Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Berkeley, California

Berkeley

**Berkeley** yw cita yn Konteth Alameda, Kaliforni, Statys Unys. Henwys rag George Berkeley, an cita a veu ynkorforys yn 1878. Yn 2000, poblans an cita o 102,822.

## Gwiasva

* www.cityofberkeley.info
# Esplegyans

Lymnans an esplegyans a dus yn lyver Sowsnek ow tisplegya korfow eskern.
**Esplegyans** yw argerdh bewoniethel. Yth yw fatel wra chanjya taklow bew dres termyn ha fatel wra eghennow nowydh displegya. An tybieth a esplegyans yw tybyans posek yn bewonieth a styr fatel ober esplegyans hag, ynwedh, fatel wrug taklow bew ha difudhys dos ha bos kepar ha dell yns i.

Esplegyans re beu ow hwarvos a-ban dhallathas bewnans war an Norvys hag usi ev ow hwarvos lemmyn. Kawsys yw gans dewis naturel. Nyns yw eyl organedhow bew an keth avel y gila poran, yma dyffransow munys dhedha. Nebes dyffransow a wra treusvewa po dynythi esya. Po y fydh esya dhe drovya boos, omgudha a beryl po maga fleghes a wra treusvewa. Ena, y fydh dhe'n fleghes nebes an taklow hag o dhe les dhe'ga herens. Dres termyn, an dyffransow ma a wra pesya ha'n organedh a wra chanjya lowr dhe vos eghen nowydh.

Y hwodhir y hwrug taklow bew chanjya dres termyn, awos bos gweladow aga horfow marow yn karrygi. An korfow marrow ma yw henwys 'omgarregynnow'. Hemma yw prov bos an enevales ha plansow a'n jydh hedhyw dyffrans a'n re a'n termyn eus passys. Dhe gottha an omgarregyn, dhe vrassa an dyffransow a'n furvow arnowydh. Skila a hemma yw esplegyans ha skoodhys yw gans meur a dhustuni.

Yma'n erthygel ma owth usya an Furv Skrifys Savonek a-barth Kernowek kres.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Onan a'n **kans erthygel posekka** war Wikipedya yw an erthygel ma. |
# Charles Darwin

Charles Darwin, 1868
**Charles Robert Darwin** (12 Mis-Hwevrer 1809 - 19 Mis-Ebryl 1882) o bywonydh ha dororydh sowsnek, meurgerys rag y dybieth may hwra oll eghennow byw kevrenna hendasow gemmyn.

Darwin a veu genys yn Shrewsbury, Shropshire, Pow Sows. Ev a dhallathas studhya medhegieth dhe Bennskol Karedin mes dos ha bos didheurys gans bywonieth vorek. Awos hemma, y das a wrug y dhannvon dhe Bennskol Kargront rag dos ha bos pronter.

Y studhyans a vywonieth hag anpryvyon a besyas hag ev a omjunyas vyaj skiensek an Morlu Predennek war an gorhel HMS Beagle. An vyaj a dhuryas pymp blydhen ha Darwin a observyas ydhyn hag enivales a'n ynysow Keynvor Hebask.

Wosa'n vyaj, Darwin hag Alfred Russel Wallace a dhellos aga thybieth an esplegyans.

Darwin a verwis yn y ji yn Loundres yn 1882. Ev a veu ynkleudhys yn Westminster Abbey.
# Bywonieth

**Bywonieth** (KK; **byologyl** yn KUA ha **bewonyeth** yn KU) yw studhyans godhoniethek a greatoryon byw, yn arbennik enyvales. (Studhyans plansow yw gelwys losonieth, ha studhyans korrbryves yw gelwys korrvywonieth.) Yn foy efan, bywonieth yw skians bywnans y honan, ow studhya natur ha fara kreatoryon, devedhyans edhennow, ha kesvywder ekolojiek.

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
|  |  |

Yma bywonieth ow studhya bywnans yn y liestekter oll. *(Gans an howl a'n gwartha gledh)* Korrbryv kolera, gwydhenn keres, skavell-groenek leth, payon.

