Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Sedsala 6an

◄ |
Ss. 4an |
Ss. 5an |
**Sedsala 6an**
| Ss. 7an
| Ss. 8an
| ►

## Gelemperî

## Bûyer / perisîn

Dewleta Vandalan ji aliyê Împeratoriya Bîzansê hate hilandin.

## Kesên navdar

* Rojbûyîna Muhemmed pêxember

## Nûvedan û keşf
# 1882

◄ |
Sedsala 18an |
**Sedsala 19an**
| 20an
| ►

◄◄ |
◄ |
1878 |
1879 |
1880 |
1881 |
**1882**
| 1883

| 1886

## Bûyer

### Cîhan

(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

### Kurdistan

## Jidayikbûn

(Kesên ku di vê salê de ji dayîk bû ne.)

* 30ê kanûna paşîn – Franklin D. Roosevelt, serokdewletê 32em ê DYAyê li New Yorkê ji dayîk bû.

## Mirin

(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
# Şêx Ubeydullahê Nehrî

| Şêx Ubeydullahê Nehrî |
| --- |
| Jidayikbûn | 1826  Şemzînan  |
| Mirin | 1883  Meke  |
| Hevwelatî | Împeratoriya Osmanî  |
| Pîşe | Alim, şoreşker û siyasetmedar |
| Rêxistin | Serhildana Şêx Ubeydullahê Nehrî |
| Zarok | Seyîd Ebdulqadir |
| Dê û bav | * Tehayê Hekarî (bav)
 |
| biguhêre - Wîkîdaneyê biguhêre |

**Şêx Ubeydullahê Nehrî** (jdb. 1826 Şemzînan - m. 1883 Erebîstana Siûdî) Navê bavê wî Şêx Taha ye. Tehsîlek baş dît. Piştî wefata bavê xwe, wî terîqet meşand. Şêx, armanca avakirina "Kurdistanekî serbixwe" dimeşand.
Bavê Seyîd Ebdulqadir e.

Gava ku di sala 1880 de li Şemdînan Serhildana Şêx Ubeydullahê Nehrî çêbû, Şêx Ubeydela serokê wê bû. Şêx, doza rojhilata welêt dikir. Bi vê armancê, gelek caran êrîşî dewleta Îranê kir û gelek caran jî bi ser ket. Paşiyê Dewleta Osmanî jî, ji xurtbûna Şêx Ubêydullah tirsiya û bi Îranê re tifaq danî. Li hember êrîşên herdu dewletan, Şêx Ubeydullah bi serneket. Osmaniyan, Şêx sirgûn kirin. şêx li sirgûnê çû ser dilovaniya xwe.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

*
# 1962

◄ |
Sedsala 19an |
**Sedsala 20an**
| 21ê

◄◄ |
◄ |
1958 |
1959 |
1960 |
1961 |
**1962**
| 1963
| 1964
| 1965
| 1966
| ►
| ►►

## Bûyer

### Cîhan

(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

### Kurdistan

## Jidayikbûn

5ê sibatê – Simon Mason, nivîskarê îngilîz

## Mirin

(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
# Dicle-Fırat (rojname)

Dicle-Fırat an go Dîcle-Ferat, rojnameyeke kurdî-tirkî bû.

"Rojnameya ramanê ya mehane" Dicle-Fırat di 1ê kewçerê sala 1962an li Stembolê dest bi weşanê kir. Hejmara wê ya 8. û ya dawiyê di 14ê gulanê sala 1963an de derket. Xwedî û berpirsê rojnameyê Edîp Karahan bû. Dema Edîp Karahan piştî hejmara 9. ya rojnameyê amade kir û ji bo çapê diçû çapxaneyê ji ber ku di rê de hatiye girtin rojname dawî li jiyana xwe anî.

Sê hejmarên pêşîn yê rojnameyê 4 rûpel û hejmarên din jî 8 rûpel bûn.

