Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Demareşane

Koendama demar bi navbeynkariya demareşaneyê hevsengiya navendî ya laş rêk dixe.
**Demareşane** an jî **şaneya demarê** (bi îngilîzî: *nervous tissue*) yek jî çar corên şaneyên laş e.

Laşê mirov ji çar cor şaneyan pêk tê; bestereşane, masûlkeşane, rûkeşeşane û demareşane. Endam û koendamên mirov ji van şaneyan çêdibe. Demareşane, şaneya taybet e ji bo demarekoendama navendî û demarekoendama çêwe. Koendama demar bi navbeynkariya demareşaneyê hevsengiya navendî ya laş rêk dixe. Xane, şane û endamên laş di bin kontrola hormon û demareşaneyê de kar dikin. Demareşane bi sînyalan (demareragihandin) xane û şaneyên laş ji hev agahdar dike. Demareşane ji du cor xaneyên serekî pêk te; demarexane û xaneyên glîa.

## Demarexane

Demarexane
Demarexane (bi îngilîzî: *nerve cell*, *neuron*) ji derve û hundirê laş kartêkiran werdigire . Kartêkir di demarexaneyê de bi şêwêyê elektrîkî û kîmyayî tên şandin ji bo xaneyên din. Demarexane ji sê beşên sereke pêk tê; laşê xaneyê, dendrît û tewere. Laşê demarexaneyê navik û endamokan lixwe digire. Dendrît niçikên mîna liqên darê ne, ji laşê xaneyê ber bi derve dirêj dibin. Ji hawirdorê an jî ji demarexaneyêk din bi navbeynkariya dendirîdan kartêkir tên girtin û ber bi laşê demarexaneyê ve bi şêweyê elektrîkî tên şandin. Ji laşê xaneyê niçikek derdikeve, ew ji dendrîdan dirêjtir e û wekî tewere tê navkirin. Tewere demareragîhandinan(sînyal) vediguhêzîne dûrê laşê xaneyê. Demarexane girîng e ji bo girtin û ragihandina kartêkiran, lê heke alikariya xaneyên glîa nebe, nikarin bi tena serê karê kartêkir bigire û bişîne ji bo xaneyên din.

## Xaneyên glîa

Corên xaneyên glîa
Xaneyên alîkar in ji bo demarexaneyan. Xaneyên glîa ji demarexaneyan hûriktir in, tewere û dendrîtên wan tune ye. Loma xaneyên glîa ji bo gihandina sinyalên elektrîkî kar nakin. Hin ji xaneyên glîa, xwe li ser tewereyên demarexaneyan ve dipêçînin. Pêçên xaneyên glîa ên li ser tewereyê wekî bergê maylînî tê navkirin. Bergê maylînî çînek negihîner e. Bergê maylînî, tewereyên demarexaneyan ji hev dadibirrine (ji hev cihê dike), bi vî awayê demareragîhandin hêsantir û leztir dibe. Xaneyên glîa li ser demarexaneyan, li hawirdor û navbera demarexaneyan de, an jî li ser mûlûleyên xwînê de hebûna xwe didominin. Di mejiyê mirov de hêjmara xaneyên glîa ji ya demarexaneyan 10 car zêdetir e. Heke xaneyên glîa erkê xwe cih neynin, nexweşiyên metirsîdar rû dide. Wekî mînak; sedema piraniya şêrpenceyên mejî ji ber mutasyona xaneyên glîa e. Demarexane nikarin dabeş bibin, lê xaneyên glîa heta dawiya jiyana mirov dikarin dabeş bibin û hêjmara xwe zêde bikin. Tewere û dendrîtên xaneyên glîa tune, lê dîsa jî hem di navbera xaneyên glîa de hem jî di navbera xaneyên glîa û demarexaneyan de alûgorkirina ragihandinan rû dide. Şeş corê xaneyên glîa heye. Ji vana çar heb di demarekoendama navendî de, du heb jî di demarekoendama çêwe de cih digirin. Xaneyên glîa yên demarekoendama navendî; stêrkexane, olîgodendrosît, mîkroglîa û ependîmî ne. Xaneyên peykê(peykexane) û xaneyên Schwann jî xaneyên glîa yên demarekoendama çêwe ne.

