Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Dastinythians

Dastinythians

movyans art, movyans gonisogethel| Tyller | Europa  |
| Y sew | art Gothek, Osow Kres, Osow Kres diwedhes  |
| Sewyes gans | Baroque, Oos Arnowydh A-Varr  |
| Prys dalleth | 14. century  |
| Prys gorfen | 17. century  |
| Studhys gans | studhyansow Dastinythians  |
| Subject named as | Renaissance  |

An **Dastinythians** yw oos in istori europek a verk an chanj a'n Osow Kres dhe'n oos arnowydh dres an 15ves ha 16ves kansvledhynnyow. Y hwyris wosa an Goredhom a'n Osow Kres diwedhes ha kelmys dhe janj sosyel meur. Yth esa assay y'n oos ma dhe dhastinythi ha gwellhe tybyansow hag avonsyansow a gotheneb klassek.

Y'n oos ma, yth esa “dastinythians” a dhyski klassek. Tus a dhallathas dastyski dyskansow skolheygyon Hen Rek, Hen Rom ha hen gemenethow erel. Y leverir bos an Dastinythians dalleth an "oos arnowydh". Sel skiansek an Dastinythians o y wersyon a vabdenieth. Dismygyans olow gwayadow alkan a uskishas lesans tybyansow yn hanter diwettha a'n 15ves kansvledhen, mes nyns o chanjyow an Dastinythians an keth dres Europa oll.

Kynth esa meur a hweldroyow yn maters skiansek ha sosyel, keffrys ha'n dalleth a ober arghanti arnowydh ha komptyans, aswonnys yw yn brassa rann rag displegyansow yn art ha kevrohow lieskonnygyon kepar ha Leonardo da Vinci ha Michelangelo.

Yma'n erthygel ma owth usya an Furv Skrifys Savonek a-barth Kernowek kres.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Onan a'n  **mil erthygel posekka** war Wikipedya yw an erthygel ma. |
# Oos an Golowyans

Lennans trajedi Voltaire *the Orphan of China* yn salon yn 1755, lymnys gans Lemonnier c. 1812.
**Oos an Golowyans**, po yn sempel **an Golowyans**, o gwayans skiansek ha filosofek a warthevyas Europa y'n 17ves ha'n 18ves kansvledhynnyow gans delanwes hag effeythyow a-dreus an bys. An Golowyans a yssynsas meur a dybyansow kreshes war an dalvosogeth a lowena denel, pursewyans godhvos res dre reson ha dre dhustuni an sensys, divaglans an eglos ha'n stat, governans dre selreyth ha delvrysyow kepar ha rydhses, avonsyans, perthyans ha brederedh.

Denis Diderot, golegydh an *Encyclopédie*
Yth esa gwreydh an Golowyans yn gwayans skiansek ha skolheygel europek gelwys mabdenieth an Dastinythians, keffrys hag yn Hweldro Skiansek hag ober Francis Bacon hag erel. Nebes tus a lever bos dalleth an Golowyans dyllans *Discourse on the Method* gans René Descartes yn 1637, gans y lavar a vri *Cogito, ergo sum* ("Y prederav, ytho yth esov"). Re erel a lever bos *Principia Mathematica* gans Isaac Newton yn 1687 diwedh an Hweldro Skiansek ha dalleth an Golowyans. Herwydh usadow, istorioryon europek a dhevnydh mernans Louis XIV a Bow Frynk yn 1715 avel dalleth ha'n Domhwelans Frynkek yn 1789 avel diwedh.

Filosoforyon ha godhonydhyon a'n oos a lesas aga thybyansow dre guntellesow orth akademis godhoniethek, salons liennek, koffijiow hag yn prynt yn lyvrow, folennigow ha jornalys. Tybyansow an Golowyans a dhomhwelas awtorita an myghternses ha'n Eglos Katholik keffrys ha golowi an hyns rag domhwelansow politek a'n 18ves ha'n 19ves kansvledhynnyow. Y hyll lies gwayansow a'n 19ves kansvledhen, y'ga mysk livrelieth, kemynegoreth ha neo-klassegieth sewya aga ertach skiansek dhe'n Golowyans.