## Nivîskarên wê

Di Dicle-Firatê de gelek rewşenbîrên kurd yên wekî Edîp Karahan (Her wiha bi navên Edip Osmanoğlu, Hamit Mazidağlı, Mahmut Bayraktar û Reşo bikaraniye), Dr. Sait Kırmızıtoprak, Sait Elçi, Musa Anter (Her wiha navên Rahşan, Anter, M. Anter, Dicle bikarniye), Hüseyin Aruk, Ekrem Tunç (Ekrem Yusufoğlu), Ahmet Aras, Bahri Koçkaya, Şevket Epözdemir (Dilbırîn), Huseyîn Sagniç, Mahmut Toprak, Mehmet Şanlıer Halit Nazmi Balkaş, Enver Aytekin (Ahmet Botanlı), İsa Şans, nivîsaran dinivîsandin.

## Girêdanên derve

* Rojnameyek û ronakbîrek, Mustafa Aydogan, NÛDEM, Hejmar: 24, 1997, Stokholm Girêdana arşîvê 2007-08-14 li ser Wayback Machine
* Bi minasebeta sedsaliya rojnamegeriya kurdî dîsa li ser Dîcle-Firatê, Mustafa Aydogan, NÛDEM, Hejmar: 25, 1998, Stokholm Girêdana arşîvê 2007-10-06 li ser Wayback Machine
# 1908

◄ |
Sedsala 19an |
**Sedsala 20an**
| 21ê

◄◄ |
◄ |
1904 |
1905 |
1906 |
1907 |
**1908**
| 1909
| 1910
| 1911
| 1912
| ►
| ►►

## Bûyer

### Cîhan

(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

### Kurdistan

* 5ê kanûna pêşîn: Rojnameya Kürt Teavün ve Terakki (Alîkarî û Pêşketina Kurd) li Stenbolê dest bi weşanê kir.
* Serhildana Şêx Ebdulselamê Berzanî

## Jidayikbûn

(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)

* Leyla Bedirxan, hunermenda baleyê ya kurd (m. 1986)
* Mîna Qazî, Jina Qazî Muhemmed.
* 9ê kanûna paşîn – Simone de Beauvoir, nivîskara femînîst a fransî (m. 1986).
* 22ê kanûna paşîn – Lev Landau, fizîknasê sovyetî (m. 1968).
* 14ê adarê – Maurice Merleau-Ponty, fîlozofê fransî (m. 1961).
* 18ê adarê – Heciyê Cindî, nivîskarê kurd (m. 1990).
* 1ê nîsanê – Abraham Maslow, psîkologê amerîkî (m. 1970).

* 9ê nîsanê – Îvan Yefremov, nivîskarê honaka zanistî û paleontologê sovyetî (m. 1972).
* 23ê gulanê – John Bardeen, fizîknasê amerîkî (m. 1991).
* 30ê gulanê – Hannes Alfvén, fizîknasê swêdî (m. 1995).
* 5ê tebaxê – Harold Holt, siyasetmedarê awistralyayî, serokwezîrê Awistralyayê yê 17an (m. 1967).
* 27ê tebaxê – Lyndon B. Johnson, serokê DYAyê ji 1963an heta 1969an (m. 1973).
* 31ê tebaxê – William Saroyan, nivîskarê ermenî bi eslê xwe ji Bidlîsê (m. 1981).
* 9ê îlonê – Cesare Pavese, nivîskar û şairê îtalî (m. 1950).
* 10ê çiriya pêşîn – Mercè Rodoreda, nivîskara ketelan (m. 1983).
* 14ê çiriya pêşîn – Robert C. Bak, psîkoanalîstê mecar-amerîkî (m. 1974).
* 16ê çiriya pêşîn – Enver Hoxha, siyasetmedarê Arnewidistanê (m. 1985).
* 25ê çiriya pêşîn – Casimê Celîl, nivîskar û şairê kurd (m. 1998).
* 4ê çiriya paşîn – Józef Rotblat, fizîknasê brîtanî (m. 2005).
* 22ê çiriya paşîn – Nathan Ackerman, psîkiyatrîstê amerîkî (m. 1971).
* 25ê kanûna pêşîn – Helen Twelvetrees, aktrîsa amerîkî (m. 1958).

## Mirin

(Kesên ku di vê salê de mirine.)