## Çavkanî
# Dendrît

**Dendrît**, **liq û pop** an jî **zêdehiya çeqdar**. Ji laşê xaneyên demar, pêkhateyên wekî liqên kurt ên çeqdar, ber bi derveyî xaneyê dirêj dibe, ev zêdehiyên çeqdar wekî dendrît an jî liq û pop bi nav dibin. Dendrît ji peyva dendronê çêbûye. Di zimanê yewnanî de peyva *dendron* ji boy dar an jî tiştê mîna daran tê bi kar anîn.

## Erk û pêkhate

Bi gelemperî, dendrît ji demarakotahiya xaneya pêşgehînke demareragîhandin werdigire û dişîne laşê xanayê.
Dendrît, kartêkiran ji demarexaneyên din an jî ji xaneyên din werdigirin û ber bi laşexaneyê ve dibin. Dendrît kartêkiran raste rast ji xaneyan wernagire, di navbera dendrît û xaneya pêşgehînke de valahiyek heye ev valahî wekî qelîşa gehînkeyê (gehînkeqelîş) tê bi navkirin (bi îngilîz: *synaptic cleft*). Kartêkir an jî demareragihandin bi şêweyê kîmyayî di gehînkegelîşê de ji xaneya pêşgehînke (bi îngilîzî: *presynaptic neuron*) derbasî dendrîtê dibe. Kartêkir bi şeweyê demareragihadin ji dendrîtê ber bi tewereyê ve tê guhaztin. Dendrît, bi parzûna xaneyê dorpêçî ne û kartêkiran ji dewrûberên xwe digirin û arasteyê laşê xaneyê dikin. Berevajî tewereyê, ne yek lê gellek dendirît ji parzûna demarexaneyê ve dirêjî derve dibin. Dendrît ji teweryê kurttir e. Dendrît ji laşê xaneyê mîna antenan dirêj dibe, bi vî awayê ji boy wergirtina kartêkirin rûyek fireh peyda dibe. Hejmara dendrîdên demarexaneyek çiqas pir be, xane hê zêdetir kartêkir ji hawirdore digre û dişîne laşexaneyê. Li ser rûyê dendrîdan pêkhateyên tûj ên mîna strî hene, ev beşên tûj wekî **striyê dendrîdî** (bi îngilîzî: *dendritic spine*) tê bi navkirin. Striyên dendrîdî li beşa demaregehînke ya demarexaneyan de cih digire.

Dendrît, kartêkiran ji demarexaneyên din an jî ji xaneyên din werdigirin û ber bi laşexaneyê ve dibin.
Ji bilî demarexaneyên hestê, serê dendrîdan bi navbeynkariya gehînkeya demariyê, bi xaneyek din ve di têkiliyê de ye. Lê li hin demarexaneyên hestê, dendirît wekî wergirên hestê dirêjê nav xane û şaneyan dibe.

Dendirît bi bergê maylînî peçî nîn in, ango bê maylînî ne. Bi gelemperî, dendrît ji demarakotahiya xaneya pêşgehînke demareragîhandin werdigire û dişîne laşê xanayê, tewere jî demareragîhandinan diguhazîne boy xaneya paşgehînke (bi îngilîzî: *postsynaptic neuron*). Lê hin caran dibe ko navbera dendrîdên du demarexaneyan de (dendrît-dendrît) an jî di navbera dendrît û xaneyek laş de gehînke ava bibe û ji dendrîtan ragîhandin bêne guhaztin bo van xaneyan. Herwisa hin demarexane tewere lixwe nagirin, di van xaneyan de, demareragihandin ji aliyê dendrîtan ve tê guhaztin.