#### Tus a Vri a Oos an Golowyans

* John Locke (1632-1704)
* Thomas Paine (1737–1809)
* Voltaire (1694-1778)
* Jean-Jacques Rousseau (1712-1778)
* Denis Diderot (1713–1784)
* Thomas Jefferson (1743-1826)
* Benjamin Franklin (1706-1790)
* Immanuel Kant (1724-1804)
* Gottfried Leibniz (1646-1716)
* David Hume (1711–1776)
* Adam Smith (1723–1790)

Yma'n erthygel ma owth usya an Furv Skrifys Savonek a-barth Kernowek kres.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Onan a'n  **mil erthygel posekka** war Wikipedya yw an erthygel ma. |
# Bakteria

| Bakteria |
| --- |
|  |
| *Escherichia coli* |
| Klassans bewoniethek |
| Arlotteth: | **Bacteria** |
| Fyla |
| * Actinobacteria
* Aquificae
* Armatimonadetes
* Bagas Bacteroidetes/Chlorobi
* Caldiserica
* Bagas Chlamydiae/Verrucomicrobia
* Chloroflexi
* Chrysiogenetes
* Cyanobacteria
* Deferribacteres
* Deinococcus-Thermus
* Dictyoglomi
* Elusimicrobia
* Bagas Fibrobacteres/Acidobacteria
* Firmicutes
* Fusobacteria
* Gemmatimonadetes
* Nitrospinae
* Nitrospirae
* Planctomycetes
* Proteobacteria
* Spirochaetes
* Synergistetes
* Tenericutes
* Thermodesulfobacteria
* Thermotogae
 |

**Bakteria** (unplek: **bakteriom**) yw bagas a organedhow ungellek, korrwelek. Yma kellow byhan heb sprusen wir dhedha. Pur gemmyn yns i yn ogas pub kerhynnedh war an planet. Nebes bakteria a gaws disesys avel kolera, klavor ha'n pla gwynn.

Gwedhen fylogenynnek ow tiskwedhes an perthynyans ynter an Archaea hag arlottethow erel bewnans. Eukaryotes yw liwys rudh, archaea gwyrdh ha bakteria glas. Dhyworth Ciccarelli et al. (2006)
## Devynnow

## Kevrennow a-ves

* (Sowsnek) Todar's Online Textbook of Bacteriology
# Protist

| Protists |
| --- |
|  |
| *Paramecium* |
| Klassans bewoniethek |
| Arlotteth: | Eukaryota |
| Gwlaskor: | **Protista** Haeckel, 1866 |
| Fylums |
|
Lies anedha |

Bagas varyansek a daklow byw yw an **protists**. I a gomprehend oll an Eukaryota nag yw eseli an plansow, enevales po fongow. Nyns yw an bagasow a brotists kelmys yn ogas an eyl dh'y gila hag y's rennir yn fenowgh yn niver a wlaskordhow dyffrans. An brassa niver a brotists yw organedhow unnkellek mes nebes algi a dyv bys dhe 60 m.

## Bagasow posek

* Amoebozoa - r.e. *Amoeba*
	+ Mycetozoa (Myxomycota) - fongow lysnavedh
* Apicomplexa - r.e. *Plasmodium*
* Bacillariophyta - diatomow
* Chlorophyta - algi gwyrdh
* Choanozoa
* Chrysophyta - algi owrek
* Ciliophora - r.e. *Paramecium*
* Dinoflagellata
* Euglenozoa
* Foraminifera
* Oomycota
* Phaeophyta - algi gell
* Rhodophyta - algi rudh

* Nebes eghennow a amoeba
* Fong lysnavedh
* Diatomow
* Algi gwyrdh war veyn arvorel yn Taiwan
* Poll leun a algi owrek yn Nihon
* Nebes eghennow a *Dinoflagellata* a askor bewsplanyjyon (*bioluminescence*)
* 30 eghen a foraminifera
* Algi rudh
# Losonieth

Leveryans: Losonieth
Skorrow war gwedhen
**Losonieth** yw skiens plans. Rann a vewonieth yw. Henwys yw ynwedh 'losowieth'. Godhonydh a wra studhya losonieth yw henwys losonydh. I a studh fatel wra oberi plansow.