* Resûlê Mistê, fizîknasê kurd
* 26ê gulanê – Mîrza Ẍulam Ehmed, damezrînerê terîqeta Ehmediyye (jdb. 1835).
* 24ê hezîranê – Grover Cleveland, serokê DYAyê ye 22an û 24an (1885–89; 1893–97) (jdb. 1837).
* 22ê tîrmehê – William Randall Cremer, siyasetmedarê brîtanî (jdb. 1828).
* 25ê tebaxê – Henri Becquerel, fizîknasê fransî (jdb. 1852).
# 1956

◄ |
Sedsala 19an |
**Sedsala 20an**
| 21ê

◄◄ |
◄ |
1952 |
1953 |
1954 |
1955 |
**1956**
| 1957
| 1958
| 1959
| 1960
| ►
| ►►

## Bûyer

### Cîhan

(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

### Kurdistan

* 10ê nîsanê: Li herêma Kurdistan Bîrecîkê pira herî dirêj ya Tirkiyê li ser çemê Firadê hatiye avakirin. Pir, 720 metir dirêje û li ser 5 lingan hatiye runandin û 5 mîlyon lîreyê Tirk mesref lê çû.

## Jidayikbûn

(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)

## Mirin

(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
# Şêx Mehmûdê Berzencî

Şêx Mehmûdê Berzencî

| Key / şah |
| --- |

|  |  |
| --- | --- |
| Jidayikbûn | 1878 Silêmanî |
| Mirin | 9ê çiriya pêşîn a 1956an Bexda |
| Cihê goristanê | Silêmanî |
| Navê rastî | محمود الحفيد |
| Hevwelatî | Herêma Kurdistanê |
| Sernavê esilzade | Şêx |
| Pîşe | Siyasetmedar |
| Xwişk û bira | Şêx Qadir Hefîd (d) |
| Zarok | Sheikh Raouf, Baba Ali and Sheikh Latif (en) |

**Şêx Mehmûd Berzincî** (شێخ مه‌حمودی حه‌فید) şoreşger û siyasetmedarekî kurd ê Başûrê Kurdistanê bû. Bavê Şêx Mehmûd Berzencî, Şêx Seîdê Berzencî li Mûsilê bi tehrîka Îtihad û Teraqî ji aliyê gel ve hatiye qetilkirin.

Şêx Mehmûdê Berzencî kurê şêxê Qadirî Şêx Seîdê Berzencî ye. Şêx Mehmûdê Berzencî ji nesla pêxember Muhemmed e. Piştî ku bavê wî di sala 1908ê de, ji alî osmaniyan ve hate kuştin, Şêx Mehmûd dewsa wî girt. Di salên Şerê cîhanî yê yekê de, ji bo avakirina dewleteke serbixwe xebitî. Bi vê armancê, bi kurdên Îranê re tifaq danî û li hember brîtanî û ereban şer kir. Sê caran dewleta serbixwe "Keyaniya Kurdistanê" îlan kir, xwe jî şahê dewletê nîşan da. Li hember êrîşên ereb û brîtanî heta sala 1932ê li ber xwe da.

Hêjayî gotinê ye ku Şêx Ehmedê Barzanî jî alîkarî dida Şêx Mehmûd.

Şêx Mehmûd di 9ê çiriya pêşîn a 1956ê de li nexweşxaneya Heyderiye ya Bexdayê çû ber dilovaniya Xwedê.

## Wênedank

* Şêx Mehmûdê Berzencî
* Peykerê Şêx Mehmûd li Hewlêrê

## Çavkanî
# 1897

◄ |
Sedsala 18an |
**Sedsala 19an**
| 20an
| ►

◄◄ |
◄ |
1893 |
1894 |
1895 |
1896 |
**1897**
| 1898
| 1899
| 1900
| 1901
| ►
| ►►

## Bûyer

### Cîhan

(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

### Kurdistan

## Jidayikbûn

* 23'ê kewçêrê - Erebê Şemo li Qersê ji dayîk bû.

