Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Itali

**Repubblica Italiana**|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| (Baner Itali) | (Kota Arvow Itali) |

 |
| *Lavar kenedhlek: nagonan* |
|  |
| Yeth soedhogel | Italek |
| Penncita | Rom |
| Brassa cita | Rom |
| Lywydh an Repoblek | Sergio Mattarella |
| Pennmenyster | Giuseppe Conte |
| Enep | 301,340 km² |
| Poblans (2016) - Doesedh | 60,599,936 a drigoryon 201 triger/km² |
| Unnses | 17ves vis Meurth, 1861 |
| Mona kemmyn | Euro (EUR) |
| Amser - Hav (DST) | UTC +1 UTC +2 |
| Kan genedhlek | *Il Canto degli Italiani* |
| Kodenn kesroesweyth | .it |
| Kodenn pellgowser | +39 |

An **Repoblek Itali** (yn Italek, *Repubblica Italiana*) yw stat yn deghow Europa.

## Kevreow

* Carlo Biotti
# Argon

Argon|  |
|  |
| Ensampel a |
Elven gymyk, gass, atmophile element  |
| Klass |
bagas 18  |
| Furvell gymyk |
Ar  |
| Dydhyas diskudhans |
1894  |
| Niver atomek |
18  |
| Aray an elektrons |
1s² 2s² 2p⁶ 3s² 3p⁶, [Ne] 3s² 3p⁶  |
| Rann a |
period 3, bagas 18  |
|  Restrennow kelmys war Gemmyn Wikimedia |

Elven gemyk niver 18 e'n Vosen Beriodek ew **argon**. An hanow a dheu dhort an ger Greka *argos*, ow styrya diek. Y arwodh gemyk ew **Ar**.

Keth ew myns nebes pals e'n ayrgylgh, na veu dhiskudhys argon bys 1894 pan dherivis Arlodh Rayleigh ha Syr William Ramsay dhe guntelles en Rysoghen anjei dhe dhiskudha elven nowydh, bes nyns o da ganja dyllo an sewyansow. An acheson rag hebm o may hallon'jei assaya rag kesstrif restrys gen an Smithsonian Institution en Ranndir Kolombi. Udn ragsel an kesstrif o talvia dhe'n sewyansow bos dyllys woja an kesstrif en udnik. An pewas o $10,000. Rayleigh ha Ramsay a waynyas an pewas, hag en mis Genver 1895 Ramsay a wrug redya areth gen manylyon an diskudhyans. En 1904 Rayleigh a gemeras an Pewas Nobel rag Fisegieth ha Ramsay an Pewas Nobel rag Kemyk.

Argon ew gass posek rag diwysyans. Kevys ew dhort ayr linyel. An askorrans ollvysel ew moy ages 750,000 tonnas pub bledhen. Usys ew rag golowyow tredanek hag e'n diwysyans dur. Argon ew an gass en fenestri dewblek ewedh.

Argon ew 0.93% a'n ayrgylgh. Y boynt teudhi ew -189°C ha'y boynt bryjyon ew -186°C. Onan a'n gassys nobyl ew argon. Gass diliw, difler ew na wra dasoberi gen elvednow erel.

## Mirva

* Tank a argon
* Golow argon
* Syr William Ramsay
* Arlodh Rayleigh

Ma an erthygel ma usya an Furv Skrifys Savonek a-barth Kernowek diwedhes.
# Mernans

An lymnans ma yw *vanitas*, eghen a art desinys dh'agan kofhe agan bos marwel.
**Mernans** yw an diwedh a vewnans yn organedh. Pub aktivita byw ha bewoniethel a'n organedh a hedh, y'ga mysk an brys ha'n sensys. Yma bewnans finwethys dhe bub tra a vew hag y hwra puptra merwel wortiwedh. Herwydh usadow, remenans an organedh hag o byw a dhalleth pedri yn skon wosa mernans. Marow yw an hanow gwann rag taklow a verwis.

Yn tus hag yn lies eneval aral, an sinell gemmyn rag mernans yw an golon dhe hedhi lamma ha ny yll bos dastallethys, po aktivita an ympynnyon dhe hedhi. Yn medhegneth, mernans yw pan hedh an golon lamma moy es nebes mynysennow. Treweythyow, tus a yaghha kyn hwrug an golon hedhi 30 mynysen, kepar hag yn kasys a veudhi yn dowr oor.