## Çavkanî
# Aloq

Aloqkulî
**Aloq**, **alû**,**argûşkbehîvok**, **gelale**,an jî **lewzetên** pêkhateyên şaneya lîmfê ye. Her wekî hemû endamên lîmfê, aloq jî ji boy sîstema bergiriyê li dij hokarên nexweşiyê alîkariya parastina laş dikin. Aloq di gewriya mîrov de li ser dîwarê gewriyê de bi awayek bazinî rêzbûyî ne. Aloq di laşê mirov de sê cot in; **aloqên esmanê dev**, **aloqên zîmanê** û **aloqên daqurtokê (adenoîd)**. Ji hemû aloqan, cota aloqên esmanê dev a herî navdar e. Loma bi gelemperî peyva aloq ji bo aloqên esmanê dev tê bikaranîn .Aloq bi şêweya hêlkeyî ne. Cota aloqê (aloqa esmanê dev) di paşiya valahiya dev, yek li aliyê çep a din li aliyê rastê gewriyê de cih digirin. Rûyê aloqan biçal û mirtik e. Cogên ziravok ji rûyê aloq ber bi hûndirê aloq ve dirêj dibin, ev cogan wekî krîpt(crypt) tê navkirin. Li ser rûyê her aloqêk bi qasî 20 heb krîpt heye. Ji ber rûyê girûzî, aloq dişibin dendika behîvê, loma di nav gel de aloq wekî behîvok jî tê navkirin. Di laşê mirovê têgihîştî de aloq pêkhateyek hûrik a bi giraniya 1,5 gram e. Aloq bi dirêjiya 2,5 cm, bi firehiya 2 cm ,bi stûriya (qalinî) 1,2 cm ê. Aloqên zarokan ji yên mezinan girtir ê. Aloq bi xirokên spî bergirî dûrist dikin, li dij hokarên nexweşiyê yên wekî vîrus û bakteriyan tenduristiya laş diparêzin. Xwarin û vexwarin dema ji dev derbasê gewriyê dibe, aloq bakterî û vîrusên nav xurekan parzûn dike. Dibe ko hin hokarên nexweşiyê bi henase(bihn)wergirtinê, ji poz derbasê nav laş bibe, vê gavê aloq, vîrus û bakteriyên nav hewayê jî digirin. Xirokên spî yên aloqan li dij hokarên nexweşiyê dijeten berhem dikin. Hin caran dibe ko bergiriya laşê mirov lawaz be, di rewşek wisa de aloq bi dûristkirdina bergiriyê de bisernakevin, û diwerimin. Werimiya aloqan wekî aloqkulî (bi înglîzî: *tonsillitis*) bi nav dibe. Ji hemû hokarên nexweşiyê, vîrus hê pirtir dibin sedema aloqkuliyê .Nîşaneyên aloqkuliyê; êşa qirrikê peyda dibe, daqurtandîna xurekan dijwar dibe, bêkêfî çêdibe, aloqên herdû aliyên qirikê diwerimin. Aloqkulî bi qasê 5 roj didome.

## Çavkanî
# Sipil

Sipil ji kiroka sor û kiroka spî pêk tê
Cihê spilê nezikê gedeyê ye.
Xirokên sor di sipilê de tên hilweşandin
**Sipil**, bi înglîzî navê sipilê “spleen”e, bi erebî jî “thal” e(طحال). Li nav gel de ev endam (organ) wekî **spil**, **didanxoşk**, **fatereşk** , **xalxalk** an jî **dêdik** jî tê nasîn. Sipil bi sîstema gera xwînê û bi koendama bergiriyê ve têkildar e. Sipil xirokên sor embar dike, xaneyên xwînê yên di kotayiya jiyana xwe de ne, di sipil de tên hilweşandin. Herwiha sipil dijaten berhem dike û bergiriya laş dirûst dike.

Sipil endama herî gewrê ya sîstema lîmfê ye. Li jorê valahiya zik de li aliyê çepê, li binê navpençikê de cih digire. Li nêzê sipilê, gede, pankreas û gurçika çepê heye. Qebareya sipil bi qasê kulma (mist) mirov e. Giraniya sipil a asayî 200 gram e. Dirêjiya sipilê 12 cm, firehiya wî 7 cm, stûriya (qalinî) sipilê 2,5 cm ê. Korpele (dergûşa hîn di zikê dayika xwe de) hetanê pênc mehî li sipil xirokên sor û xirokên spî berhem dike, sipila korpeleyê, piştî pênc mehî karê berhemanîna xaneyên xwînê radiwestîne, edî moxê hestî dest bi çêkirina xaneyên xwînê dike.