Yma bywonydhyon ow klasya eghennow orth gwydhennow genynnek. Ottomma ensampel a wydhenn a'n teyr 'emperoureth' (yn lytherennow tew) ha pymp 'gwlaskor' (yn lytherennow italek) a greaturyon byw:

Archaea
*Archaea* (po *Archaebacteria*, korrbryves ow triga yn-dann studhyow fest kales)
Bacteria
*Bacteria* (po *Eubacteria*, moyha korrbryves)
Eukaryota
*Protista* (korrbryves eukaryotek)
*Fungi* (kosk, skavellow-kroenek, h.e.)
*Plantae* (plansow)
*Animalia* (miles/enyvales)
## * Animalia - Bos primigenius taurus
* Planta - Triticum
* Fungi - Morchella esculenta
* Stramenopila/Chromista - Fucus serratus
* Bacteria - Gemmatimonas aurantiaca (- = 1 Micrometer)
* Archaea - Halobacteria
* Virus - Gamma phage
# Godhonieth

**Godhonieth** yw an maner hwithrans godhoniethek, po an korf ordenys a skians gwaynys der an maner hwithrans ma.

Y hyllir arraya enebow a wodhonieth a-hys diw fordh:

* godhonieth pur po gonedhys
* godhonieth naturel po kowethasel

 *Is-stokk yw an erthygel ma. Ty a yll gweres Wikipedia orth y lesa.*

|  |  |
| --- | --- |
|  | Onan a'n **deg erthygel posekka** war Wikipedya yw an erthygel ma. |
# Organedh

Arth gell, bugh, yar, puffer tron botel, gallina ha hogh gwyls.
**Organedh** yw unigyn tra vyw. Es yw dhe aswon tra vyw, mes nyns yw mar es dhe'y styrya. Enevales ha plansow yw organedhow, yn apert. Organedhow yw rann vyw (*biotic* yn Sowsnek) a'n kerghynnedh. Kerrygi ha howlsplann yw rann a'n kerghynnedh anvyw.

Dell yw usys, yma dhe organedhow pymp edhom selyek may pessyo aga metaboledh. Yma edhom dhedha a ayr, dowr, megyans, nerthedh ha tyller bewa. Byttegyns, nyns eus edhom dhe bub tra vyw a bubonan anedha kettermyn. Nyns eus edhom dhe lies organedh a hedhas dhe ayr vytholl.

Nyns eus akord a-dro dhe virusys po yns i byw po anvyw. Gwrys yns i a brotin ha trenken nukleyek, hag i a espleg. Mes i a eksist yn diw wedh pur dhyffrans. Unn wedh yw yn kosk, anweythresek. An aral yw a-ji kell byw organedh aral. Ena an virus yw pur weythresek pan wrello dinythi y honan. Hevelep yw dhe dowlen jynn-amontya. Pan vo usys, gweythresek yw, mes pan na vo usys, anweythresek yw. Towlen yw yn neb kas. Ensampel aral dhyworth bewonieth yw an spor, hag yw gwedh lesrannans a vakteria, fong po nebes plansow. Nyns yns i gweythresek bys pan vons y'n studh ewn. Yma dhe pub tra vyw an rannow oberi rag drehevel organedh dien, mes rag tro skwychys yn farow yns i.

Nebes organedhow yw gwrys a vilvilyow a gellow, hemm yw organedhow lieskell. Y hyllir gweles lies unn heb devnydh korrwellell.

An brassa niver a organedhow yw mar vyghan dell na yllir aga gweles gans an lagas. Yma edhom dhywgh a gorrwellell dh'aga gweles. Gelwys yns i korrorganedhow, gans nebes anedha gwrys a unn kell (gelwys organedhow unnkell). Ensamplow yw bakteria ha protozoa, kepar ha'n amoeba ha paramecium.

