

|  |  |
| --- | --- |
|  | Onan a'n  **mil erthygel posekka** war Wikipedya yw an erthygel ma. |
# Skrifa

Origo Mundi yw oberen skrifys y'n 14a kansvledhen yn Kernow gans Kernewegoryon. Rann an Ordinali yw, aswonys avel an kynsa drama skrifys yn Breten Veur.
Leghen krodhvolas dhe Ea-Nasir skrifys c. 1750 KOK
**Skrifa** yw an gwrians a govadha yeth yn mayn gwelesek der usya sett a arwodhyow, kepar ha lytherennow. Res yw dhe'n arwodhyow bos aswonnys gans re erel may hallons redya an tekst. Skrifa a with ha keskomunya godhvos.

Nyns yw kevreythyow skrifa yethow denel aga honan, yth yns i fordhow dhe rendra yeth yn furv a yll bos gwelys gans tus erel neb yw divaglys dre dermyn ha/po der efander. Ni a yll redya skrifa a dermyn pell alemma ha a rannow dyffrans a'n bys. Kyn na wra yethow oll devnydhya kevreyth skrifa, an re gansa a yll ystynna an gallos a yeth kewsys der alosegi an gwrians a furvow kewsel duryadow hag a yll bos treuskorrys a-dreus spas (r.e. kesskrifans) ha gwithys dres termyn (r.e. lyvervaow po kovadhow poblek erel). Y hyll bos effeythyow treusfurvya godhvos dhe'n gwrians a skrifa y honan, awos homma dhe asa tus dhe veshe aga thybyansow yn furvow esya dhe brederi y'ga hever, ystynna hag amendya.

Skrifa yw onan a'n dismygyansow moyha a vri a vab den. Dismygys o wosa tus dhe drevesiga yn trevow ha wosa an dalleth a ammeth. Skrifa a dhallathas a-dro dhe 3,300KOK, henn yw nans yw moy es 5000 bledhen, y'n Est Kres. Istorioryon vodhesek, H.G. Wells y'ga mysk, re dhesevsa a-dhia an 20ves kansvledhen a-varr ow tochya an gevren possybyl ynter an dalleth a gevreythyow skrifa ha'n displegyans a sita-statys yn emperourethow.

Movyansow unnik, a-der kuntellek, rag skrifa yw dalghuster keworansel rag an finyow a gov tus (r.e., rolyow dhe wul, resaytys, notennow kofhe, kovadhow, mappys, an holyans ewn rag oberen komplek po devos posek), lesa tybyansow (kepar hag yn assay, govenek po derivadow), hwedhla, kesskrifans personel po rag negys ha bewskrifa (r.e., dydhlyver po jornal).

Herwydh hengov, skrifa yw gwrys gans toul dorn kepar ha pluven, pluven blomm po pyncel, mes yma fordhow dhe argrafya war ogas ha pub arenep. Lies devnydh skrifa a veu dismygys termyn pell a'n dismygyans paper. Tus re usya pri, papyrus, prenn, kylla ha parchemyn (kroghennow miles pareusys). An Romans a skrifas war leghennow korys gans stylus. An dismygyans paper gans an dus Jinek o kammen vras. Skrinyow pellwolok ha fylm a yll diskwedhes skrif ynwedh, ha skrinyow jynnys-amontya maga ta. Moy ha moy, tekst yw gwrys der ynworrans war vysowek amontyell.

Tekst a yll usya kevreythyow gwelesek erel, kepar ha lymnansow hag afinansow; nyns yns i gelwys skrifa, mes y hyllons i gweres keskomunya an messach. Gallos skrifa ha redya yw bos lettrys.

**Rol a skriforyon**

Geoffrey Chaucer

Margery Kempe

Stephen King

Yma'n erthygel ma owth usya an Furv Skrifys Savonek a-barth Kernowek kres.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Onan a'n **kans erthygel posekka** war Wikipedya yw an erthygel ma. |
# Kevreyth skrifa

|  |
| --- |
| Kevreythyow skrifa hedhyw |
|  |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| **Lytherenegi** |  Abjad
* Abugida** | **Mathau eraill** |
|  |
| ██ Latin ██ Kyrillik ██ Hangul ██ Lytherenegi erel
 | ██ Arabek (abjad) ██ Abjad aral ██ Defanagari (abugida) ██ Abugida aral
 | ██ Syll-lytherenegi ██ Chinek (Ideografek) |

 |

System a arwodhow dhe dhiskwedhes yeth rag keskomunya messajys ha tybyansow yw **kevreyth skrifa**. Fordh restrys, rewlys, ha, dell yw usys, savonegys yw. Usys yw an arwodhow po ideografow rag skrifa ha redya kedhlow yn fordh welesek po omglewansel (rag ensampel, Braille). Gelwys yw an arwodhow notennow ha'n sett anedha skrif. Herwydh usadow, gorrys yw an notennow, ow komprehendya lytherennow ha niveryow war neppyth fast kepar ha paper po gwith elektonek, kyn haller usya methodys rag tro kepar ha skrifa yn tewes po y'n ebron.