Yn fenowgh, y hwithrir an mernans a dus rag an skila, yn arbennik gans drogoberow (kepar ha moldrans), gwall po kleves a yll pesya ladha tus erel. Hwilas an skila a mernans yw arbennekter medhegel henwys pathologieth. Y'n 21a kansvledhen, a-dro dhe 150,000 den a verow pub dydh dres oll an bys. Dew dressa rann anedha yw awos kothni. Pan wra tus kewsel a-dro dhe daklow, klevesow po hwarvosow a gawsyas mernans, an re na yw gelwys marwel po mortal.

Nebes a grys bos enev dhe dus (ha martesen miles erel) avel keworrans dhe'n korf fysegel ha krysi y hyll an enev pesya heb korf y'n neb bys a dheu, gwaya yn korf nowydh genys (dasynkarnatya) po hedhi bos. Yma kryjyansow dyffrans dhe relyjyons ow tochya an mater ma. Yma devosow arbennik dhe lies gonisogeth rag kofhe, solempnya ha gul revrons dhe'n re marow.

Yma'n erthygel ma owth usya an Furv Skrifys Savonek a-barth Kernowek kres.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Onan a'n **kans erthygel posekka** war Wikipedya yw an erthygel ma. |
# Oos Horn

Leveryans: Oos Horn
Toulys horn
An **Oos Horn** yw an termyn wosa an Oos Brons. Horn a veu askorrys yn Anatoli mar a-varr ha 1200 KOK dhe'n lyha, gans dustuni a boynt dhe dhedhyasow a-varra hwath.

Yn statys Mesopotamek Sumer, Akkad hag Assyria, horn a veu devnydhys yn martesen 3000 KOK. Onan a'n a-varra taklow gwrys gans horn teudhys o dagyer gans lown horn kevys yn bedh Hattic yn Anatoli ha dedhys a 2500 KOK. Devnydh ogas ha pell a arvow horn (owth aslea arvow brons) a lesas yn uskis hys-ha-hys dres an Est Ogas (Afrika North, Asi Soth-West) bys yn derow an kynsa milvledhen KOK.

Kyns henna, tus a usyas toulys brons po kelester ha priweyth. I a amethas hag o trigys yn kemenethow. Rann vrassa a Europa, Afrika hag Asi a dhrehedhas an Oos Horn a-ban 500 KOK. Termyn a kynsistori yw drefen, kynth yw horn ha dur posek hwath hedhyw, diwedh an Oos Horn yw styrys avel an termyn pan dallathas tus skrifa aga istori.

Y hyllir trovya horn yn es, mes y hyllir gul toulys ganso yn kales. Ev a deudh dhe dempredh ughella ages brons. Pan dhyskas govyon fatel wra toulys horn, i a allas gul lies anedha. Gans moy a doulys ha toulys gwella, tus a allas gul moy. Rag ensampel, moy a dus a allas usya arader alkan. I a allas amethi aga gwelyow gwell ha tevi moy. Neb tus a dhismygas bathow rag prena ha gwertha aga threvasow ha'ga thoulys horn.

Arvow ha arwisk brons o gweth ages an re na gwrys gans horn. Ytho, tus heb horn a veu tryghys gans tus gans horn. Soudoryon a usyas skoosow ha basnettys horn yn kasow.

Yma'n erthygel ma owth usya an Furv Skrifys Savonek a-barth Kernowek kres.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Onan a'n  **mil erthygel posekka** war Wikipedya yw an erthygel ma. |
# Sagittarius (ranneves)

Sagittarius|  |
| Ensampel a |
ranneves, ranneves y'n stergylgh  |
| Rann a |
Hanterkylgh Nevek an Dyghow  |
|  Restrennow kelmys war Gemmyn Wikimedia |

**Sagittarius** ew ranneves, onan a'n 88 aswonys gen an Unyans Steroniethek Keswlasek (IAU). Onan ew a 48 ranneves an stergelgh renkys gen steronydh a'n 2yl gansledhen Ptolemy. Hy arwodh steroniethel koth ew  (♐︎). Hy hanow ew an Latin rag "sether". Representys ew Sagittarius en venowgh gen centaur ow tedna gwarak. Ma Sagittarius ow sevel tredh Scorpius hag Ophiuchus dhe'n west ha Microscopium dhe'n est.