## Devedhyans

An ragdres gwedhen bewnans a assay deskrifa kolmow goos yntra taklow byw. Onan a'n chif amkanow yw aswon LUCA (*last universal common ancestor* po hendas kemmyn ollvysel diwettha). Prederys yw bos LUCA ow pewa nans yw a-dro dhe 3.8 bilvil bledhen (neb termyn y'n Paleoargheek). Hendas kemmyn ollvysel yw a lyha 102860 moy gwirhaval ages kavos lies hendas. Model gans hendas kemmyn sengel, mes gasa nebes chevisya genynnow yw 103489 gweyth mor gwirhaval ages an model lieshendas gwella. An tybyans a dheuth dhyworth *On the Origin of Species* gans Charles Darwin, "ytho... gwirhaval yw bos pub kroadur organek a vewa bythkweth war an bys ma diyskynnys dhyworth neb fuv kynosel..."

* *Escherichia coli* yw organedh unnkell korrwelek, ha prokaryot maga ta.
* Amoebae yw eukaryotes unnkell
* Fongow polypor ha gwydh angiosperm yw eukaryotes meur lieskell.
* Gwydhen bewnans. Ny wra virusys omdhiskwedhes omma drefen nag eus dustuni fatell wrons keskelmi dhe'n teyr arlotteth aral a vewnans

|  |  |
| --- | --- |
|  | Onan a'n  **mil erthygel posekka** war Wikipedya yw an erthygel ma. |
# Podnegieth

Ponnegieth|  |
| Ensampel a |
skorren a wodhonieth  |
| Klass |
losonieth  |
| Rann a |
godhonieth an nor, bywonieth  |
| Synsys ynno/i |
aeropalynology  |
|  Restrennow kelmys war Gemmyn Wikimedia |

**Podnegieth** (Sowsnek: *palynology*) ew studhyans podn, ha hebm ew styr dien an ger Sowsnek (dhort an Greka: *παλύνω*, palynō, "skollya" hag -logy). Ma podnegydhyon ow tielvedna samplow a berthyglow dhort an ayr, dowr po godhasow a neb oos. Ma studh ha klassans an perthyglow, organek hag anorganek, ow rei gidyansow dhe vewnans, kerhydnedh ha studhyow nerthedh a's askorras.

Ma dhe gorrvantedhednow a bodn bos studhyes a-dhia an 1870ow. Mikroskopow a wellheas tybyansow a-dro dhe wiskansieth a veu profyes. Robert Kidston ha P. Reinsch a alsa studhya sporow mantedhek en gweliow Glowek ha Dewnek, ha's keheveli gen sporow bew.

* Ponn saben en-dadn an mikroskop
* Sporow trilete
* Ow sampla rag kolodnen podn

Ma an erthygel ma usya an Furv Skrifys Savonek a-barth Kernowek diwedhes.
# Korfonieth

Lymnans dhyworth an lyver *De humani corporis fabrica*, 1543, gans Andreas Vesalius.
**Korfonieth**, po **Anatomy** (dhyworth Grew ἀνατέμνω *anatemnō* "my a dhivyn" dhyworth ἀνά *ana* "yn-bann", ha τέμνω *temnō* "my a dregh"), yw skorren a vewonieth ha studhyans a'n strethur a enyvales ha'ga rannow yw.
# Gnasonieth

**Gnasonieth**, po **fysiologi** (dhyworth Grew φύσις *physis* "gnas, dalleth" + -λογία *-logia* "studhyans a") yw skorren a vewonieth ha studhyans a nasweyth yn bewennow.
# Metaboledh

Leveryans: Metaboledh
Strethur adenosine triphosphate (ATP), rann an kevreyth metaboledh.
**Metaboledh** yw an dasoberyansow kymyk a wra synsi agan bewnans. Y hwer y'n gogellow a organedhow byw.

Dasoberyansow katalysys gans ensayms a wra gasa organedhow dhe devi, lieshe, mentena aga strethurow ha gorthebi aga kerghynnedh. An ger 'metaboledh' a yll styrya ynwedh goans ha treusporth a substansow yntra gogellow dyffrans.

Herwydh usadow, metaboledh yw rynnys yn dew klass. Kataboledh a wra terri mater organek ha trevasa nerth dre anellans gogellek. Anaboledh a us nerth dhe dhrehevel molekoulow kepar ha protenow ha trenkennow genynnek.