## Rannow a Losonieth

* Agronomieth - Omrians a skiens plans dhe askorrans trevas
* Ekologieth losow - Plansow y'n kyrghynnedh
* Furvyans losow - Strethur ha kylghow bewnans
* Fisiologieth losow - Gwithresow bewnans a blansow
* Fytokymygieth - Argerdhow kymyk yn plansow
* Fytopathologieth - Klevesow plans
* Genynnegieth losow - Eretons genynnek yn losow
* Gommonieth - Gommon ha plans an mor
* Kewnieth - Kewni, hag erel
* Korfonieth losow - Strethur gwias ha gogell
* Korrpaleontologieth - Bleus bleujow ha sporow
* Koswigieth - Menystrans koswik
* Lowarthorieth - Plansow gonedhys
* Paleolosonieth - Plansow omgarregys
* Skiens fongow - Skavellow gronek ha fongow
* Systemegieth - Klassyans ha henwyn plans

## Losonydhyon a Vri

* Theophrastus, filosofer Hellenist, skrifer, ev a gevreythyas deskrifansow losoniethek.
* Ibn al-Baitar (m. 1248), godhonydh andalusi-arabek, skrifer godhoniador losonieth.
* Georges-Louis Leclerc, Comte de Buffon (1707–1788) naturor frynkek, menystrer *Jardin du Roi* ('Lowarth an Myghtern'). Ev a dhyllas 35 lyver a'y *Histoire naturelle* dres y vewnans ha 9 moy o dyllys wosa y vernans.
* Luther Burbank (1849–1926), losonydh amerikanek, lowarther ha ragresor skiens ammeth.
* Charles Darwin (1809–1882), skrifer a eth lyver losoniethek wosa dyllans *Origin of Species* (kw: An Sordyans a Eghennow).
* Al-Dinawari (828–896), losonydh kurdek, istoryor, doronydh, steronydh, mathemategydh, selyer losonieth Arabek.
* Conrad Gessner (1516–1565) naturor ha lyvergrafydh a Swistir.
* Joseph Dalton Hooker (1817–1911), losonydh ha hwithrer tiryow sowsnek.
* Carl Linnaeus (1707–1778), losonydh, medhek ha studhyor miles swedek. Ev a fondyas a'n rester arnowydh a gevreyth hanow dewhenwek.
* Gregor Mendel (1822–1884), pronter austinek ha godhonydh. Ev a studhyas eretons noswedhyow yn pys.
* John Ray (1627–1705), naturor sowsnek, tas godhvewnans sowsnek.
* G. Ledyard Stebbins (1906–2000), losonydh ha genynneger amerikanek.
* Eduard Strasburger (1844–1912), professor polak-almaynek ha losonydh a vri a'n 19ves kansvledhen.
* Nikolai Vavilov (1887–1943) losonydh ha genynneger russek. Ev a studhyas gwaneth, ys ha trevasow greunek erel.

Yma'n erthygel ma owth usya an Furv Skrifys Savonek a-barth Kernowek kres.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Onan a'n  **mil erthygel posekka** war Wikipedya yw an erthygel ma. |
# Bewdeknologieth

bewdeknologieth|  |
| Ensampel a |
godhonieth ynterdestennek, godhonieth weythresek, dyskybeleth akademek, sort a deknologieth, diwysyans  |
| Klass |
teknegieth  |
| Rann a |
teknegieth, bywonieth  |
| Synsys ynno/i |
industrial biotechnology, medical biotechnology  |
|  Restrennow kelmys war Gemmyn Wikimedia |

Kresen hwithrans gwiasow plansow
System dogvennans jell hag a hwither kedhlow genynnek
**Bewdeknologieth** yw teknologieth a us organedhow byw. Bewdeknologieth yw usys dre vras yn ammeth, godhonieth boos, ha medhegneth. Yn bewdeknologieth, organedhow byw yw usys dhe wul kymygow hag askorrasow dhe les, po rag performya oberen dhiwysyansel.

## Ensamplow

Ensampel a vewdeknologieth yw devnydh an dasoberans bragesi yn burm dhe wul korev ha diwosow lasek erel. Ensampel aral yw an devnydh a garbon dewoksid askorrys gans burm dhe weres drehevyans bara.

