Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Howl

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | **Howl** |  |

 |
|  |
| An howl gwelys diworth an Nor. |

An **Howl** yw an sterenn a-dro dhedhi yma'n Nor ha'n planettys erell y'gan system howlek ow kylgha. Yma'n Howl nebes brassa ages sterenn gresek. Myns a enep an Howl yw 6.09 × 1012 km², hag yw haval dhe 11,900 weyth enep an Norvys. Yma'n Howl ow kul rann a'n ster golowys an Hyns Lethek.

|  |
| --- |
| **System Howlek** |
| *Planettys:*    Merher · Gwener · Dor · Meurth · Yow · Sadorn · Ouran · Nevyon |
| *Planettys korr:*    Ceres · Eris · Haumea · Makemake · Plouton |
| *Planettys korr possybl* |
# Kalender

kalender|  |
| Ensampel a |
arbenigedh, field of study (education)  |
| Klass |
kronologieth, conceptual system  |
| Synsys ynno/i |
dedhyas kalender  |
|  Restrennow kelmys war Gemmyn Wikimedia |

**Kalender** yw kevreyth musurya termyn. Dell yw usys an unses lyha yw dydh, po un hweldro agan planet.

Yn Kernow ha'n brassa rann a'n bys, usys yw an Kalender Gregorek, selys war wayansow an howl, hag a rann an vledhen dhe 365 po 366 dydh. Yma 12 mis dhe bub bledhen, hag yntra 28 dhe 31 a dhedhyow yn pub mis. Seythen yw seyth dydh, gans peder po moy a seythennow y'n mis.

Grond an Kalender Gregorek yw an Kalender Julius fondys yn reyn Julius Caesar.

Yma dhe'n Kalender Gregorek gwreydhyow Kristyon. Usys veu an termow 'Kyns Oos Krist' (KOK) hag 'Oos Krist' (OK). Wosa kampollasow gans nebes bagasow - yn arbennik re a wonisogethow nag yw Kristyon - usys yw 'Kyns Oos Kemmyn' hag 'Oos Kemmyn' hedhyw gans an keth lytherennow yn Kernewek. Yn Sowsnek usys yw CE yn le AD ha BCE yn le BC an dedhyow ma. Furvyes veu an Kalender Gregorek rag kesseni dedhyas an Pask.

Nebes kalenderyow erel yw usys yn efan, ow komprehendya an Kalender Yedhowek, Kalender Keltek ha'n Kalender Moslemek. Ynwedh yma kalenderyow rag devnydhyow kryjyans po erbysek. Selyes yw nebes kalenderyow war wayansow an loor.

Usys yw an ger kalender ynwedh dhe dhenotya tra a dhiskwedh manylyon an kalender - r.e. kalender fos hengovek gwrys a baper.

* Kalender Hen Res, a-dro dhe 550 K.O.K.
* Kalender lorel 2022
* Kalender unn folen 2021
* Kalender keltek Coligny

|  |  |
| --- | --- |
|  | Onan a'n  **mil erthygel posekka** war Wikipedya yw an erthygel ma. |
# Bewnans

Leveryans: Bewnans
An Nor yw tre a vab den ha'n unnsel planet y'n Ollvys gans bewnans aswonys.
**Bewnans** yw tybyans yn bewonieth a-dro dhe'n studh, modh po teythi a wra divagli neppyth bew a stoff marow. An ger "bewnans" a yll styrya ynwedh an spys mayth yw neppyth bew ynno (yntra genesigeth ha mernans).

Studhya bewnans yw henwys bewonieth ha nebonan a studh hemma yw bewonydh. An brassa rann a vewnans war an Nor yw nerthys gans nerth an Howl: an unnsel taklow ken yw bakteria kemosynthetek a-dro dhe dardhellow dowrdesel war leur an keynvor.

Bewnans oll war an Nor yw selys war gymygieth kesstoffow karbon, yn komparek gans molekulow chayn hir kepar ha protenow ha trenken sprusennek (nukleyek). Gans dowr, hag yw res dhe vewnans oll, molekulow hir yw maylys a-ji dhe genennow avel kellow. Nyns on ni sur mars yw hemma gwir rag pub eghen possybyl a vewnans y'n Ollvys, mes gwir yw rag bewnans oll war an Nor hedhyw.