An dasoberyansow kymyk a vetaboledh yw restrys dhe trulerhow metabolek, po troweythyow, kepar ha'n troweyth Krebs. Unn kymygen yw treylys dhe gymygen aral dre gevres a gammow gans kevres a ensayms.

An kevreyth metabolek a organedh a wra ervira py par substans yw leun a vegyans ha py par yw gwenynek. Rag ensampel, neb prokaryotes a us hidrojen loskvennek avel substans a vag, mes an ethen ma yw gwenynek dhe enevales. Tooth metaboledh, kevradh metabolek, a wra awedhya pygemmys boos yw res dhe organedh ha fatel wra kavos an boos ma.

Yma'n erthygel ma owth usya an Furv Skrifys Savonek a-barth Kernowek kres.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Onan a'n  **mil erthygel posekka** war Wikipedya yw an erthygel ma. |
# Omdhoon

**Omdhoon** yw an pyth a wra mil po fatell wra actya. Omdhoon a yll bos war po diswar. I a yll bos herys po dyskys. An termys yw usys ynwedh rag systemow ha jynnow a wra dasoberi gans aga herghynnedh.

Yn arbrovow, omdhoon yw an dasoberyans avisys may hwra hwarvos pan dhegemmer kedhlow organedh. Nebes organedh yw komplekka ages aral hag i a yll bos warra a’s kerghynnedh. Mars yw war aga omdhoon, i a wor an pyth yth ymons i ow kul. Mars yw diswar aga omdhoon, ny wodhons i an pyth yth ymons i ow kul.
# Doronieth

Mappa an bys gwrys yn Amsterdam yn 1689 ha gwithys yn Iseldiryow.
**Doronieth** yw an rann a wodhonieth ow tochya studhya tiryow, tus ha happyansow an Norvys ha planetys. Y hwra doronieth assay konvedhes an bys ha'y deythi denel ha naturel, le may ma taklow ha fatel wrussons treylya ha praga maga ta. Ny dal kemyska an geryow 'doronieth' ha'y studhyans kelmys 'dororieth'.

Yma dew rann jyf a dhoronieth: doronieth dhenel ha doronieth fisegel. Doronieth dhenel a studh tus ha'ga kemenethow, gonisogethow, erbysiedhow hag ynterweythresow gans an kerghynnedh dre studhya aga ferthyansow dres spas ha le. Doronieth fisegel a studh argerdhow ha patronyow y'n kergynnedh naturel kepar ha y'n ayrgylgh, dowrgylgh, bewgylgh ha dorgylgh.

Nebonan a studh doronieth yw doronydh. Mappys yw toul posek yn doronieth, gwruthyl ha studhya mappys yw gelwys skiens mappys po kartografieth.

Alexander von Humboldt, onan a'n ragresoryon a dhoronieth avel testen akademek arnowydh
## Sortow a dhoronieth

* Doronieth dhenel
	+ Doronieth wonisogethel
	+ Doronieth erbysek
	+ Doronieth yeghes
	+ Doronieth istorek
	+ Doronieth bolitek
	+ Doronieth boblans
	+ Doronieth bowek
	+ Doronieth gowethasek
	+ Doronieth dreusporth
	+ Doronieth drevek

* Doronieth fisegel
	+ Dorfurvonieth
	+ Hinonieth
	+ Keweronieth
	+ Dowronieth
	+ Moronieth
	+ Bewdhoronieth
	+ Rewlivieth
	+ Ponnegieth
	+ Gweresonieth
	+ Doronieth blanetek

## Doronydhyon a vri

* Alexander von Humboldt (1769–1859) – skrifer *Cosmos* ha fundyer bewdhoronieth
* Ellen Churchill Semple (1863–1932) – an kynsa lewydhes an Kowethas Doronydhyon Amerikanek
* Eratosthenes (c. 276–c. 195/194 KOK) – kalkor braster an Nor
* Gerardus Mercator (1512–1594) – kartografer a wrug an towlyans mercator
* Muhammad al-Idrisi (Arabek: أبو عبد الله محمد الإدريسي; Latin: Dreses) (1100–1165) – skrifer Nuzhatul Mushtaq
* Ptolemy (c. 100–c. 170) – kuntellor godhvos Grek ha Roman y'n lyver Geographia
* Radhanath Sikdar (1813–1870) – kalkor ughelder Everest
* Strabo (64/63 KOK – c. 24 OK) – skrifer Geographica, onan a'n kynsa lyvrow doronieth