* Kynsa rann a Origo Mundi, an Ordinalia Kernewek
* Skrif Sen Zosimus yn skrypt kyrillek
* Arwodh gwerthva yn Delhi yn Hindi
* Gwara yn gwerthva nihonek
* Lyver dyllys yn Braille
* Skrifa war dewes

|  |  |
| --- | --- |
|  | Onan a'n  **mil erthygel posekka** war Wikipedya yw an erthygel ma. |
# Meiji Restoration

Nowydh owth omladha an koth: delinyans dhyworth ~1870
An Restoryta Meiji / **Meiji Restoryta** (明治維新) o termyn a veur a janj yn Nihon. Y'n Nihonek, *Meiji-ishin* yw an term rag an **Meiji Restoryta**. An term a dhiskwedh kevres a hwarvosow a janjyas furv a systemow politek ha socyal Nihon. An chanjyow ma a gemeras rann dre vras y'n teyr bledhen a 1866 dhe 1869, orth dalleth an oos Meiji .
# Repoblek Werin China

**中华人民共和国(Zhōnghuá Rénmín Gònghéguó)*
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| (Baner RWC) | (Arwodh RWC) |

 |
| *Lavar kenedhlek: nagonan* |
|  |
| Yeth sodhogel | Chinek (Mandarin) |
| Penncita | Beijing |
| Brassa cita | Shanghai |
| Lewydh | Xi Jinping |
| Pennmenyster | Li Keqiang |
| Enep | 9,640,821 km² |
| Poblans (2012) - Dosedh | 1,353,821,000 a drigoryon 140 triger/km² |
| Fondyans | 1 Hedra, 1949 |
| Mona kemmyn | Yuan (CNY) |
| Amser | UTC +8 |
| Kan genedhlek | 义勇军进行曲 *(Keskerdh an Bodhekyow)* |
| Koden kesrosweyth | .cn |
| Koden pellgowser | +86 |

**Repoblek Werin China** (Chinek: 中华人民共和国 *Zhōnghuá Rénmín Gònghéguó*) yw gwlas yn Asi Est. Beijing yw an benncita, ha'n vrassa cita yw Shanghai. Yma a-dro dhe 1,300,000,000 a dus ow triga yn Repoblek Werin China.

China dhyworth lorel

## Gwelewgh ynwedh

* China

* Repoblek Werin China - 中华人民共和国 - China
* Beijing
* Great Wall of China
* Dazu, Baoding Shan
* Li river
* Yangshuo
* Luoyang, Longmen grottoes
* Xi'an, Terracotta Army‎‎
* Shanghai

| Gwlasow yn Asi |
| --- |
| **Asi West** | Afghanistan | Arabi Saoudek | Armeni | Aserbayjan | Bahreyn | Ejyp | Konna Gasa | Glann West | Pow Grousi | Irak | Iran | Jordan | Katar | Koweyt | Kyproes | Lebnon | Oman | PUA | Syri | Turki | Yemen | Ysrael |
| **Asi Soth** | Bangladesh | Bhoutan | Eynda | Maldivys | Nepal | Pakistan | Shri Lanka |
| **Asi Gres** | Pow Kasagh | Pow Kyrgys | Pow Ousbek | Russi | Pow Tajik | Pow Turkmen |
| **Asi Est** | China (Hong Kong, Makaw, Taywan) | Korea Dhyhow | Korea Gledh | Nihon | Mongoli |
| **Asi Soth-Est** | Byrmani | Bruney | Indonesi | Filipinys | Kamboji | Pow Lao | Malaysi | Singapour | Pow Tay | Timor Est | Vietnam |
# Treylyans

Treylyans|  |
| Ensampel a |
testen akademek, occupation, craft, service, form of creative work  |
| Klass |
human communication, transformation  |
| Askor |
edition of a translation  |
|  Restrennow kelmys war Gemmyn Wikimedia |

An Men Rosetta, usys dhe dhiskudha styryans hieroglyfow
Keskomunya styr testen yeth bennfenten dhe yeth gosten yw **treylyans**. Kyn hwrello sleyghneth styrya lavasos skrifa, treylyans a dhallathas wosa lien skrifys omdhiskedhes rag an kynsa tro.