## Mirin

(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
# 1913

◄ |
Sedsala 19an |
**Sedsala 20an**
| 21ê

◄◄ |
◄ |
1909 |
1910 |
1911 |
1912 |
**1913**
| 1914
| 1915
| 1916
| 1917
| ►
| ►►

## Bûyer

### Cîhan

(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

### Kurdistan

## Jidayikbûn

(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)

* Ebdulîleh, siyasetmedarê iraqî (m. 1958).
* Enwerê Mayî, şairê kurd.
* 6ê kanûna paşîn – Loretta Young, aktrîsa amerîkî (m. 2000).
* 9ê kanûna paşîn – Richard Nixon, serokdewletê DYAyê yê 37an (m. 1994).
* 10ê kanûna paşîn – Gustáv Husák, serokdewletê Yûgoslavyayê (m. 1991).
* 4ê sibatê – Rosa Parks, aktîvîsta amerîkî (m. 2005).
* 20ê sibatê – Ebdurehman el-Bezzaz, siyasetmedar û reformîstê iraqî (m. 1973).
* 22ê adarê – Sabiha Gökçen, pîlota şer li Tirkiyeyê (m. 2001).
* 26ê adarê – Paul Erdős, matematîkvanê mecaristanî (m. 1996).
* 10ê tîrmehê – Salvador Espriu, nivîskarê ketelan (m. 1985).
* 12ê tîrmehê – Willis Lamb, fizîknasê amerîkî (m. 2008).
* 14ê tîrmehê – Gerald Ford, serokdewletê DYAyê ya 38an (m. 2006).
* 17ê tîrmehê – Roger Garaudy, fîlozofê fransî (m. 2012).
* 16ê tebaxê – Menaxem Begîn, serokwezîr û wezîrê karê derve yê îsraêlî (m. 1992).
* 10ê çiriya pêşîn – Claude Simon, nivîskarê fransî (m. 2005).
* 7ê çiriya paşîn – Albert Camus, nivîskar û fîlozofê fransî (m. 1960).
* 18ê kanûna pêşîn – Willy Brandt, siyasetmedarê alman (m. 1992).

## Mirin

(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)

* 7ê adarê -Emily Pauline Johnson, helbestvaneke Kanadayî
# Laşfiroşî

| Laşfiroşî |
| --- |
| * Cureyê sûc
 |
|  |
| biguhêre - Wîkîdaneyê biguhêre |

**Laşfiroşî**, karê jin û mêrên laşfiroş ("qehpik, orospî, fahîşe, gander") ên ku bi dirav têkiliyên cinsî difiroşin. Cihê ku tê de karê xwe dikin jê re berdêlgeh, kerxane an jî kêfxane dibêjin.

Li her herêmeke Kurdistanê bi naveke din tê binavkirin lê di nava civakê de, ji ber fediyê "berdêlgeh" tê bikaranîn. Ev peyveke mecazî ye. Dîsa kerxane yan karxane jî pirr tên bikaranîn.

Dîroka laşfiroşiyê (têkiliya cinsî ya bi dirav) bi qasî ya mirovahiyê kevn e. Bingeha wê li ser danûstendinên aborî, xizanî û kêmbûna mafê jinan e. Civakên ku lê mafê jinan kêm e û di nava kom û ber û çînên wê de newekheviyeke berbiçav heye sedî sed lê çî dizî çi vekirî berdêlgeh henin. Helbet li welatên dewlemend jî kerxanê henin û bipêşketîne lê gorî welatên xizan rewşa jinokan li wir ne pirr xirab in.

Bermayiyên ji berî zayînê 3000î yên Babîlê hebûna berdêlgehan destnîşan dike. Di destpêka kapîtalîzmê de civak berî bi bajaran dicivin û firotina têkiliya cinsî jî dibe beşeke mezin ê aboriyê. Îro li rûyê cîhanê bi milyaran dolar dirav di vê sektorê de digere. Herwekî parek ji jiyana krîmînalîteyê jî li ser firotina laşê jinedîlan e. Bi sedan cureyên vê sektorê avabûne.