Yma'n erthygel ma owth usya an Furv Skrifys Savonek a-barth Kernowek kres.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Onan a'n **deg erthygel posekka** war Wikipedya yw an erthygel ma. |
# Loor

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  |  **Loor** |  |

 |
|  |
| An Loor gwelys gans aspier war an Nor An Loor gwelys a-dhiwar an Nor. |

An **Loor** yw an loor unnik ow kul resegva a-dro an Nor. Arwodh steroniethek an Loor yw krommenn (☾). Pellder kresek ynter an Loor ha'n Nor yw 384,403 km.

Ynter 1969 ha 1972, towlenn Apollo a dhannvonas dewdhek den rag tira war an Loor; an kynsa tus o Neil Armstrong ha Buzz Aldrin.

An Mare Imbrium ha poll Copernicus.
Myns enep an Loor yw 37 930 000 km2, po 7.4% a enep an bys ma.

Yma hanow Latin war an Loor, *luna*, ow ri hanow Kernewek rag dy' Lun. Y'n gonisogeth romanek, dywes an loor yw Luna po Diana.
# Steronieth

**Steronieth** yw skians an ster, planettys ha spas. Steronieth yw skians pur goth yn istori mab-den. Movyans an planettys erbynn an ster "stag", o studhys gans tus Babylon, ha hen sivilisasyonow erell.

Yn kothenep hag an oosow kres, nyns o steronieth diblans orth sterdhewynyeth. Displegyans posek y'n gwrians skians steronieth arnowydh o dismygyans pellweler. Yn nownsegves kansblydhen, spektroskopieth a dhallethas a vos usys yn steronieth. Henn o displegyans pur boosek, y teuth ha bos possybyl dhe dhiskudha natur gwir an ster, movyans gwradhek an ster, hag lesans an ollvys.

Y'n 20es ha 21a kansblydhenyow, displegyans posek yw an igeryans tonhesow yn-mes golow neb a yll bos gwelys gans lagas mab-den dhe studh gans steronieth. Rag ensomple tonhesow radyo, is-rudh, ughviolet, X-golowenn, gamma-golowenn. Dhe les yw dhe usya loerellow rakhenna, drefenn bos lies an tonhesow lettys gans ayrgylgh an dor.

 *Is-stokk yw an erthygel ma. Ty a yll gweres Wikipedia orth y lesa.*

|  |  |
| --- | --- |
|  | Onan a'n **kans erthygel posekka** war Wikipedya yw an erthygel ma. |
# Jynn amontya

Jynn amontya
**Jynn amontya** yw jynn a wra devnydh a elektronegas dhe ynworra, gwitha, hag eskorra deur. Deur yw kedhlow kepar ha rivow, geryow, ha rolyow. Styr ynworra deur yw redya kedhlow dhywar vysowek, devis gwithans kepar ha plasen gales, po sensor. Yth argerdh jynn amontya po chanjya an deur herwydh an danvonadow usi yn gweythvannow medhelweyth. Dell yw usys y hweythres gweythvannow reknansow awgrymel, golegi deur, po y waya a-derdro. Gwithys yw an deur a-wosa yn devis gwitha, diskwedhys dre dhispletva, po danvenys dhe jynn amontya aral. Y hyll jynnow amontya bos kelmys war-barth dhe furvya rosweyth kepar hag an kesrosweyth, hag a as an jynnow amontya dhe geskomunya yntredha.

Y hwrer argerdhell an jynn amontya a drogelghennow keskelmys (skomennow) may ma lies treffendyell. Bysyel yw brassa rann a jynnow amontya, ytho y hyllons delinya kedhlow der usya rivennow dewek, po bit (a'n hanow *binary digit* yn Sowsnek). Yma jynnow amontya yn lies furv ha braster herwydh aga merk, eghen, ha porpos. Yma palster anedha a jynnow byghan kepar ha sleygodhow ha barlenellow, dhe jynnow bras kepar ha gorjynn amontya.
# Islandek

| Islandek *(íslenska)* |
| --- |
| Kewsys yn: | Island |
| Kewsys gans: | 300,000 |
| Klasyans genynnek: | Eyndo-Europek
* Germanek
	+ Germanek North
 |
| Rannyethow |  |
| Savla Soedhogel: | yeth soedhogel a Island |
| Kodennow |
| ISO 639-1 | is |
| ISO 639-2(B) | isl |
| ISO 639-2(T) | isl |
| SIL | ICE |

