Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Oos an Rew

Oos an Rew|  |
| Ensampel a |
epoch, series  |
| Rann a |
Quaternary, ICS Standard Global Chronostratigraphic (Geochronologic) Scale  |
| Dallethys | c. 2580 millennium BC  |
| Deuth dhe benn |
9701 (in Julian calendar) BC  |
| Synsys ynno/i |
Gelasian, Calabrian, Chibanian, Late Pleistocene  |
|  Restrennow kelmys war Gemmyn Wikimedia |

**Oos an Rew** po **Oos an Yey** ew term dororiethek po dorydhek usys en diw vor':

* [1] ow styrya an keth tra ha rewlivans, hebm ew an spysow hir en istori an Nor pan wre rew gorheri meur a enep an bes. Ma dustuni rag hwegh rewlivans meur e'n termyn eus passyes.
* [2] ow kampolla dhe'n rewlivans meur diwettha, hebm ew an Oos Pleistocen.

An golinyans a-ugh a dhiskwedh bos dustuni rag pymp oos rew e'n termyn eus passyes (hag ma nebes tus ow keworra onen aral, hebm ew an Rewlivans Pongola nanj ew 2,900 milvil vledhen, bes kemyskys ew an dustuni rag hedna).

An kelgh rewlivek dres an 500,000 bledhen diwettha
An gevren tredh an kelgh rewlivek ha spysow rewlivek
## An Oos Rew Pleistocen

War dhiwedh an Oos Pliocen, Amerika Gledh hag Amerika Dhyhow, diberth kens, a veu kelmys gen kodna tir tanow tredh anjei, hebm ew Kuldir Panama. Possybyl o dhe enevales mos a'n eyl dh'y ben, ha patronyow frosow keynvor a janjyas. Rewlivans a dhallathas en Hanterkelgh an Gogledh nanj ew a-dro dhe 2.7 milvil vledhen. Dres an Pleistocen a-varr (nanj ew 2.7 - 0.8 milvil vledhen) hen dus a'n kinda *Homo* a dhallathas en Afrika hag efani dres Afro-Eurasi oll. Nanj ew a-dro dhe 0.8 milvil vledhen an kelgh a spysow rewlivek a janjyas a pub 41,000 vledhen dhe pub 100,000 bledhen. Diwedh an Pleistocen a welas efanyans tus arnowydh en-mes a Afrika keffrys ha difeudhans pub ehen aral a vabden.

Drefen bos kebmys a dhowr kelmys avel rew war an brastiryow, levelyow ollvesek an mor o a-dro dhe 120 m en-dadn levelyow a-lebmyn. Endelna Asi hag Amerika Gledh o kelmys gen tir lebma thew an Mor Bering lebmyn. An brassa radn a Amerika Gledh hag Europa era en-dadn lienyow rew.

* Levelyow an mor e'n termyn a rew moyha
* Hes moyha an rew dres an rewlivans Pleistocen
* Patron losowedh n kres Oos an Rew

## Enevales an Oos Rew

Pub brastir a welas displegyans enevales meur. An brassa niver anodhans o haval orth enevales arnowydh, bes thera lower a varyans.

En Amerika Gledh emesk lies aral o smilodon (an tiger lybm-dhensak), mastodon (ehen a olifans) ha'n bleydh euthyk ("dire wolf" en Sowsnek).
Eurasi a welas an mamoth (ehen aral a olifans), trongornvil gwlanek ha kowrgarow wordhonek.
En Madagaskar thera an edhen olifans ha trigys en Mordir Nowydh thera ehennow a moa hag er Haast.

* Smilodon
* Mamoth gwlanek (kledh) ha mastodon (dyghow)
* Bleydh arnowydh (kledh) ha bleydh euthyk (dyghow)
* Tirwel a Spayn en Oos an Rew gen lewyon fgoow, trongornvil gwlanek, mamothes ha mergh
* Er Haast owth omsettya war moas

Ma an erthygel ma usya an Furv Skrifys Savonek a-barth Kernowek diwedhes.
# Ostrali

**Commonwealth of Australia**|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| (Baner Ostrali) | (Kota arvow Ostrali) |

 |
| *Lavar kenedhlek: nagonan (formerly Advance Australia)* |
|  |
| Yeth sodhogel | Sowsnek |
| Penncita | Canberra |
| Moyha cita | Sydney |
| Myghtern | Charlys III |
| Pennmenyster | Anthony Albanese |
| Enep | 7 686 850 km² |
| Poblans (2013)  Doesedh | 23,160,182 a drigoryon 3 triger/km² |
| Mona kemmyn | Dollars ($) (AUD) |
| Kan genedhlek | *Advance Australia Fair* |
|  |

**Ostrali** (Sowsnek: *Australia*) yw gwlas veur yn Ostralasi ow kul brastir hy honan. Sowsnek yw hy yeth sodhogel. Hy foblans yw 20 181 000 a drigoryon, gans enep a 7 686 850 km2, heb akontya tireth challenjyes yn Antarktik. An benncita yw Canberra, mes Sydney ha Melbourne yw an sitys brassa. Rywvaneth werinek yw Ostrali, gans pennmenyster (Anthony Albanese y'n eur ma) avel penn an governans.

