Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Keynvor Eyndek

Mappa a'n Keynvor Eyndek
Leveryans: Keynvor Eynda
An **Keynvor Eyndek** po **Keynvor Eynda** yw an keynvor kerghynnys gans Asi dhe'n north, Ostrali ha'n Keynvor Hebask dhe'n est, an Keynvor Soth dhe'n soth, hag Afrika ha'n Keynvor Atlantek dhe'n west. An keynvor yw henwys wosa an avon Indus hag Hen Eynda war y vorrep north. An Pleg Mor Bengal, an Mor Arabi, an Morblek Persi ha'n Mor Rudh yw rannyow an keynvor ma.

An downna poynt y'n Keynvor Eyndek yw y'n Kleudh Java yn ogas dhe'n Enesow Sunda y'n est, 7500 m (25,344 troos-hys) down. An downder kresek yw 3,890 m (12,762 troos-hys). An Keynvor Eyndek yw tressa keynvor an brassa y'n bys, 28,350,000 mildir pedrek. An rann vrassa yw y'n hanter-bys soth.

Yma'n erthygel ma owth usya an Furv Skrifys Savonek a-barth Kernowek kres.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Onan a'n  **mil erthygel posekka** war Wikipedya yw an erthygel ma. |
# Korea Gledh

**조선민주주의인민공화국朝鮮民主主義人民共和國Chosŏn Minjujuŭi Inmin KonghwagukDemocratic People's Republic of Korea**
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| (Baner Korea Gledh) | (Kota arvow Korea Gledh) |

 |
| *Lavar kenedhlek:* 강성대국 *(Koreek: )* |
|  |
| Yeth soedhogel | Koreek |
| Pennsita | Pyongyang |
| Brassa sita | Pyongyang |
| Chairman NDC | Kim Jong-un |
| Lywydh SPA |  |
| Premier | Choe Yong-rim |
| Enep | 120,540 km² |
| Poblans (2005)  Doesedh | 22,912,177 a drigoryon 186 triger/km² |
| Anserghogeth | 9ves a vis Gwyngala, 1948 |
| Mona kemmyn | Won (₩n) (KPW) |
| Kan genedhlek | *Aegukka* |
| Kodenn kesroesweyth | .kp |
| Kodenn pellgowser | +850 |

**Korea Gledh** (yn Koreek, *조선민주주의인민공화국 Chosŏn Minjujuŭi Inmin Konghwaguk*) yw gwlas yn Asi Est.
# 15ves kansbledhen

14ves kansblydhen | 15ves kansblydhen | 16ves kansblydhen

An **15ves kansblydhen** o spys a amser ow talleth an 1sa a vis Genver 1401 hag ow tiwedh an 31ns a vis Kevardhu 1500. Yma lies tus owth usya an lavar ma gans an keth styryans ha'n blydhynyow 1400, h.y. an prys a-dhia 1400 bys 1499.

## Hwarvedhyansow

Masjid Shah-e Zinde yn Samarkand, Ouzbekistan. Skeusenn wrys a-dro dhe 1912.
* an *Ordinalia*, *Pascon agan Arluth*, ha martesen *Bewnans Ke* veu skrifys yn Kollji Glasneth, Kernow
* rebellyans Owain Glyndŵr yn Kembra
* 1429: Jeanne d'Arc a lywyas luyow Frynk dhe vudhugoleth erbynn an Sowson
* 1453: an Durkyon a dryghas Kostentinopel
* 1492: devedhyans Cristóbal Colón yn Amerika;
oll an Vuslimyon ha Yedhewon a veu estewlys a-dhiworth Spayn
* Pedro Álvares Cabral a jallenjyas Brasil avel rann a rywvaneth Portyngal
* 1497: Rebellyans 1497 yn Kernow, Dewnans, ha tylleryow erell
* 1498: devedhyans Vasco da Gama yn Eynda
# 1974

1971 - 1972 - 1973 - 1974 - 1975 - 1976 - 1977

**1974** OK yw blydhen gemmyn y'n dydhyans gregorek, ow talleth dy' Meurth.

## Hwarvedhyansow

## Dineythyansow

* 16 Genver: Kate Moss
* 13 Hwevrer: Robbie Williams
* 15 Meurth: Vaughan Gething
* 9 Gortheren: Siân Berry
* 17 Est: Shahab Hosseini
* 15 Du: Ingrida Šimonytė

## Mernansow

## Devynnow
# Boron

Boron|  |
|  |
| Ensampel a |
Elven gymyk, stoff sempel, lithophile  |
| Klass |
govetelek  |
| Furvell gymyk |
B  |
| Dydhyas diskudhans |
1892  |
| Niver atomek |
5  |
| Aray an elektrons |
1s² 2s² 2p¹, [He] 2s² 2p¹  |
| Elektronegedhegedh |
2  |
| Studh oksidyans |
2, 3, 1  |
| Rann a |
elven bagas 13, period 2, boron compound  |
|  Restrennow kelmys war Gemmyn Wikimedia |

Elven gemyk ew **boron**, niver 5 e'n Vosen Beriodek. Y arwodh gemyk ew **B**. An hanow a dheu dhort an ger Arabek *buraq*, ow styrya boraks. Syr Humphrey Davy a dhevisyas an hanow, ow kesunya an geryow Sowsnek bor**ax* ha *carb**on.