## Usadow

Usys yw an ger bewdeknologieth dhe gampolla teknologieth ynjynorieth genynnek y'n 21ns kansvledhen. Byttegyns, an term yw usys rag lies fordh a janjya organedhow bewoniethel rag edhommow denses. Y tallathas gans treylvaow plansow teythyek dhe drevasow boos gwellheys dre dhewisyans kreftus ha krowsegyans. Bewynjynorieth yw an wodhonieth mayth yw selys pub ombrofyans bewdeknologiethel warnedhi. Gans displegyans fordhow nowydh ha teknegow arnowydh, diwysyansow bewdeknologieth hengovek re dhallathas gwellhe kwalita aga askorrasow ha moghhe askorruster aga systemow.

Possybyl yw klonya (an argerdh a dhewblekhe organedhow) drefen bewdeknologieth. Lies den a breder nag yw hemma ewn yn fas hag erel ow prederi y halsa assoylya lies dises. Y hyllir usya bewdeknologieth dhe assoylya lies kudyn kepar hag effeythadowder askorras ha lehe tommheans ollvysel.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Onan a'n  **mil erthygel posekka** war Wikipedya yw an erthygel ma. |
# Barlys

| Barlys |
| --- |
|  |
| Barlys (*Hordeum*) |
| Klassans bewoniethek |
| Gwlaskor: | Plantae |
| (anrenkys): | Angiosperms |
| (anrenkys): | Eudicots |
| (anrenkys): | Commelinids |
| Urdh: | Poales |
| Teylu: | Poaceae |
| Kinda: | Hordeum |
| Ehen: | H. vulgare |
| Hanow dewhenwek |
| Hordeum vulgare Linneaus |

**Barlys**, hanow godhoniethel (Hordeum vulgare), po **heydh**, esel a'n teylu gwels, Poaacea, yw greunvos posek tevys yn hinyow temprek a-dreus an bys. Barlys o onan a'n greunvosow kynsa tevys, yn arbennik yn Eurasi mar a-varr avel 10,000 alemma. 70% a askorrans barlys yw usys rag megyans enevales, ha 30% avel pennfenten mater bragesadow dhe askorra korev. Usys yw yn kowlow ha brosow, hag yn bara barlys. Yn kemmyn greun barlys yw treylyes yn brag.

Yn 2017, barlys o an peswora greunvos yn array an myns askorrys (149 milvil tonnas) wosa hwegys, ris ha gwaneth.

## Askorrans

Askorroryon barlys posekka an bys (2007)|  Array  | Gwlas |  Myns  (in t) |  Array  | Gwlas |  Myns  (in t) |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|    1 |  Russi   | 15.663.110 |    9 |  Breten Veur   | 5.149.000 |
|    2 |  Kanada   | 11.822.100 |    10 |  Statys Unys   | 4.611.940 |
|    3 |  Spayn   | 11.684.000 |    11 |  Poloni   | 4.065.800 |
|    4 |  Almayn   | 11.034.200 |    12 |  China   | 3.851.000 |
|    5 |  Pow Frynk   | 9.472.000 |    13 |  Denmark   | 3.104.200 |
|    6 |  Turki   | 7.423.000 |    14 |  Iran   | 3.000.000 |
|    7 |  Ukrayn   | 6.000.000 |    15 |  Pow Kazagh  | 2.600.000 |
|    8 |  Ostrali   | 5.920.000 |     | Ollvysel    | 136.207.179 |
| *Source: Food and Agriculture Organization of the United Nations (FAO)* |

* Plans barlys
* Park barlys adhves
* Penn-ys barlys

|  |  |
| --- | --- |
|  | Onan a'n  **mil erthygel posekka** war Wikipedya yw an erthygel ma. |
# Andes

An **Andes** yw kadon menydh yn Amerika Soth. Hirra kadon y'n Norvys yth yw, a-dro dhe 7,000km y hirder hag a-dro dhe 200km y lester. Aconcagua (Arghantina) yw an ughella poynt, 6,962m y ughelder.
# Salicaceae

Kathigenow helygen
**Salicaceaealus** yw teylu a 55 genas a blans bleujek.