Spil bi xaşeya ji bestereşane hatiyê pêçandin. Di hundirê xaşeyê de du cureyên şaneya sipilî heye, **kiroka sor** û **kiroka spî**.

## Kiroka sor

Kiroka sor a sipilê li gel xaneyên makrofajê, xaneyên monosît ên xiroka spî jî li xwe digire. Bi taybetî, dema birîndarbûyînê de sipil gelek ji xaneyên monosîtê der dide. Xaneyên monosîtê bi navbeynkariya gera xwînê, xwe digihînin cihê birîndarbûyî, li vir ji bo rêkxistina bergiriya laş û pakkirina birînê kar dikin. Li gel parzûnkirina xwînê, kiroka sor a sipilê karê hilweşandina xirokên sor jî pêk tîne. Temenê xirokên sor bi qasî 120 roj e. Xirokên sor ên têkçûyî (temenê xwe temam kirî) an jî yên xirabûyî, di nav sipil de tên hilweşandin û dûrxistin. Ji hilweşandina hemoglobîna xirokên sor, bîlîrubîn û hesin peyda dibe. Ev herdu madeyan ji kezebê re tên şandin. Hesin ji boy berhemkirina hemoglobîna nû, dubare tê bikaranîn.

## Kiroka spî

Kiroka spî ya sipilê pêkhateyên lîmfê yên wekî xaneyên plazmayê, lîmfosît, girêkên lîmfê li xwe digirê. Herwiha kiroka spî lîmfosîtan jî çêdike. Xaneyên makrofaj jî di sipil de li hember bakterî û dijepeydakeran (antîjen) parastina laş pêk tînîn, bakterî û hokarên nexweşiyê yên nav xwînê parzûn dikin. Herwiha ji bo dirûstkirina dijeten, koendama bergiriyê hişyar dikin. Xaneyên makrofaj ên sipilê, hem li kiroka sor hem jî li kiroka spî de kar dikin.

## Alîkariya wê bo nexweşiyan

Sipil bi anatomiya xwe ve dikare hin corên bakterî û mîkroban bikuje.

## Mezinbûna Sipilê

Sipil ji ber hin sedeman mezin dibe. Yek ji wan sedeman nexweşiyê xwînê ne ko lîmfosît zêde çêdibin û li wir kom dibin. Sedemek din karê pirr e ko di hin nexweşiyan de ji bo bêhtir bişixule xwe mezin dike. Wekî din di hin nexweşiyên xwînê de anatomiya xaneyan ne normal e û wan parçe dike, li vir çêkirina xwînê û parçekirina xwînê dikevin şerrekî û ji ber vê sedemê jî sipil mezin dibe.

## Çavkanî
# Lîmfegirê

Pêkhateya lîmfegirê
**Lîmfegirê** an jî **girêya lîmfê** (bi latînî: nodus lymphaticus; bi inglîzî: lymph node) pêkhateya sîstema lîmfê ye û li tevahiya laş de belavî ye. Bi taybetî li stû, binçeng, berran û çokan da hejmara lîmfegirêyan zêde ye. Teşeya girêya lîmfê dişibe gurçikan. Hemû lîmfegirê bi lûleyên lîmfê ve bi hev re girêdayî ne. Lîmfegirê gelek xaneyên xiroka spî lixwe digire. Lîmfosîta B, lîmfosîta T, xaneyên makrofaj û xaneyên plazma di nav lîmfegirê de li dij hokarên nexweşiyê kar dikin. Ji %90ê lîmfosîtan ji lûleyên xwînê derbasî nav limfegirêyan dibın, ji %10ê lîmfosîtan jî ji şileya lîmfê tên.