Kres an Hens Sen Jamys ew desedhys en radn howlsedhas Sagittarius. Drefen hedna, ma lies bonni ha niwlen ster enni. En despit dhe'y hanow, nag ew α Sgr (Rukbat, glin an sether) an steren spladna e'n ranneves, spladnvraster 3.96. An spladna ew Epsilon Sagittarii (ε Sgr) ("Kaus Australis," po "radn soth an gwarak"), gen spladnvraster a 1.85.

Sagittarius a gomprehend diw gomolen ster meur. An Gomolen Ster Meur ew tiredh spladna an Hens Sen Jamys. Ema dhe'n Gomolen Ster Bian po Messier 24 spladnvraster a 2.5.EYn Sagittarius ma lies niwlen ster, pekar ha Messier 8 (Niwlen Ster Morlydn), Messier 17 (Niwlen Ster Omega) ha Messier 20 (Niwlen Ster Trifid).

Ema an bednfenten radyo komplek Sagittarius A ow sevel en Sagittarius ewedh, ogas dh'y or gen Ophiuchus. Steronydhyon a gryj bos onan a'y gesradnow, aswonys avel Sagittarius A\*, kevradnek gen toll du kowrek en kres an galaksi, gen gronnedh a 2.6 milvil gronnedh an Howl.

* Sagittarius e'n eborn
* Delinyans Sagittarius a 1825
* Komolen Ster Meur Sagittarius
* Komolen Ster Bian (Messier 24)
* Niwlen Ster Morlydn
* Niwlen Ster Omega
* Niwlen Ster Trifid
* Messier 54, an Kensa krenvonni diskudhys ew desedhys a-ves dhe'n Hens Sen Jamys
* Mappa Kres an Hens Sen Jamys

Ma an erthygel ma usya an Furv Skrifys Savonek a-barth Kernowek diwedhes.
# Calans gregorek

An **calans gregorek** yu an calans usadow y'n Howlsedhes hedhyu. Yth usyr dedhyow an calans gregorek warbarth gans bledhynnow an "Os Kemmyn" (po "Os Cryst"), herwyth usadow.

Ottoma mysyow an vledhen y'n calans gregorek:

* Mys Genver
* Mys Whevrer
* Mys Merth
* Mys Ebrel
* Mys Me
* Mys Metheven
* Mys Gortheren
* Mys Est
* Mys Gwyngala
* Mys Hedra
* Mys Du
* Mys Kevardhu

An erthygel ma yu screfys yn Kernewek Unys.
# Ostrali Soth

| **South Australia** |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |

 |
| Desedhans Ostrali Soth yn Ostrali |
| Lavar | "United for the Common Wealth" *(Unys rag an Gemmynieth)* |
| Enep | 1 043 514 km² (5.8% dowr) |
| Poblans Dosedh | 1 526 301 2 driger/km² |
| Penncita | Adelaide |
| Kynsa Menyster | Jay Weatherill (Parti Lavur) |

**Ostrali Soth** (Sowsnek: *South Australia*) yw pow Ostrali yn darn dhyghow kres an wlaskor, war hys an Keynvor Deghow. Y syns ynni enep a 984 377 km². Ostrali Soth yw aswonys avel Stat Golyow ha Stat Gwin, ha'y fenncita yw Adelaide. Y teuth hi ha bos pow Predennek yn 1836 ha junnya Kemmynieth Ostrali yn 1901. Poblans an stat yw ogas hag 1.53 milvil (2004), ha'n niver vrassa anedha ow triga y'n morrebow ha downans an Avon Murray.

Lies Kernow a drevesigas yma y'n 19ves kansbledhen, yn arbennik war an gonna tir Yorke, yn le yth esa balyow kober.