## Genasow

* *Abatia*
* *Aphaerema*
* *Azara*
* *Banara*
* *Bartholomaea*
* *Bembicia*
* *Bennettiodendron*
* *Bivinia*
* *Byrsanthus*
* *Calantica*
* *Carrierea*
* *Casearia*
* *Chosenia*
* *Dissomeria*
* *Dovyalis*
* *Euceraea*
* *Flacourtia*
* *Hasseltia*
* *Hasseltiopsis*
* *Hecatostemon*
* *Hemiscolopia*
* *Homalium*
* *Idesia*
* *Itoa*
* *Laetia*
* *Lasiochlamys*
* *Ludia*
* *Lunania*
* *Macrohasseltia*
* *Mocquerysia*
* *Neopringlea*
* *Neoptychocarpus*
* *Neosprucea*
* *Olmediella*
* *Oncoba*
* *Ophiobotrys*
* *Osmelia*
* *Phyllobotryon*
* *Phylloclinium*
* *Pineda*
* *Pleuranthodendron*
* *Poliothyrsis*
* *Populus*
* *Priamosia*
* *Prockia*
* *Pseudosalix*†
* *Pseudoscolopia*
* *Pseudosmelia*
* *Ryania*
* *Salix*
* *Samyda*
* *Scolopia*
* *Scyphostegia*
* *Tetrathylacium*
* *Tisonia*
* *Trichostephanus*
* *Trimeria*
* *Xylosma*
* *Zuelania*
# Virgil

**PubliusVirgilius Maro**, (15ves Mis Hedra, 70 KOK - 21a Mis Gwynngala 19 KOK) aswonnys dhe redoryon Sowsnek avel **Vergil**, o bardh gerys-da y'n Emperoureth Romanek.
# Frynkek

| Frynkek *(Français)* |
| --- |
| Kewsys yn: | Frynk, Kanada, Pow Belg, Pow Swis, Heyti, ha powyow erel |
| Kewsys gans: | 130 milvil |
| Klasyans genynnek: | Eyndo-Europek
* Romanek
	+ Romanek West
		- Gallo-Romanek
 |
| Rannyethow | Québécois, Acadien, rannyethow erel |
| Savla Sodhogel: | Académie française |
| Kodennow |
| ISO 639-1 | fr |
| ISO 639-2(B) | fre |
| ISO 639-2(T) | fra |
| SIL | FRA |

**La langue française dans le mondeLégende:

Bleu foncé: langue maternelle ;
 Bleu: langue administrative ;
 Bleu clair: langue de culture ;
 vert: minorités francophones.
**Frynkek** po **Frenkek** (français) yw yeth romanek a-dhyworth Frynk wostalleth, ha kewsys y'n eur ma gans 130 milvil a dus yn 52 vro. Yeth sodhogel yw hi yn Frynk, Pow Belg, Pow Swis, Kanada, Côte d'Ivoire, Heyti ha lies gwlas aral. An yeth a dhallathas yn Latin an werin a Bow Gall, gans lies chanj byghan dhyworth yeth ermanek an Frankydh.

Yn Breten Vyghan, an yeth frynkek re gemmeras le an *gallo* y'n Est, ha part an bretonek y'n West.

## Fonologieth

Bogalennow Frynkek
## Rannyethow

Mappa a rannyethow Frynkek ha'n yethow erel kewsys yn Frynk
# Anellans

Leveryans: Anellans
Dres **anellans**, nerth yw dyllys yn furv a yll bos usys gans gogellow. Organedhow byw oll a wra anella. Gogellow plans ha mil a us an argerdh anellans dhe dhyllo nerth a-dhyworth glukos.

Yma dew eghen a anellans: anellans erobyk hag anellans anerobyk. Terri boos gans oksyjen yw anellans erobek, ha byttegyns terri boos heb oksyjen vyth yw anellans anerobek.

* Enevales a gyv karbohydratow, avel starcha ha sugra rag aga dybri. Tomder yw dyllys gans an gwriansow kymyk ma yn gogellow. Y previr hemma avel tomder an korf.
* Plansow a wra aga harbohydratow aga honan dres lughwrians. I a gyv dioksid karbon a'n kerghynnedh ha'ga nerth a'n Howl.

Yma'n erthygel ma owth usya an Furv Skrifys Savonek a-barth Kernowek kres.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Onan a'n  **mil erthygel posekka** war Wikipedya yw an erthygel ma. |