1. Deghow Kembra Nowydh (Sydney)
2. Ostrali West (Perth)
3. Queensland (Brisbane)
4. Soth Ostrali (Adelaide)
5. Tasmani (Hobart)
6. Tiredh an Benncita Ostralek (Canberra)
7. Tiredh an Kledhbarth (Darwin)
8. Victoria (Melbourne)

Powyow kentrevek a Ostrali a-dreus an mor yw Indonesi, Mordir Nowydh, Papoua Gyni Nowydh, Timor Est, ha Kelesoni Nowydh.

Difeythtir tewesek yw 40% a enep an pow. Yma koesow glawek y'n kledh, mes yma gwresenn demprek yn soth-est ha soth-west an pow: ena y trig niver vrassa an poblans.

Lies den bal kernewek a drevesigas yn Ostrali y'n 19ves kansblydhen, ha hwath hedhyw yma trevow kepar ha Moonta ha Kadina (yn Soth Ostrali) yw leun a dus ha dhedha gorhengeughow gernewek. Yma 25 bardh Gorsedh Kernow ow triga yn Ostrali y'n termyn ma.

| Gwlasow yn Ostralasi |
| --- |
| **Ostrali** | **Ostrali** | *(Ynysow Cocos/Keeling)* | *(Ynys Nadelik)* |
| **Polynesi** | Ynysow Cook | Mordir Nowydh | Niue | Samoa | Tonga | Tuvalu | *(Hawaiʻi)* | *(Ynys Norfolk)* | *(Ynys Pask)* | *(Ynysow Pitcairn)* | *(Polynesi Frynkek)* | *(Samoa Amerikan)* | *(Tokelau)* | *(Wallis ha Futuna)* |
| **Melanesi** | Fiji | Kelesoni Nowydh | Papoua Gyni Nowydh | Ynysow Salamon | Vanuatu |
| **Mikronesi** | Kiribati | Ynysow Marshall | Nauru | Palau | SKM | *(Guam)* | *(Ynysow Mariana Kledh)* |
# Askel groghen

| Askel groghen |
| --- |
|  |
| Klassans bewoniethek |
| Gwlaskor: | Animalia |
| Fylum: | Chordata |
| Klass: | Mammalia |
| Urdh: | **Chiroptera** Blumenbach, 1779 |
| Teyluyow |
|
Is-urdh: Megachiroptera
* Pteropodidae (eskelli groghen frooth)

Is-urdh: Microchiroptera
* Craseonycteridae
* Emballonuridae
* Furipteridae
* Megadermatidae
* Miniopteridae
* Molossidae
* Mormoopidae
* Mystacinidae
* Myzopodidae
* Natalidae
* Noctilionidae
* Nycteridae
* Phyllostomidae
* Rhinolophidae
* Rhinopomatidae
* Thyropteridae
* Vespertilionidae
 |
|  |
| Gwrandrans kesunys eskelli groghen |

Bronnviles gans gallos neyja yw **eskelli groghen** (*Chiroptera*). Yma ger arall yn Kernewek, **ughsommys** gans an keth styr ha **askel groghen**.
An brassa rann a eskelli groghen a dheber pryv; nebes anedha a dheber frooth, nektar po pysk. Dell usys, enyvales nos yw eskelli groghen. Yma an askel groghen vampir a Dhe Amerika owth eva goes. Yma moy es 900 o eghennow askel groghen y'n bys, hag yma 16 eghen kevys yn Breten Veur.
# Lostledan

| Lostledan |
| --- |
|  |
| Lostledan Eurasiek (*Castor fiber*) |
|  |
| Lostledan Amerikanek (*Castor canadensis*) |
| Klassans bewoniethek |
| Gwlaskor: | Animalia |
| Fylum: | Chordata |
| Klass: | Mammalia |
| Urdh: | Rodentia |
| Teylu: | Castoridae |
| Kinda: | Castor |
| Eghen |
| *C. fiber* – Lostledan Eurasiek *C. canadensis* – Lostledan Amerika Kledh
†*C. californicus* |
|  |
| Gwrandrans Lostledan Eurasiek |
|  |
| Gwrandrans Lostledan Amerikanek |

Bronnvil a wra bewa a-dro dhe avonyow yw lostledan. Yma dew eghen a lostledan yn few hedhyw, an lostledan Eurasiek (*Castor fiber*) ha'n lostledan Amerikanek (*Castor canadensis*). Ymons i an knivil nessa moy y'n bys, wosa an kapybara.