## Ranndiryow

* Adelaide Hills
* Barossa Valley
* Konna-tir Eyre
* Konna-tir Fleurieu
* Menydhyow Flinders
* Arvor Kalgh
* Plen Nullarbor
* Tiravon
* Konna-tir Yorke
# Hungarek

| Hungarek *(magyar)* |
| --- |
| Kewsys yn: | Hungari, Romanya, Serbya, powyow erel |
| Kewsys gans: | 14.5 mylyon |
| Klasyans genynnek: | Ouralek
* **Hungarek**
 |
| Rannyethow |  |
| Savla Soedhogel: | Hungari, Slovenya, Vojvodina (yn Serbya) |
| Kodennow |
| ISO 639-1 | hu |
| ISO 639-2(B) | hun |
| ISO 639-2(T) | hun |
| SIL | hng |

**Hungarek** yu yeth Fynnek-Ugrek kewsys yn Hungari hag yn randyryow adenewan yn Romanya, Slovakya, Ukren, Croatya, Austrya, Serbya ha Slovenya. An hanow hungarek rag an yeth yu magyar**.*

Yma adhedro 14.5 mylyon a gewsoryon hungarek, ha 10 mylyon anedha a dryk yn Hungary.

Hungarek yu y'n-moyha cryjys dhe vos esel a'n tylu yethow ugrek, un yndan-bagas an yeth Fynnek-Ugrek, hag yu ynweth scoren an yethow ugrek.

Yma tybyansow erel yn kever dallethvos an yeth hungarek, mes an re-ma yu sconys dre reson nag us lowr a substans dustunyans.

An erthygel ma yu screfys yn Kernewek Unys.

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Porth Yethow** – Tre rag folennow ha klassys Wikipedya a-dro dhe yethow. |
# Kolorado

| State of Colorado |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| (Baner Kolorado) | (Sel Kolorado) |

 |
| *Lavar: Nil sine numine (Nothing without Providence)* |
| *Leshanow: The Centennial State* |
|  |
| **Kenedhel** |  Statys Unys Amerika |
| **Pennsita** | Denver |
| **Brassa sita** | Denver |
| **Governour** | John Hickenlooper (Demokratek) |
| **Enep** | 269,837 km² (8ves) |
|  - Tir | 268,879 km² |
|  - Dowr | 962 km² (0.36%) |
| **Poblans (2000)** |
|  - Sommenn | 4,301,261 a drigoryon (24ves) |
|  - Doesedh | 16.01 triger/km² (37ves) |
| **Dydhyans pan entras y'n Unyans** |
|  - Dydhyans | 1sa Est 1876 |
|  - Reyth | 38ves |
| **Senedhoryon an SU** |
|  - Henavek | Michael Bennet (Demokratek) |
|  - Bacheler | Cory Gardner (Repobloger) |
| **Berrheans an Post** | CO |
| **Hanow an drigoryon** | Coloradan, Coloradoan |
| **Amser** | UTC -7/-6 |
| **Kodenn kesroesweyth** | .co.us |
|  |

**Kolorado** (yn Sowsnek ha Spaynek, *Colorado*) yw stat yn Statys Unys Amerika. Poblans an stat yn niveryans 2020 o 5,773,714.

## Istori

Y'n dedhyow a-varr a valweyth yn Kolorado, nebes a'n dus kernewek a dheuth omma dhe wul aga thre, ow triga yn Georgetown, Central City, ha Silver Plume.

## Citys yn Kolorado

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 1 | **Denver** | 619,968 |
| 2 | Colorado Springs | 416,427 |
| 3 | Aurora | 325,078 |
| 4 | Fort Collins | 143,986 |
| 5 | Lakewood | 142,980 |
| 6 | Boulder | 100,160 |
| 7 | Glenwood Springs | 9,053 |
| 8 | Alamosa | 7,960 |
| 9 | Aspen | 6,658 |

## Gwiasva

* www.colorado.gov

## Devedhyansow
# Mozambik

**República de Moçambique**
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| (Baner Mozambik) | (Kota arvow Mozambik) |

 |
| *Lavar kenedhlek: nagonan* |
|  |
| Yeth sodhogel | Portyngalek |
| Penncita | Maputo |
| Brassa cita | Maputo |
| Lywydh | Armando Guebuza |
| Pennmenyster | Aires Ali |
| Enep | 801,590 km² |
| Poblans (2005)  Doesedh | 19,406,703 a drigoryon 24.2 triger/km² |
| Anserghogeth | dhiworth Portyngal 25ves a vis Metheven, 1975 |
| Mona kemmyn | Metical Mozambikek (Mt) (MZM) |
| Amser | UTC +2 |
| Kan genedhlek | *Pátria Amada* |
| Kodenn kesroesweyth | .mz |
| Kodenn pellgowser | +258 |