**Islandek** yw yeth ermanek kewsys yn Island.

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Porth Yethow** – Tre rag folennow ha klassys Wikipedya a-dro dhe yethow. |
# Almaynek

| Almaynek *(Deutsch)* |
| --- |
| Kewsys yn: | Almayn, Estrych, Swistir, Lushaborg, Liechtenstein, powyow erell |
| Kewsys gans: | 120 milvil |
| Klasyans genynnek: | Eyndo-Europek
* Germanek
	+ Germanek West
		- Germanek West Brastiryel
 |
| Rannyethow |  |
| Savla Soedhogel: | Almayn, Estrych, Swistir, Liechtenstein, Lushaborg |
| Kodennow |
| ISO 639-1 | de |
| ISO 639-2(B) | ger |
| ISO 639-2(T) | deu |
| SIL | GER |
|
 |

**Almaynek** (po deutsch y'n taves y honan) yw yeth ermanek, kewsys yn Almayn, Estrych, Swistir, Lushaborg ha broyow erell. Yma savon Almaynek arnowydh ow talleth yn Sessoyn, yn arbennik gans Bibel Martin Luther.

Wosa Russek, Almaynek yw an yeth an moyha kewsys yn Europa – yma neb 97 milvil a Almeynegoryon Europek. Yma neb 23 milvil den ow kewsel Almaynek a-ves Europa, yn arbennik yn Amerika (an Statys Unys, Brasil, Kanada...) ha Namibi. Almaynek Pennsylvani yw rannyeth devedhys a huni an Rheinland neb a gewsir yn Amerika Gledh.

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Porth Yethow** – Tre rag folennow ha klassys Wikipedya a-dro dhe yethow. |

Skantlyn:Link FA
Skantlyn:Link FA
# Norgaghek

| Norgaghek *(norsk)* |
| --- |
| Kewsys yn: | Norgagh |
| Kewsys gans: | 5 milvil |
| Klasyans genynnek: | Eyndo-Europek
* Germanek
	+ Germanek North
 |
| Rannyethow | Bokmål, Nynorsk |
| Savla Sodhogel: | yeth sodhogel a Norgagh (Bokmål ha Nynorsk) |
| Kodennow |
| ISO 639-1 | no, nb, nn |
| ISO 639-2(B) | nor, nob, nno |
| ISO 639-2(T) | nor, nob, nno |
| SIL | NRR, NRN |

**Norgaghek** yw yeth germanek kewsys yn Norgagh. Yma diw furv skrifys: *bokmål* (versyon a Dhanek dell dhevnydhys yn Norgagh), ha *nynorsk* (selys war rannyethow a Howlsedhes Norgagh). Yma nebes 80% a Norgaghegoryon ow skrifa yn *bokmål*, mes divers lowr yw an rannyethow kewsys.

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Porth Yethow** – Tre rag folennow ha klassys Wikipedya a-dro dhe yethow. |
# Danek

| Danek *(dansk)* |
| --- |
| Kewsys yn: | Denmark |
| Kewsys gans: | 5.5 milvil |
| Klasyans genynnek: | Eyndo-Europek
* Germanek
	+ Germanek North
 |
| Rannyethow |  |
| Savla Soedhogel: | yeth soedhogel a Denmark, Ynysek Faroyek |
| Kodennow |
| ISO 639-1 | da |
| ISO 639-2(B) | dan |
| ISO 639-2(T) | dan |
| SIL | DNS |

**Danek** yw yeth ermanek kewsys yn Denmark, an Ynysek Faroyek, ha Groenlond.

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Porth Yethow** – Tre rag folennow ha klassys Wikipedya a-dro dhe yethow. |
# Swedek

| Swedek *(svenska)* |
| --- |
| Kewsys yn: | Swedherwyk, Fynndir |
| Kewsys gans: | 9 milvil |
| Klasyans genynnek: | Eyndo-Europek
 Germanek
  Germanek North
   Howldrehevel
    **Swedek** |
| Savla sodhogel: | Swedherwyk, Åland, Fynndir (gans Fynnek), Unyans Europek |
| Kesva an taves: | Svenska språknämnden (Kesva an Taves Swedek) |
| Kodennow |
| ISO 639-1 | sv |
| ISO 639-2(B) | swe |
| ISO 639-2(T) | swe |
| ISO 639-3 | swe |