Lîmfegirê ji du beşên sereke pêk tê, xaşe û tûkil. Çîna derve wekî xaşe (kapsul) bi nav dibe û ji bestereşaneyê pêk tê. Li bin xaşê de tûkil heye. Lîmfosîtên B û T yên neçalak û xaneyên makrofaj di nav tûkil de cih digirin. Tûkil jî ji du beşan pêk tê, tukila derveyî û tukila navî. Navika lîmfegirê wekî kirok tê navkirin. Tûkil kirokê dorpêç dike. Xaneyên plazma yên çalak di nav kirokê de cih digirin. Xaneyên plazma li dij hokarên nexweşiyê dijeten çêdikin û der didin. Dijeten proteînên taybet in, bakterî û vîrusan bê bandor dikin. Şileya şaneyan a di navbera xaneyan, bi navbeynkariya mûlûleyên lîmfê tê berhevkirin. Mûlûleyên lînfê şileya lîmfê diguhezîne bo limfegirêyan. Lîmfegirê şileya lîmfê parzûn dike, hokarên nexweşiyê yên wekî vîrus û bakterîyan ji şileya lîmfê dûr dixe. Bi vî awayî, lîmfegirê ji bo bergiriya laş kar dike. Herwiha hin xaneyên bi nexweşiya şêrpence jî di lîmfegirêyan de tên kuştin. Gava mirov diçe nexweşxaneyê, bijîjşk bi çav û dest kontrola lîmfegirêyên stû an jî yên binçeng dike. Hin caran dibe ku ji ber enfeksîyon an jî ji ber şêrpenceyê girêyên lîmfê biwerime.

## Girêdanên derve

* Ferhenga Biyolojiyê

## Çavkanî
# Bergiriya sist

**Bergiriya sist** an jî bi ingilîzî *passive immunity.* Heke di laşê mirov de ji bo nexweşiyek diyarkirî dijeten nehatibe çêkirin û ji bo saxbûnê dijeten ji derve bi awayekî hazir, ji yekê din hatibe wergirtin, bergiriya sisit peyda dibe. Anko bi bergiriya sist, ji bo dabînkirina bergiriyê, lîmfexaneyên nexweş çalak nabin. Bergiriya sist bergiriyek demkî ye. Bergiriya sist bi du rêbazan di laşê mirov de peyda dibe. A yekem bi awayekî sirûştî, a din jî bi awayekî destkarî çêdibe.

## Bergiriya sist a sirûştî

Ev bergirî ji dayikê derbasî dergûş dibe. Dema ducaniya dayikê, hin dijetenên dayikê bi navbeynkariya lûleyên xwînê, derbasê laşê korpele dibin. Bi taybetî dijetena bi navê IgG derbasî laşê korpele dibe û piştî zayinê di laşê dergûşê de bi qasî şeş mehan bergiriya demkî ya sist dabîn dike. Piştî ji dayikbûnê, îcar dergûş di nav şîrê dayikê de dijeten ji dayika xwe werdigre. Dijetena IgA bi mijînê, di nav şîrê dayikê de derbasî dergûşê dibe.

## Bergiriya sist a destkarî

Dijeten bi destkarî ji xwîna zindiyên bibergirî tê bi destxistin. Di zanista bijîşkî de, dijeten ji bexşker (mirov an ji ajal) tên tovkirin û bi awayekî serûm didin laşê mirovê nexweş. Bi vî awayê di demek kurt de di nav xwîna nexweş de dijeten zêde dibe û hokara nexweşiyê têk dibe. Wekî mînak, piştî pêvêdana marek jahrî an jî gezkirina kûçikêk har, li dij jehra maran an jî li dij vîrusa nexweşiya harbûnê serûm didin mirovê nexweş. Bandora serûm gelek zû çêdibe. Serûm gelek dijeten lixwe digire, loma di nav laşê nexweş de bi hêsanî êrîş li hember hokara nexweşiyê dibe û mirov di demek kurt de sax dibe.