**Mozambik** (yn Portyngalek, *Moçambique*) yw gwlas yn Afrika Soth.
# Baku

Gwelyow a'n cita Baku
**Baku** (yn Azerek: *Bakı*) yw penncita Azerbayjan. Yma poblans a-ugh 2.2 milyon y'n cita a-dhia 2020.

An cita a synsys Eurovision yn 2012, hag an Gwariow Europek yn 2015.

## Devynnow
# Skrypt kyrillek

Skrypt kyrillek|  |
| Ensampel a |
kevreyth skrifa  |
| Klass |
skrypt naturel  |
| Gwrier |
Clement of Ohrid, Saint Naum, Constantine of Preslav  |
| Label teythyek |
Кириллица  |
| Dalleth/Fondya |
9 century  |
|  Restrennow kelmys war Gemmyn Wikimedia |

An **skrypt kyrillek**, po **skrypt slavonek** po **skrypt slavek**, yw kevreyth skrifa usys rag niver a yethow a-dreus Europa. Hemm yw an skrypt kenedhlek yn powyow hag a gews yethow slavek, turkek, mongolek, uralek, kawkassyek hag iranek yn Europa hag Asi. Erbyn lemmyn, a-dro dhe 250 milvil a dus a us kyrillik avel an skrypt sodhogel rag aga yethow kenedhlek, hag yn Russi a-dro dhe hanter anedha a drig.

Displegys veu an lytherennow kyrillek y'n 9ves kansvledhen O.K. yn Skol Lienek Preslav yn Emperoureth Gynsa Bulgari dres reyn tsar Simeon Veur (Simeon I), moy es gwirhaval gans dyskyblon an dhew vroder Besontin, Sen Cyril ha Sen Methodius. A-gynsow, i re dhisplegsa an skrypt Glagolitik. Henwys yw an skrypt rag enora Sen Cyril.

## Lytherennow kemmyn

Yma lies furv dyffrans dhe'n skrypt, mes a-is yma mosen a'n lytherennow moyha kemmyn. Res yw an sonyow delinyes yn arwodhow an IPA.

Darn a'n dornskrif "Bdinski Zbornik" skrifys yn 1360
Y'n managhti ma, desedhys yn fow ogas dhe Krepcha, Bulgari, diskudhys veu an skrif kottha yn kyrillek, dedhyes 921
Men kov kyrillek yn Antarktika

Lytherennow kyrillek kemmyn| Jynn-skrif | Dornskrifans | Son |
| --- | --- | --- |
| А а | *А а* | /a/ |
| Б б | *Б б* | /b/ |
| В в | *В в* | /v/ |
| Г г | *Г г* | /g/ |
| Д д | *Д д* | /d/ |
| Е е | *Е е* | /je/ |
| Ж ж | *Ж ж* | /ʒ/ |
| З з | *З з* | /z/ |
| И и | *И и* | /i/ |
| Й й | *Й й* | /j/ |
| К к | *К к* | /k/ |
| Л л | *Л л* | /l/ |
| М м | *М м* | /m/ |
| Н н | *Н н* | /n/ |
| О о | *О о* | /o/ |
| П п | *П п* | /p/ |
| Р р | *Р р* | /r/ |
| С с | *С с* | /s/ |
| Т т | *Т т* | /t/ |
| У у | *У у* | /u/ |
| Ф ф | *Ф ф* | /f/ |
| Х х | *Х х* | /x/ |
| Ц ц | *Ц ц* | /ʦ/ |
| Ч ч | *Ч ч* | /ʧ/ |
| Ш ш | *Ш ш* | /ʃ/ |
| Щ щ | *Щ щ* | /ʃʧ/ |
| Ь ь | *Ь ь* | /ʲ/ |
| Ю ю | *Ю ю* | /ju/ |
| Я я | *Я я* | /ja/ |