Li piraniya welatan berdêlgeh ne fermî ne, qedexe ne. Li gelekan jî serbest in. Li gelek welatan mafên jinedîlan kêm in an tên xwarin. Li welatên rojavayê Ewropayê gelek cureyên berdêlgehan hene. Li Kurdistanê jî bi taybetî li Bakurê Kurdistanê gelek berdêlgeh hene lê ji ber ku sazûmanî bi tevayî di destê tirkan de ye, statîstîk nînin û rewşa wan baş nayê zanîn.

Mixabin di vê sektorê de zarok jî tên bikaranîn û li ser laşê zarokan sazûmaniyeke navneteweyî ya krîmînalîteyê hatiye avabûn. Komên mafyozan bi darê zorê yan bi dirav ji welatên xizan bi hezaran zarokan berî bi welatên dewlemend tînin û jiyana wan dişewitînin. Di vê sektora kirêt de nexweşiyên wekî AIDSê û hwd jî belav dibin.

## Galerî

* Laşfiroşî di salên 1920an de
* Laşfiroşiya roja îroyîn
* Laşfiroşekî transvestît

## Çavkanî
# Hewa

Gazên li hewayê
**Hewa** an **keş**, gazên atmosfera Erdê ye. Hewa ji du gazên sereke nîtrojen 78% û oksîjen 20,9%, karbondîoksît 0,039% û argon 0,93% û hin gazên din pêk tê. Ew bê reng û bêhn û çêj e. Keş gelek girîng e bo henaseya jîneweran, ji ber ku oksîjen têde ye.

## Girêdanên derve

 **Wîkîferheng: hewa** – Mane, etîmolojî, werger û bêhtir
# Zimanê xwezayî

**Zimanê xwezayî** an **Zimanê siriştî** ji zimanek re tê gotin ku mirov pê diaxivin û ji ber xwe hatiye bûn û geşe kiriye. Weke mînak kurdî, îngilîzî, erebî, ... .
# Zimanên semîtîk

**Zimanên semîtîk** an **zimanên samî** yek ji şaxên malbata zimanên afrîkayî û asyayî, li Efrîqaya Bakur rojhelat peresî bûn. Ew îroj ji aliyê 280 milyon kesî ve tên axaftin.

Semîtîk ji navê, yek ji lawên Nûh pexember, Samî de tê ye û gorî Tewratê gelî Rojhelata Navîn bi piranî ji zayenda wî de tê ye.

## Parva bûn

Zimanên semîtîk wiha tên parva kirin: zimanên semîtîk ên rojhelatî, zimanên semîtîk ên rojavayî û zimanên semîtîk ên başûrî. Gorî hin zimannasan serve van gruban "zimanên semîtîk ên navînî" jî tê diyarkirin.

## Zimanên semîtîk ên rojhelat

* + Akadî (mir)
		- Babîlî (mir)
		- Asûrî (mir)
		- Eblaitî (mir)

## "Zimanên semîtîk ên navînî"

* + Zimanên semîtîk ên bakur-rojava
		- Amûrî (mir)
		- Ugaritî (mir)
		- Kenanî (mir)
			* Fenîkeyî (mir)
			* Moabitî (mir)
			* Amonitî (mir)
			* Îbranî
				+ Îbraniya kevin
				+ Îbraniya Tewratî
				+ Îbraniya Rabinî
				+ Îwrîtî
		- Aramî (ji aliya Aramîyan)
			* Aramiya rojava
				+ Nebatayî (mir)
				+ Palmîrenî (mir)
				+ Aramiya cûyî
				+ Samaritanî (mir)
				+ Xristiyanên felestenî
				+ Aramiya nûya rojava
			* Aramiya rojhelat
				+ Sûrî
				+ Aramiya cûyen babilî
				+ Mandaî
				+ Zimanê sûrî
	+ Erebiyên bakurî
		- Erebî
		- Erebiya nû
		- Maltesî (li Maltayê tê axaftin)