## Çavkanî
# Lîmfexane

Lîmfexane corên xirokê spî ne.
**Lîmfexane** an jî **lîmfosît** ango xaneyên lîmfê, cureya xirokên spî (xaneyên spî yen xwînê) ne. Navîka lîmfexaneyan gewere ye, sîtoplazmaya wan li gor xaneyên din ên xirokên spî, hindik e. Lîmfexane bergiriya taybet a laşê mirov dabîn dikin. Di nav laşê mirovê gihîştî de % 20 heta 40ê xirokên spî ji lîmfexaneyan pêk tê. Lîmfexane di nav moxê hestî de tê berhemkirin, bi gera xwînê û di nav şileya lîmfê de belavê hemû laş dibe, lê bi gelemperî di nav endamên sîstema lîmfê yên wekî sipil, aloq, rijênê tîmus û limfegirêyan de hê pirtir lîmfexane hene. Bi gelemperî bersiva bergiryê pêşî di nav endamên lîmfê de dest pê dike loma van endaman hê pirtir lîmfexane lixwe digirin. Ji ber ku lîmfexane li dij hokara nexweşiyê ya diyarkirî bergirî dabîn dikin, bergiriya lîmfexaneyan wekî bergiriya taybet tê navkirin. Li ser rûyê lîmfexaneyan de wergir hene, hemû wergirên li ser rûyê lîmfexaneyek heman yek in, lê wergirê hemû lîmfexaneyan ne yek e. Her wergirek ji bo corek dijepeydaker a dîyarkirî ye. Ango li gor cora wergiran, hejmara corên lîmfexaneyan bi qasî hejmara corên dijepeydakeran e.

## Corên lîmfexaneyan

Sê corên sereke yên lîmfexaneyan heye. Kujerexaneya sirûştî, lîmfexaneya B û lîmfexaneya T .

Xaneya kujera sirûştî bi taybetî bergiriya giştî dabîn dike.

Di bin mikroskoba elektronî de şiklê lîmfexaneyê.
### Lîmfexaneya T

 *Gotara bingehîn: Xaneya T*
% 80-90 ê lîmfexaneyan ji lîmfexaneyên T pêk tê.. Herwisa lîmfexaneyên B û T jî ne yek cor în, her yek ji wan hê pirtir cor lîmfexane lixwe digirin. Lîmfexaneya T bergiriya taybet a xaneyî dabîn dike. Çar corên sereke yên xaneyên T heye. Xaneya T alîkar, xaneya T jehravî, xaneya T rawestiner û Xaneya T bîrker

### Lîmfexaneya B

 *Gotara bingehîn: Xaneya B*
% 10-20 ê lîmfexaneyan jî lîmfexaneyên B yê ne. Lîmfexaneya B, bergiriya derdanî dabîn dike û du cor in , xaneya plazma û xaneya bîrker. Xaneya plazma li dij hokarên nexweşiyê dijeten berhem dike û der dide.

## Çavkanî
# Xiroka spî

Corên xirokên spî
**Xirokên spî** an jî **lêkosît** navê corekî xaneyên xwînê ye. Bi îngilîzî wekî *white blood cells* (*WBCs*) tê navkirin.

Xirokên spî li dij hokarên nexweşiyê, bergiriya laş dirist (ava) dikin. Xirokên spî jî wekî mîna xiroka sor, ji moxê hestî çêdibin. Di nav xwînê de hejmara xirokên spî li gor xirokên sor gelek hindik e. Di nav 1 mm3 (mîkrolître) xwînê de bi qasî 5-10 hezar xirokên spî heye. Xirokên spî ji xirokên sor girtir in. Xirokên spî xwediyê navik û endamok in. Temenê piraniya xirokên spî ji xirokên sor kintir e. Bi gelemperî temenê lekosîtan ji hefteyek kêmtir e. Dibe ku dema nexweşiyê de temenê hin lêkosîtan ji rojek kintir be. Xirokên sor li nav xwînê de, li gor gera xwînê cih diguherin, lê xirokên spî hem li nav xwînê hem jî li derveyî xwînê, di navbera xaneyan de bi awayekî çalak li hemû beşên laş de tevdigerin. Li kîjan beşê laş de birîn, kulbûnî an jî hokarên nexweşiyê hebe, xirokên spî xwe digihînin wê derê û li hember hokarên nexweşiyê bergirî dikin. Ne yek, lê pênc corên xirokên spî heye. Navê vana: nêtrofîl, êzonofîl, bazofîl, monosît û lîmfosît e. Lîmfosît jî du cor in, Lîmfosîta B û Lîmfosîta T.