|  |  |
| --- | --- |
|  | Onan a'n  **mil erthygel posekka** war Wikipedya yw an erthygel ma. |
# Korsen Eynda

| Korsen Eynda |
| --- |
|  |
| Koswik Korsen Eynda yn Nihon (*Bambusoideae.*) |
| Klassans bewoniethek |
| Gwlaskor: | Plantae |
| (anrenkys): | Angiosperms |
| (anrenkys): | Monocots |
| (anrenkys): | Commelinids |
| Urdh: | Poales |
| Teylu: | Poaceae |
| Isteylu: | Bambusoideae |
| Ugh-gordh: | Bambusodae |
| Kordh: | **Bambuseae** Kunth ex Dumortier 1829 |
| Is-kordhow |
| * Arthrostylidiinae
* Arundinariinae
* Bambusinae
* Chusqueinae
* Guaduinae
* Melocanninae
* Nastinae
* Racemobambodinae
* Shibataeinae
 |
| Diversita |
| A-dro dhe 92 kinda ha 5,000 eghen |

**Korsen Eynda** po **Bambou** yw an hanow rag moy ages 1,400 eghen a blansow kowrek yn 115 kinda dyffrans. Pub korsen Eynda a's teves garr havel dhe brenn. I a dyv dell yw usys yn Afrika, Amerika hag Asi, mes i a yll tevi yn es yn Europa ynwedh.

Kors Eynda a dyv yn bonniow, mes eksistya a wra versyonow gans stolonow ynwedh. An stolonow a yll bos mar hir avel 40 meter ynter unn plans ha'n nessa. I a dyv fest uskis. David Farrelly, yn y lyver *The Book of Bamboo*, a lever dell yll bambou tevi kemmys ha 1.21 meter yn unn jydh. Byttegyns, an brassa rann a gors Eynda usys hedhyw y'n lowarth a yll tevi 3-5 cm an jydh.

Ogas dhe bub eghen a gors Eynda a's teves garrow kow rennys dhe vellow. An arr a yll bos bys dhe 30cm yn treuslinen. Pub mell a'n jeves egin tenewen. Ytho korsen eynda yw onan a'n nebes gwels a's teves kesweyth skorrennow. Skant ny wra korsen Eynda bleujowa.

## Usys

Usys yw korsen Eynda rag gul lies tra ow komprehendya bos stoff drehevel. Garrow moy yw usys rag drehevel treven, ponsow, skathow ha mebel. Y hyllir hy usya rag skaffotys. Stoff es y dhevnydh hag isel y gost yw korsen Eynda.

Korsen Eynda yw an unnik boos dhe bandas bras. Usys yw an eginyow avel boos denel, mes keginys yns i kyns aga , dell yw usys.

* Delen korsen Eynda
* Koswik korsen Eynda, Korea Dhyghow
* Skaffotys bambou
* Pons gwrys a gorsen Eynda
* Chi gwrys a gorsen Eynda
* Panda bras ow tybri bambou
* Skath gwrys a gorsen Eynda
# Ynysow Mariana Kledh

**Commonwealth of the Northern Mariana Islands**|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| (Baner Ynysow Mariana Kledh) | (Sel Ynysow Mariana Kledh) |

 |
| *Lavar kenedhlek: nagonan* |
|  |
| Kenedhel |  Statys Unys Amerika |
| Yeth soedhogel | Sowsnek, Chamorro, Carolinian, Tagalog |
| Pennsita | Saipan |
| Governour | Benigno R. Fitial |
| Enep | 477 km² |
| Poblans (2003)  Doesedh | 80,006 a drigoryon 168 triger/km² |
| Mona kemmyn | Dollar amerikan ($ USD) |
| Kan genedhlek | *Gi Talo Gi Halom Tase* |
| Amser | UTC +10 |
| Kodenn kesroesweyth | .mp |
| Kodenn pellgowser | +1-670 |

**Ynysow Mariana Kledh** (FSS: **Enesow Mariana Kledh**; Sowsnek: *Northern Mariana Islands*) yw *commonwealth* ynysek y'n Keynvor Hebask. Poblans an tiredh yn niveryans 2020 o 47,329.