Rag gweres treylya, askorrys veu gerlyvrow ha lyvrow gramasek. An dedhyow ma, gwrys yw treylyans yntra niver a yethow dre jynn-amontya, hemm yw - jynn-treylyans.

A-dro dhe hanter romansow y'n yeth Kernewek yw treylyansow, ow komprehendya niver a lyvrow klassek lien Sowsnek, mes re anedha dhyworth yethow erel ynwedh, kepar ha *An Pennsevik Byhan* gans Antoine de Saint-Exupéry, po *An Jydh Finek* gans Owain Owain.

Treylyans a'n *Sutra Adamant* dhe Chinek gans Kumarajiva, an kottha lyver dedhyes y'n bys (868 O.K.)

|  |  |
| --- | --- |
|  | Onan a'n  **mil erthygel posekka** war Wikipedya yw an erthygel ma. |
# Lien

Leveryans: Lien
Gravyans yn Berlin a dhiskwedh das a lyvrow gans henwyn skriforyon Almaynek.
Gorheryow lyver koth yn lyverva
**Lien** yw bagas a oberow art gwrys a eryow. An rann vrassa yw skrifys, mes re anedha yw hwedhlys der anow. Yma lies eghen a lien, yn aga mysk bardhonieth, gwariow ha romansow. Herwydh usadow, lien a styr oberow hag yw skrifys fest yn ta.

Ni a yll gorra lien yn bagasow dyffrans der aga yeth, oos, devedhyans, eghen ha testen. An ger lien a dheu dhyworth an ger Latinek "legendum", yn terowel "lego" a styr "redya". Kelmys yw dhe'n ger "lenna".

An kynsa lien o bardhonegow epyk, kepar ha Bewnans Gilgamesh. *Ramayana* ha *Mahabharta*, dew epygow Eyndek, yw redys y'n dydhyow ma.
# Hanow (gramasek)

**Hanow** yw an ger usys rag nebonan po neppyth orth y gampolla. Yn gramasek, rann lavar yw a omhevel ha ger mell diblans po andhiblans ha hanow gwann gwiw.

## An Kernewek

### Henwyn pythek ha anpythek

**Henwyn pythek** a gampoll pythow gweladow.; lyver, ki, ha myrgh, ha **henwyn anpythek** ow tiskrifa pythow anweladow; hireth, tekter, ha tristys.

### Henwyn kemmyn ha komparek

Usys yw an term **henwyn kemmyn** rag henwyn pythek po anpythek nag yw arbennik, kepar ha mos, kan ha yeth, ha'n term **henwyn komparek** a gampoll henwyn pythek po anpythek arbennik kepar ha pobel, tylleryow, servisyow ha fondyansow. Skrifys yns i gans lytheren vras dhe notya an arbennekter, kepar ha Pyran, Kernow, Servis Kenedhlek an Yeghes, hag Agan Tavas.

Dell yw usys, usys yw lytherennow bras rag henwyn brand mes posek yw dhe berthi kov nag yw pub hanow komparek hanow brand, ha nag yw pub brand hanow komparek.

### Reydhedh henwyn

Y'n Kernewek, kepar ha yethow keltek erel, henwyn yw gorow po benow. Yn nebes achesonyow, an reydhedh a yll varya rag niver a skilaow, kepar ha chanj dres termyn po chanj herwydh rannyeth.

### Raghenwyn

Usys yw raghenwyn dhe wari rann henwyn yn lavar, dell yw usys dhe ri poslevwar neppyth po dhe avoydya dasleverel henwyn.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Onan a'n  **mil erthygel posekka** war Wikipedya yw an erthygel ma. |
# Verb

| Ensamplow |
| --- |
| * My a **wel** an mor.
* Yowann **ov** vy.
* **Yn-wedh** ev: dydh da!
* Yth ymons i ow **ponya**.
* A **yll** hi **mos** hedhyw?
 |

**Verb** yw eghen a er (rann a gows) a dheriv a-dro dhe wrians po studh. An brassa rann a lavar yw: pub lavar a gontayn dhe’n lyha unn verb. Yn Kernewek, verbow a janj rag sinya an amser hag an person.

Pub yeth y’n bys a’s teves verbow, kyn aga devenydh a yll chanjya. Ynwedh, i a yll kavos teythi dyffrans, herwydh an yeth. Rag ensampel, yn nebes yethow, avel Chinek po Indonesek, an verbow ny wrons chanjya rag sinya an amser.