Di bin mîkroskoba elektronî (SEM) de xaneyên xwîna mirov
Li gor hebûn an jî tunebûna danikên (hebikên) nav sîtoplazmayê, du komên sereke yên xiroka spî heye. Koma yekem wekî xirokên spî yên danikî, a duyem jî wekî xirokên spî yên bêdanik tê navkirin. Hemû beşên xaneyê di bin mîkroskopê de xuya nabe. Ji bo dîtîna endamok (organel) û madeyên nav sîtoplazmayê, divê xane di nav hin boyax (madeyen rengdan) de bê rengkirin. Eger madeye rengdan li ser xaneyên nêtrofîl, bazofîl û êzonofîlê bê dilopkirin, di nav sîtoplazmayê van xaneyan de gelek hebikên danikî xuya dibe loma ev xaneyan wekî xirokên spî yên danikî tên navkirin. Di nav sîtoplazmayê xaneyên monosît û lînfosîtan de hejmara hebikan gelek kêm e, loma van xaneyan wekî xirokên spî yên bêdanik tên navkirin.

## Çavkanî
# Tîmus

**Rijênê tîmus** an jî **tîmus** endama koendama lîmfê ye û alikariya bergiriya laş dike. Ji bilî vî, tîmus hormon jî berhem dike, loma tîmus wek endamekî koendama korrijên (hormon) jî tê hesîbandin. Şiklê tîmusê dişibe pelên zembûrê(awîşen) loma navê xwe ji vî riwekê (Thymus vulgaris) girtiye.

## Ciyê tîmusê

Tîmus, li hêla jorê sîng, di navbera pişikan de cih digire. Li paşiya tîmusê kevanê şahxwînber (bi inglîzî: *aortic arch*) li pêşiya tîmusê jî hestiyê sîngê heye. Li jêrê tîmusê de dil heye. Beşa laş a tîmus tê de cih bûye, wekî “medîastînum” tê navkirin .

## Pêkhateya tîmusê

Tîmus ji du beşên sereke pêk tê; pişka (*lob*) çepê û pişka rastê. Pişkên tîmusê bi xaşeye dorpêçî ne. Li binê xaşê de tûkil û kiroka tîmusê heye. Xaşe ji bestereşaneyê pêk tê û pişkên tîmusê diparêzê. Li hin beşên tîmusê de xaşe xwe dirêjî nav tîmusê dike ev niçikên xaşeyê yên di nav tîmusê, wekî trabekul (*trabecula*) tê navkirin. Trabekul pişkên tîmusê dabeş dike û pişkên hê hûriktir (*lobul*) çêdibin. Endama tîmus bi serekî ji xaneyên epîtelî (rûkeşexane), lîmfosît( Xaneyên lîmfê) û şaneya çewrî pêk tê.

Di laşê dergûşan û zarokan de tîmus gewre ye, bi salên ciwantiyê hê gewretir dibe. Tîmusa mirovên pêgihîştî her diçe diquncise û biçûk dibe.Tîmusa dergûşan bi qasî 10-15 gram e. Di salên ciwaniyê de giraniya timusê dibe 30-40 gram, lê di salên paş de giraniya tîmusa mirovê pêgihîşti kêm dibe û dibe 10-15 gram. Tîmus herî zêde di salên zarokatiyê û ciwaniyê de çalak e.