Yma'n erthygel ma owth usya an Furv Skrifys Savonek a-barth Kernowek kres.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Onan a'n **kans erthygel posekka** war Wikipedya yw an erthygel ma. |
# Ekologieth

Koral war Flynn Reef, rann an Krib-bar Meur Ostrali yn ogas dhe Cairns, Queensland, Ostrali.
**Ekology** yw an rann a vewonieth a studh an kolmow ynter organedhow bew, y'ga mysk tus, ha'ga kergynnedh fisegel. An ger a dheu a'n Grek *oikos* = chi; *logos* = studhyans ha'n lostelven 'ieth'. Godhonydhyon a studh a desten yw henwys ekologydhyon.

Studhys yw organedhow orth nivel unigyon, poblans, kemeneth, ekokevreythow ha'n bewgylgh. Ekologieth yw kelmys gans an skiensow perthynek a vewdhoronieth, bewonieth esplegyek, genynnek, ethologieth hag istori naturel. Awos ekologieth dhe styrya py furv pynag a vewliesekter, ekologydhyon a hwither puptra a vakteria munys yn eylgylghya megyansow dhe'n effeythyow a goswigow glaw trovannel war ayrgylgh an Norvys. Chanj an hin yw pur bosek yn hwithrans ekologiethek lemmyn.

Yma lies us hewul a ekologieth yn bewonieth witha, dyghtyans glyptir, menystrans asnodhow naturel (ammeth, koswigeth, pyskvaow), towlans sitys (ekologieth trevek), yeghes kemenethel, erbysieth ha godhonieth gweythresek.

Yma'n erthygel ma owth usya an Furv Skrifys Savonek a-barth Kernowek kres.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Onan a'n **kans erthygel posekka** war Wikipedya yw an erthygel ma. |
# Hen Res

Hen Res|  |
| Sort |
gis art, hen hwarheans, ranndir istorek, ranndir gonisogethel, gonisogeth  |
| Doronieth |
| Rann a'n re a sew |
istori Gres  |
| War oryon |
Thrace, Illyri, Emperoureth Persian  |
| Kesordnogyon |
38.5°N 23°E  |
|  |
|  Restrennow kelmys war Wikimedia Kemmyn |
| [edit on Wikidata] |

**Hen Res** (Greka: *Ἑλλάς*, romanhes: *Hellás*) o hwarheans kresvorek north-est a dhallathas y'n Osow Tewl Grek a'n 12ves–9ves kansvledhynnyow KOK bys y'n diwedh kotheneb klassek (c. 600 OK). Kuntel lows a stat-sitys kelmys gans gonisogeth ha yeth keffrys ha tiredhow erel nag o kesunys marnas unweyth, rag 13 bledhen, yn-dann emperoureth Aleksander Veur (336-323 KOK). Liesgweyth brassa o ages kenedhel Gres aswonnys genen y'n jydh hedhyw.

Yth esa lies stat-sita - Athina, Sparta ha Korinth an stat-sitys kreffa - pub anedha gans y gorf lagha y honan. Yth esa myghternses dhe re anedha, ha furvow gwerinieth dhe re anedha, kepar hag Athina. Gans termyn, sitys an moyha nerthek a guntellas sitys erel yn bagasow gelwys "kesunyansow". Yth esa kolmow nes dhe'n brassa rann a sitys ha gwlasvaow grek yn Anatoli gans onan a'n tri sita krev.

An dus a Hen Res a gewsas yeth kemmyn, hen Reka, hag yth esa gonisogeth kemmyn dhedha maga ta. Yth esa delanwes krev dhe wonisogeth rek klassek, yn arbennik yn filosofieth, war Hen Rom. Rom a dhros gwersyon an wonisogeth na dres an ranndir kresvorek ha meur a Europa. Rag an acheson ma, Gres Klassek yw gwelys avel kowel lesk hwarheans a'n West ha'n wonisogeth may teu lies tybyans selyek y'n West arnowydh anedhi yn kever politegieth, filosofieth, godhonieth hag art.