**Swedek** yw yeth germanek kewsys yn Swedherwyk, Åland ha Fynndir.

## Fonologieth

## Rannyethow

* Norrländska mål — Norrland

1. Överkalix, Norrbotten
2. Burträsk, Västerbotten
3. Aspås, Jämtland
4. Färila, Hälsingland
* Sveamål — Svealand

5. Älvdalen, Dalarna
6. Gräsö, Uppland
7. Sorunda, Södermanland
8. Köla, Värmland
9. Viby, Närke
* Gotländska mål — Gotland

10. Sproge, Gotland
* Östsvenska mål — Åland ha Fynndir

11. Närpes, Österbotten
12. Dragsfjärd, Åboland
13. Borgå, Nyland
* Götamål — Götaland

14. Orust, Bohuslän
15. Floby, Västergötland
16. Rimforsa, Östergötland
17. Årstad-Hedberg, Halland
18. Stenberga, Småland
* Sydsvenska mål

19. Jämshög, Blekinge
20. Bara, Skåne

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Porth Yethow** – Tre rag folennow ha klassys Wikipedya a-dro dhe yethow. |
# Iseldiryek

| Iseldiryek *(Nederlands)* |
| --- |
| Kewsys yn: | Iseldiryow, Pow Belg, Surinam, Ynysek Antillek Iseldiryek, Aruba |
| Kewsys gans: | 24 milvil |
| Klasyans genynnek: | Eyndo-Europek
* Germanek
	+ Germanek West
		- Germanek West Brastiryel
 |
| Rannyethow |  |
| Savla Soedhogel: | De Nederlandse Taalunie |
| Kodennow |
| ISO 639-1 | nl |
| ISO 639-2(B) | dut |
| ISO 639-2(T) | nld |
| SIL | DUT |

**Iseldiryek** (y'n yeth hy honan, Nederlands) yw taves germanek kewsys gans nebes 21 milvil a dus, yn arbennik yn Iseldiryow ha Pow Belg. Mes Iseldiryek yw yeth soedhogel ynwedh yn Surinam, an Ynysek Antillek Iseldiryek hag Aruba; hag yma niveryow a Iseldiryegoryon yn gogledh Pow Frynk hag Indonesi. An *Nederlandse Taalunie* (Kesunyans an Yeth Iseldiryek), ow synsi ynno Iseldiryow, Pow Belg, ha Surinam, a dhesin savon an yeth. Yn Pow Belg, y kelwir an yeth menowgh **Flamanek**: mes homm yw deskrifans ethnek hag istorek a-der yethoniek.

Trevesigoryon iseldiryek yn Afrika Deghow a selyas an yeth Afrikaans ena. Yma Afrikaans haval dh'Iseldiryek hwath, mes yma dyffransow yn gramasek, gis-leveryans ha lytherennans (ha hengov lyennek diberth) ow surhe bos Afrikaans yeth y honan.

## Fonologieth

## Rannyethow

Yethow ha rannyethow Iseldiryow
**Iseldiryek**

3. Zuid-Hollands

4. Westhoeks

5. Waterlands ha Volendams

6. Zaans

7. Kennemerlands

8. West-Fries

9. Bildts, Midslands, Stadsfries hag Amelands

19. Utrechts-Alblasserwaards

20. Zuid-Gelders

21. Noord-Brabants en Noord-Limburgs

22. Brabants

23. Oost-Vlaams

FL. Flevoland

**Zeeuws/Flamanek Howlsedhes**

1. West-Vlaams

2. Zeeuws

**Is-Almaynek**

10. Kollumerlands

11. Gronings ha Noord-Drents

12. Stellingswerfs

13. Midden-Drents

14. Zuid-Drents

15. Twents

16. Twents-Graafschaps

17. Gelders-Overijssels (Achterhoeks) hag Urks

18. Veluws

24. **Limburgs**

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Porth Yethow** – Tre rag folennow ha klassys Wikipedya a-dro dhe yethow. |