## Erka tîmusê

Her wekî mîna hemû xaneyên xwînê, lîmfexane (lîmfosît) jî di moxê sor a hestî de tên berhemkirin. Lîmfexaneyên li moxê hestî de berhembûyî bi navbeynkariya xwînê, xwe digihînin tîmusê. Peresîn û geşebûna lîmfexaneyan li tîmusê pêk tê. Gava di nav tîmusê de peresîna lîmfexaneyan diqede, êdî lîmfexane wekî lîmfexaneya T an jî xaneya T tê navkirin. Hinek ji lîmfexaneyan jî di nav moxê hestî de peresîna xwe diqedînin, ev lîmfosîtan jî wekî lîmfexaneya B an jî xaneya B tên navkirin. Lîmfexaneyên pêgihîştî ji tîmusê dubare derbasî nav xwînê dibin. Hinek ji wan di nav şaneya lîmfê de dimînin, hinek jî di nav lûleyên xwînê de belavê laş dibin. Lîmfosîtên T, şane û xaneyên laş nas dikin, lê li hember xaneyên biyanî û dijepeydakeran bertek nîşan didin. Li ser rûyê lîmfexaneyên B û T yê de wergirên proteînî heye. Wergir, proteînên curbecur lixwe digirin. Bi alîkariya van wergiran, xaneyên T û B, xaneyên asayî yên laş dinase. Eger Lîmfexaneyên T di nav laş de rastê xaneyên bi nexweşiya şêrpence, xaneyên ziyangirtî, xaneyên biyanî, an jî dijepeydakeran were, wan nas nake, loma li hember wan êrîş dike û wan bêbandor dike.

Peresîn û geşebûna tîmusê û şaneya lîmfê ji hêla hormona tîmozînê ve tê rêkxistin. Tîmozîn li xaneyên epîtelî yên tîmusê de tê berhemkirin û derdan. Ji ber derdana hormona tîmozînê, endama tîmus hin caran wekî rijênê tîmus (tîmosarijên) jî tê binavkirin.

## Çavkanî
# Nêtrofîl

**Nêtrofîl** an jî bi inglîzî *Neutrophil*, yek ji sê cureyên xirokên spî yên danikî ye.

Di nav xirokên spî de xaneya nêtrofîl bi hejmara herî zêde ye. % 50-70 yê xirokên spî ji nêtrofîlan pêk tê. Danikên nêtrofîlê herî baş bi boyaxên nêtar (ne asîdî ne jî bazî) de xuya dibin, loma ev cureya xiroka spî ya danikî, wekî nêtrofîl tê binavkirin. Di xaneya nêtrofîla asayî de navik ji du heta pênc loban pêk tê, lê lobên navika nêtrofîla pîr, dibe ku ji pêncan pirtir be. Hin bakterî mirov tûşî nexweşiyê dikin. Dema di laşê mirov de bakterîyên hokarê nexweşiyê peyda dibê, pêşî nêtrofîl erîşê bakteriyan dike. Danikên nêtrofîlê gelek lîzozom, enzîmên herisînê û hîdrojena peroksîd (H2O2) lixwe digirin. Nêtrofîl bi fagosîtozê bakteriyan dadiqurtîne, paşê di nav sîtoplazmaya xwe de bi enzîmên herisînê bakteriyan têkdişkîne .

## Gavên bergiriya nêtrofîlê ya li dij bakteriyan

Gavên bergiriya nêtrofîlê ya li dij bakteriyan
1. Li ser parzûna xaneya xiroka spî (nêtrofîl) de hin wergir hene. Nêtrofîl bi alîkariya van wergiran ji hebûna bakteriyê (dijepeydaker) haydar dibe. Dema bakterî bi wergiran re ket têkili (temas) yê, ev beşa parzûnê ber bi sîtoplazmayê ve tê kişandin.
2. Bakterî bi parzûna xaneyê tê dorpêçkirin, ev kîsik wekî fagozom tê binavkirin. Lîzozomên nêtrofîlê xwe bi fagozomê ve dizeliqînin, ev pêkhate wekî fagolîzozom tê binavkirin. Lîzozom, enzîmên herisînê berdide ser bakteriyê.
3. Enzîm bakteriyê perçe dikin. Bi têkşikandina bakteriyan, hin madeyên sûdbexş (kêrhatî) û yên bêkêr çêdibe. Madeyên bêkêr bi egzosîtozê ji nêtrofîlê tên avêtin.

## Çavkanî