## Dustuniow
# Hogh gyni

| Hogh Gyni |
| --- |
|  |
| Dew hogh gyni |
| Klassans bewoniethek |
| Gwlaskor: | Animalia |
| Fylum: | Chordata |
| Klass: | Mammalia |
| Urdh: | Rodentia |
| Teylu: | Caviidae |
| Kinda: | *Cavia* |
| Ehen: | Cavia porcellus |

**Hoghes gyni** yw *cavia porcellus*, eghenn knivil dovys. Nyns ons i hoghes na dhiworth Gyni. Yth ons i diyskynnysi *cavia* arall yw annedhyas a'n menydhyow Andes. Nyns eus *cavia porcellus* gwyls.

Wostalleth i a veu dovys gans an dus a Peru rag bos dybrys, hag i yw dybrys yn Amerika Dyghow y'n eur ma. Yn leow erell, i yw enyvales dov meurgerys, drefenn bos es a witha, ny wrons dynsel tus herwydh usadow, ha da yw gansa bos handlys.

Ynwedh, hoghes gyni yw meurgerys gans gonodhydhyon rag arbrovow, kepar ha kniviles erell.
# Amerika Dyghow

**Amerika Dheghow**

|  |  |
| --- | --- |
| Enep | 17,840,000 km² |
| Poblans | 382,000,000 |
| Doesedh | 21.4 per km² |
| Gwlasow | 12 |
| Tiredhow | 3 |
| Hanow an drigoryon | Amerikan Deghow, Amerikan |
| Yethow | Portyngalek, Spaynek, Frenkek, Iseldiryek, Sowsnek, Quechua, Aymara, Guaraní, etc. |
| Amser | UTC -2:00 (Brasil) to UTC -5:00 (Pow Ekwadorel) |
| Brassa sitys | São Paulo Buenos Aires Rio de Janeiro Bogotá Lima Santiago Caracas |

**Amerika Dyghow** yw brastir. Yma hy henep a 17,840,000 km2 ow synsi 12% a enep tir oll an Nor, ha gans 371,000,000 a drigoryon dhenel yn 12 pow anserghek.

## Powyow Amerikan Dyghow

* **Arghantina **Bolivi **Brasil **Chile **Gyana *Gyana Frynkek*
* *Jorji Dhyghow hag Enesow Sandwich Dyghow*
* **Kolombi **Paragway **Peru **Ekwador **Surinam **Urugway **Venezwela *Enesow Falkland*

| Gwlasow yn Amerika Dhehow |
| --- |
| Arhantina • Bolivi • Brasil • Chile • Gwayana • Kolombi • Paragway • Perou • Pow Ekwadorel • Surinam • Trynses ha Tobago • Urugway • Veneswela |
| Powyow serhek**: an Antillys Iseldiryek • Aruba (Iseldiryow) • Enesow Falkland (RU/Arhantina) • Gwayana Frenkek • Jeorji Dhehow hag Enesow Sandwich Dehow (RU/Arhantina)* |

|  |  |
| --- | --- |
|  | Onan a'n **kans erthygel posekka** war Wikipedya yw an erthygel ma. |
# Madagaskar

**Repoblikan'i MadagasikaraRepublique de MadagascarRepoblek Madagaskar**|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| (Baner Madagaskar) | (Kota arvow Madagaskar) |

 |
| *Lavar kenedhlek: Tanindrazana, Fahafahana, Fandrosoana* *(Malagasek: Ancestral-land, Liberty, Progress)* |
|  |
| Yeth soedhogel | Malagasek ha Frynkek |
| Pennsita | Antananarivo |
| Brassa sita | Antananarivo |
| Lywydh | Hery Rajaonarimampianina |
| Pennmenyster | Jean Ravelonarivo |
| Enep | 587,040 km² |
| Poblans (2005)  Doesedh | 18,040,341 a drigoryon 31 triger/km² |
| Anserghogeth | dhiworth Pow Frynk 26ves a vis Metheven, 1960 |
| Mona kemmyn | Malagasy ariary (MGA) |
| Amser | UTC +3 |
| Kan genedhlek | *Ry Tanindraza nay malala ô* *(Malagasek: Oh, Our Beloved Ancestral-land)* |
| Kodenn kesroesweyth | .mg |
| Kodenn pellgowser | +261 |

**Madagaskar** (yn Malagasek, *Madagasikara*; yn Frynkek, *Madagascar*) yw gwlas ynysek y'n Keynvor Eyndek.