Yma'n erthygel ma owth usya an Furv Skrifys Savonek a-barth Kernowek kres.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Onan a'n  **mil erthygel posekka** war Wikipedya yw an erthygel ma. |
# Divellkeynek

An gelyonen frooth kemmyn, *Drosophila melanogaster*, devnydhys yw rag hwithrans skiensek
**Divellkeynoges** yw enevales heb displegyans a vellkeyn. Oll enevales yns heb an isfylum mellkeynek. Neb ensamplys a dhivellkeynoges yw hwesker, kankres, legesti ha'ga neskar, bulornes, kellik, kelylli lesa ha'ga neskar, pympbyses, sortes mor ha'ga neskar, ha preves.

An rann vrassa a eghennow eneval yw divellkeynoges. 97% yw unn dismygriv. Yma moy eghennow yn lies takson divellkeynek ages y'n isfylum mellkeynek oll.

Yma neb divellkeynoges, kepar ha Chaetognatha, Hemichordata, Tunicata ha Cephalochordata, unwos moy ogas dhe vellkeynoges ages divellkeynoges erel. Ytho an ger "divellkeynek" yw ogas dhe dhistyr rag porposys taksonomek.

## Niver a eghennow bew

Hwesker yw an niver brassa a eghennow divellkeynek deskrifys.

| Bagas divellkeynek | Imach | Niver dismygrivys a eghennow deskrifys |
| --- | --- | --- |
| Hwesker |  | 1,000,000 |
| Melhwesoges |  | 85,000 |
| Krestennogyon |  | 47,000 |
| Korales |  | 2,000 |
| Ethgarrogyon |  | 102,248 |
| Preves pali |  | 165 |
| Kankres lost kledha |  | 4 |
|  | Erel | 68,658 |
| **Somm a eghennow divellkeynek: 1,305,075** |

## Klassans

* *Protozoa*
* Spongow (*Porifera*)
* Morgowles gwanek (*Cnidaria*)
* Kowles krib (*Ctenophora*)
* Platpreves po eyles (*Platyhelminthes*)
* Kenoges (*Nematoda*)
* pryves darnys po lug (*Annelida*)
* Hwesker, kevnis, kankres ha'ga neskar (*Arthropoda*)
* Padellow ynkyn, bulhornes, meskel ha'ga neskar (*Mollusca*)
* Pympbyses, morgukomber ha'ga neskar (*Echinodermata*)
# Morvil

| Morvil |
| --- |
|  |
| Morvil bothek (*Megaptera novaeangliae*) |
| Klassans bewoniethek |
| Gwlaskor: | Animalia |
| Fylum: | Chordata |
| Klass: | Mammalia |
| Is-klass: | Eutheria |
| Urdh: | Cetacea (yn rann) |

**Morviles** yw teyluyow bronnviles yn urdh Cetacea, a wra bywa y'n mor. An urdh Cetacea a syns pyffyers ha morhoghes ynno ynwedh.

An Morvil askellek glas (*Balaenoptera musculus*) yw an enyval moyha y'n bys.

Yma dew bagas a vorviles:

* Morviles balin (*Mysticeti*) a wra sidhla plankton a'n dowr.
* Morviles densek (*Odontoceti*) a wra dybri pysk ha enevales mor erell.

Nebes Cetacea: 1- Morvil penn gwarak; 2- Orca; 3- Morvil ewn; 4- Morvil kor; 5- Morvil unkorn; 6- Morvil askellek glas; 7- Morvil askellek; 8- Morvil gwynn
## Taksonomieth