Elven essensek dhe blansow ew boron. Plansow gen palster a voron ew frooth, en arbednek avalow, ha losow kegin (broklo ha kowl). Re a voron a wra kawsya klavder (dres 5g), ha 20g ew dogen marwel. En despit dhe hebma, usys ew boron avel medhegneth leel e'n kesstoffow boraks (Na2B4O5(OH)4.8H2O) ha trenken borik (H3BO3).

E'n jydh hedhyw skiensydhyon a wra hwithrans dhe usya kesstoffow boron avel dyghtyans rag hwedhow ympydnyans.

An udnik pednfenten a voraks e'n dedhyow koth o Tibet. Chaucer a wrug mencyon a voron avel *boracic* e'n 'Canterbury Tales'. Usys o e'n termyn na avel medhegneth krohen. En 1808 e'n kettermyn, Louis-Joseph Gay-Lussac ha Louis-Jacques Thenard en Paris, ha Syr Humphrey Davy en Loundres a gavas boron dhort borat ort y dobmhe gen olkan potassiom.

Ema'n pednfenten moyha a gesstoffow boron en Death Valley en Kaliforni. An askorrans ollvysel pub bledhen ew 2 vilvil tunnas. A bris ew boron en diwysyans dhe wul boridow olkan. Usys enjei dhe wul lownyow turbyn ha jynnow fusenow. Keworrys dhe weder ew borik oksid rag askorra pyrex a fybrow gweder. Usys ew trenken borik avel ladher treghviles. En dasoberoryon nuklerek usys ew boron rag lettya dasoberyans chayn. Keworrys ew borat dhe wul godeyl.

Poos atomek boron ew 10.81, ha'y boynt teudhi ew 2300°C, ha'n poynt bryjyon 3658°C. Elven anfetelek ew boron. E hwer en lies furv, an moyha kebmyn ew polter tewl.

Devnydh marthys ew boron nitrid, haval en krevder ha spladnder dhe adamant. Usys ew avel devnydh eskravus en diwysyans. Keworrys ew ewedh dhe drebmliwyow pekara polter bejeth. E'n keth fordh ema dhe boron karbid kaletter hevelep dhe adamant.

## Mirva

* Boraks
* Polter boron
* Death Valley
* Gweder pyrex
* Trenken borik, ladher treghviles
* Boron a lesk gans flamm gwer
* Syr Humphrey Davy, an Kernow

Ma an erthygel ma usya an Furv Skrifys Savonek a-barth Kernowek diwedhes.
# Delow an Frankedh

Delow an Frankedh yn Evrek Nowydh
**Delow an Frankedh** (*"Liberty Enlightening the World"* po *"Lady Liberty"*) yw delow yn Evrek Nowydh, Statys Unys. Yma'n delow war Liberty Island, yn Porth Evrek Nowyth. Pobel Pow Frynk a ros an delow dhe'n Statys Unys yn 1886.
# Uraniom

uraniom|  |
|  |
| Ensampel a |
Elven gymyk, elven radyoweythresek, lithophile  |
| Furvell gymyk |
U  |
| Dydhyas diskudhans |
1789  |
| Niver atomek |
92  |
| Elektronegedhegedh |
1.38  |
| Rann a |
period 7, aktinid  |
|  Restrennow kelmys war Gemmyn Wikimedia |

Elven gemyk ew **uraniom**, niver 92 e'n Vosen Beriodek. Y arwodh gemyk ew **U**. An hanow a dheu dhort an planet Uranus, henwys en y dro dhort duw an ebron en mythologieth grek.

Radn veur a dobmder pervedhek an Norvys a dheu dhort breynans radyoweythresek atomow uraniom. Nag eus radn vewoniethel dhe uraniom, drefen y vos radyoweythresek.

Chif moon uraniom ew pygvoon (uraninit, UO2, po *pitchblende* en Sowsnek, dhort an Almaynek *pech* du, ha *blende* toller). En 1789 Martin Heinrich Klaproth, kemygydh Almaynek en Berlin, a hwithras pygvoon, ha kawas polter, aswonnys ganjo avel elven nowydh, henwys uraniom ganjo (diskudhys veu uraniom an keth bledhen). Enyshes veu olkan uraniom rag an kensa pres en 1841 gen Eugène-Melchior Péligot en Paris. Nag o uraniom aswonnys avel olkan peryllus bys dhe 1896 pan dhiskudhas Henri Becquerel dell wrug sampel uraniom kawsya kloud war blat skeusednek. Ev a dhamkanas bos uraniom ow tewydna dewydnow anweladow.