* Urdh **Cetacea**
	+ Isurdh **Mysticeti**: Morviles balin
		- Teylu **Balaenidae**: Morviles ewn ha morvil penn gwarak
			* Morvil penn gwarak, *Balaena mysticetus*
			* Kinda *Eubalaena*: Morviles ewn
				+ Morvil ewn an Iwerydh, *Eubalaena glacialis*
				+ Morvil ewn an Keynvor Hebask, *Eubalaena japonica*
				+ Morvil ewn an Dhyghow, *Eubalaena australis*
		- Teylu **Balaenopteridae**: Rorquals
			* Kinda *Balaenoptera*
				+ Morvil askellek glas, *Balaenoptera musculus*
				+ Morvil askellek, *Balaenoptera physalus*
				+ Morvil askellek hern, *Balaenoptera borealis*
				+ Morvil askellek minke, *Balaenoptera acutarostrata*
				+ Morvil askellek minke an Dhyghow, Balaenoptera bonaerensis
			* Morvil bothek, *Megaptera novaeangliae*
		- Teylu **Eschrichtiidae Morvil loos, *Eschrichtius robustus*
		- Teylu **Neobalaenidae Korrvorvil ewn, *Caperea marginata*
	+ Isurdh **Odontoceti**: Morviles densek
		- Teylu **Delphinidae**: Pyffyers keynvorek
			* Pyffyer, *Delphinus delphis*
			* Pyffyer labol, *Stenella coeruleoalba*
			* Pyffyer tron botel, *Tursiops truncatus*
			* Pyffyer tenewen gwynn, *Lagenorhynchus acutus*
			* Pyffyer gelvin gwynn, *Lagenorhynchus albirostris*
			* Orca fug, *Pseudorca crassidens*
			* Morvil penn pompyon, *Peponocephala electra*
			* Orca, *Orcinus orca*
			* Morvil penn krenn, *Globicephala melas*
			* Pyffyer loos, *Grampus griseus*
		- Teylu **Phocoenidae**: Morhoghes
			* Morhogh, *Phocoena phocoena*
		- Teylu **Monodontidae Morvil gwynn, *Delphinapterus leucas*
			* Morvil unkorn, *Monodon monoceros*
		- Teylu **Physeteridae**: Morviles kor
			* Morvil kor, *Physeter catodon*
			* Korrvorvil kor, *Kogia sima*
			* Morvil kor byghan, *Kogia breviceps*
		- Teylu Ziphiidae
			* Morvil goodh gelvinek, *Ziphia cavirostris*
			* Morvil tron botel, *Hyperoodon ampullatus*
			* Morvil tron botel an Dhyghow, *Hyperoodon planifrons*
			* Morvil tron botel trovannel, *Indopacetus pacificus*
			* Morvil gelvinek True, *Mesoplodon mirus*
		- Ughdeylu **Platanistoidea**: Pyffyers avon
# Morvleydh

| Morvleydhes |
| --- |
|  |
| Morgi glas (*Prionace glauca*) |
| Klassans bewoniethek |
| Gwlaskor: | Animalia |
| Fylum: | Chordata |
| Klass: | Chondrichthyes |
| Is-klass: | Elasmobranchii |
| Ugh-urdh: | **Selachimorpha** |
| Urdhyow |
|
Carcharhiniformes
Heterodontiformes
Hexanchiformes
Lamniformes
Orectolobiformes
Pristiophoriformes
Squaliformes
Squatiniformes |

**Morvleydhes** (**Selachimorpha** po **Selachii**) yw bagas a buskes migornek. Yma moy ages 470 ehen a vorvleydh yn moryow an bys. Preydhoryon yns i dre vras.

## Kevrennow a-ves

* The Shark Trust
* ReefQuest Centre for Shark Research
# Osow Kres

*Krist Gorrys yn Tron* dhyworth Lyver Kellow (folen 32v)
Yma'n **Osow Kres** ow furvya an spys kres y'n kevrennans hengovek a istori Europa yn tri oos: Hwarheans klasek, an Osow Kres, ha Hwarheans arnowydh. Yn Howlsedhes Europa, yma'n Osow Kres ow turya, herwydh usadow, a-dhia finwedh an Emperoureth Romanek yn Howlsedhes (4a kansblydhen) bys derow an 16ves kansblydhen, termyn an Dasfurvyans, vyajyow hwithrans, pryntya, ha dasserghyans denedhyeth.
# Fong

| Fongow |
| --- |
|  |
| Klassans bewoniethek |
| Arlotteth: | Eukaryota |
| (anrenkys): | Opisthokonta |
| Gwlaskor: | **Fungi** (L., 1753) R.T. Moore, 1980 |
| Fyla |
|
Ascomycota
Basidiomycota
Blastocladiomycota
Chytridiomycota
Glomeromycota
Microsporidia
Neocallimastigomycota
Zygomycota |

**Fongow** yw bagas a organedhow y'n wlaskor **Fungi**. Yma a-dro dhe 100,000 ehen dheskrifys a fongow, ow komprehendya skavellow kronek, burm ha kosk. Lies fong a wra tevi war enevales po plansow marow. Teurek war organedhow byw yw lower a ehennow erel.

## Devynnow

## Kevrennow a-ves

* (Sowsnek) Tree of Life: Fungi
# Thomas Aquinas

| Thomas Aquinas |
| --- |
|  |
| Genys |
1225  castle of the counts of Aquino  |
| Mernans |
7 Meurth 1274, 14 Meurth 1274, 1274  Abatti Fossanova  |
| Trigva |
Aquino  |
| *Alma mater* | * Pennskol Paris
* Pennskol Napoli Federico II
 |
| Galwesigeth |
theologydh, pronter Katholik, filosofer, skrifer, theologydh Katholik, friar, theology teacher, dyskador pennskol, professor of philosophy, monk  |
| Soodh |
professor  |
| Arvether | * Pennskol Napoli Federico II
* Pennskol Paris
 |
| Aswonnys rag |
Summa Theologica, Summa contra Gentiles, De regimine principum, Quinque viae, Commentary on Aristotle's Metaphysics, Postilla super Psalmos, Quaestio disputata De anima, Super Boetium De Trinitate, Sententia super Meteora, De unitate intellectus contra averroistas, De emptione et venditione, Commentarium super Job, Scriptum super libros Sententiarum, De ente et essentia, Compendium theologiae, Expositio super librum de causis  |
| Chyf delanwes |
Boethius, Moshe ben Maimon, Cicero, Al-Kindi, Johannes Scotus Eriugena, Averroes, Anselm a Gergent, Albertus Magnus, Avicenna, Augustine a Hippo, Plato, Aristotle, Paul a Tarsus, Al Ghazali, Gregory I  |
| Gool |
28 Genver, 7 Meurth  |
| Movyans |
Thomism, tybieth vresel ewnhynsek, skolieth  |
| Tas |
Landulphe d'Aquino  |
| Mamm |
Teodora Galluccio  |
| Linyeth |
House of D'Aquino  |

**Sen Thomas Aquinas**, (1225 – 7 Meurth 1274) o pronter Katholik Dominican ha filosofer a Itali hag ev yw sans Katholik. Genys veu ev yn Roccasecca, mab a Yurl Andulf a Aquino ha Yurles Theodora a Teano.

Yth esa y adhyskans a-varr orth managhti Benedictine yn Monte Cassino. Yn Pennskol Naples, ev a studhyas filosofieth, theologydh Katholik, istori an eglos, lagha an eglos ha furvwasonieth.

Erbynn 1240, ev a erviras bos broder du gans an Ordyr Dominican nowydh. Awos bos res dhe vreder dhu dilea rychys a'n bys ma, y deylu a'n kachyas rag gul dhodho sewya lergh y ewnter ha dos ha bos abas Benedictine. I a'n gorras yn-dann naw alhwedh yn kastel dhe janjya y vrys. Byttegyns, pan wrussons i y dhyllo wosa dew vledhen, ev a junyas an breder Dominican hware.

Awtour o ev an argyans kosmologyl. Y lyver an moyha aswonnys yw *Summa Theologica.* Onan a'n 33 Doktour a'n Eglos yw ev.

Aswonnys yw ev ynwedh rag y ober gans lagha naturel. Yth esa savla optimistek dhodho hag ev a grysis bos gnas mab den dhe wul taklow mas a-derr tebel.

Yma'n erthygel ma owth usya an Furv Skrifys Savonek a-barth Kernowek kres.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Onan a'n  **mil erthygel posekka** war Wikipedya yw an erthygel ma. |