Jynn ebron americanek a dhroppyas an danbellen atomek kensa war Hiroshima en Nihon en 1945. An danbellen a gomprehendyas uraniom-235, kembys hag haval dhe 12,500 tonnas a TNT, ha'n tardh a ladhas a-dro dhe 75,000 dhen. Chif askorroryon uraniom ew Ostrali, an Statys Unys, Kanada, Gabon, Repoblek Werinel Kongo, Afrika Dheghow, Russi ha China. Askorrans ollvesek ew a-dro dhe 40,000 tonnas an vledhen, ha devnydh an brassa radn ew dinethi tredan. Usys ew uraniom dhort dasoberoryon nuklerek, h.y. uraniom diskargys (*depleted uranium*) rag laster gorholyon ha jynnow ebron, rag liwa priweyth ha gweder, hag en arvwisk tanbellenigow.

Pan vo atom uraniom ow folsa, askorrys ew elvednow erel, en arbednek strontiom-90. E'n 1950ow ha 1960ow, provow arvow nuklerek war enep an tir a worra strontiom-90 hag iodin-131 e'n ayrgylgh. E feu droklam en Windscale, Pow an Sowson, en 1957, hag en Chernobyl, Ukrayn, en 1986. Nanj ew a-dro dhe 2 bilvil vledhen, e feu kreunyans a uraniom e'n kerrygi en Oklo, Gabon, ow talleth dasoberor nuklerek naturel.

Poos atomek ew 238.03, y boynt teudhi ew 1132°C ha'y boynt bryjyon ew 3754°C. Y dhosedh ew 19kg an liter. Olkan arhansek, es y vortholya ha'y dhyghtya ew. Uraniom a gomprehend tri chif isotop, uraniom-238, 99.3% nodho (hanter-bewnans 4.5 bilvil vledhen), uraniom-235, 0.7% nodho (hanter-bewnans 700 milvil vledhen) hag uraniom-234, 0.005% (hanter-bewnans 245000 a vledhynnyow). Usys ew komparrivow isotopow uraniom ha plobm rag dedhya kerrygi.

## Mirva

* Ouran, duw an ebron
* Eugène-Melchior Péligot
* Plat skeusednek Becquerel, en lebma hwrug dewydnyans kawsya kloud
* Tanbellenigow gen arvwisk uraniom diskargys
* Tredanva nuklerek Wylfa, Kembra Gledh
* Gweder liwys gen uraniom
* An planet Uranus
* Kloud atomek dres cita Hiroshima, 1945
* Pygvoon

Ma an erthygel ma usya an Furv Skrifys Savonek a-barth Kernowek diwedhes.
# Ternieth Han

Ternieth Han

ternieth jinek, stat chinek istorek, oos istorek, pow istorek| Darn a | Qin Han, Early Imperial China  |
| Dalleth | 206 BCE  |
| Label teythyek | 漢朝  |
| Henwys herwydh | Han  |
| Brastir | Asi  |
| Pow | China Emperourethek  |
| Penncita | Chang'an, Chang'an, Luoyang, Luoyang, Xuchang  |
| Tyller kesordenek | 34°18′16″N 108°51′26″E  |
| Furv selyek a wovernans | myghternses  |
| Diplomatic relation | Emperoureth Romanek  |
| Sewyes gans | Cao Wei, Shu Han, Eastern Wu  |
| Yth arleha | Ternieth Qin  |
| Diwedhys | 220  |
| Istori an desten | istori Ternieth Han  |

**TerniethHan** (Chinek: 漢朝; pinyin: *Hàncháo*) o ternieth emperourethek a Jina (202 KOK – 9 OK, 25–220 OK), fundyes gans Liu Bang (Emperour Gao) ha rewlys gans an teylu Liu.

An dernieth a veu bleynys gans Ternieth Qin hag o pur verr (221–207 KOK) ha termyn heb myghtern henwys an Kenkians Chu–Han (206–202 KOK). Sewyes veu gans an oos Tri Gwlaskor (220–280 OK). An dernieth a veu goderrys yn berr gans Ternieth Xin (9–23 OK) fundyes gans lesruw kammberghenegi Wang Mang. Ytho, an dernieth yw diberthys yn dew oos — Han West (202 KOK – 9 OK) ha Han Est (25–220 OK).

Gans duryans a voy es peder kansvledhen, ternieth Han yw gwelys avel oos owr yn istori China. Delanwes re beu war honanieth hwarheans chinek alena rag. Bagas ethnek moyhariv a Jina arnwoydh a wra gelwel aga honan "tus Han". An yeth yw gelwys "yeth Han" ha Chinek skrifys yw "lytherennow Han".

Yma'n erthygel ma owth usya an Furv Skrifys Savonek a-barth Kernowek kres.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Onan a'n  **mil erthygel posekka** war Wikipedya yw an erthygel ma. |