## Zimanên semîtîk ên başûrî

* + Etiyopyayî
		- Zimanên semîtîk ên bakur ên etiyopyayî
			* Gez
			* Tigrinyayî
			* Tigréyî
		- Zimanên semîtîk ên başûr ên etiyopyayî
			* + Amharî
				+ Argobayî
				+ Harari
				+ Silt'eyî
				+ Zayî
				+ Wolaneyî
			* Zimanên semîtîk ên başûrê etiyopyayî yên derve
	+ Zimanên erebî yên kevin ên başûrî
		- Sabayî (mir)
		- Mînayî (mir)
		- Suqutr
		- Mehrî
		- Cîbalî

## Çavkanî
# Piyano

Piyano
**Piyano** (bi îtalî: piano) yek ji amûrên denganî yê jêdar yê muzîkê ye. Dahînerê wê Bartoloîyoyê Krîstoforî ye ko li dora nêzîkî sala 1700ê zayînî ew çêkirîye. Di pîyanoyê da çekuçek bi têle anko jêyan dikeve û deng jê derdikevit. Mêzîkjen bi rêya depkilîl anko keyboardekê pîyanoyê dijenit. Depkilîla pîyano ji rêzeka kilîlan pêk dihêt ko bi jêrdaşidandina wan bi tibil anko tilîyan muzîk dihêt jenîn. Di jenînê da her 10 tibilên destan dihên bikarînan. Di pîyanoya pîvankî anko standard ya nûdem da 88 kilîl hene ko di 7 oktavên tivav da hatine rêzkirin.
# Okyanûsa Başûr

| Okyanûsa Başûr |
| --- |
| * Okyanûs
 |
| * Southern Ocean
 |
|  |
| ﻿ / ﻿ |
| Parzemîn | Antarktîka  |
| Li beşa îdarî | * Antarctic Treaty area
 |
| Pêk tê ji | nîşan bide* Admiralty Bay
* Amundsen Sea
* Antarctic Bottom Water
* Antarctic Intermediate Water
* Bellingshausen Sea
* Cosmonauts Sea
* Davis Sea
* Drake Passage
* D'Urville Sea
* Mawson Sea
* Ross Sea
* Scotia Sea (partially)
* Somov Sea
* St. Nicholas Cove
* Weddell Sea
* Tryne Fjord
* Thala Fjord
* Dogs Leg Fjord
* Nella Fjord
* Nielsen Fjord
* Laubeuf Fjord
* Langnes Fjord
* Krok Fjord
* Lallemand Fjord
* Briand Fjord
* Bourgeois Fjord
* Bigourdan Fjord
* Étienne Fjord
* Ellis Fjord
* Cirque Fjord
* Clemence Fjord
* Johnston Firth
* Innerster Fjord
 |
| Rûerd | * 20.327.000 ±1 km²
 |
| biguhêre - Wîkîdaneyê biguhêre |

Okyanûsa Başûr
**Okyanûsa Başûr** (**Deryaya Cemsera Başûr**, **Deryaya Cemeda Başûr**, **Okyanûsa Antarktîka** jî tê nav kirin) okyanûsa li başûra dinya dikeve ye. Okyanûsa Başûr bi 20.327 milyon km² aqara xwe Okyanûsa duhem a herî biçûk a cîhanê ye. Kûr bûna xwe heta 5.805 m heye.

## Erdnîgarî

Okyanûsa Başûr li başûra hêlîpan 60, li dor parzemîna Antarktîka ye. Li bakura wê Okyanûsa Atlantîk, Okyanûsa Hindê û Okyanûsa Mezin heye. Okyanûsa Başûr, okyanûsa herî nû hatiye salixdan e. Di bihara 2000an de Organîzasyona Navneteweyî ya Hîdrografiyê ( bi îngilîzî: *International Hydrographic Organisation* - IHO) bi fermî ew bi Okyanûsa Başûr salix da. Sinorên wê gorî Hevûdaniya Antarktîk (bi inglîzî: *Antarctic Convergence*) hat nişankirin. Ew dera ko ava germ û ava sar digîhen hev e. Navbera hêlîlkanên başûra 40an û 60an de ye.

## Dane

Okyanûsa Başûr 20,327 km² aqara xwe heye. Heta 5.805 m kûr bûna xwe heye û li dor 44° qerinc(boylam) a rojhelat û 61° hevêrkên berahiya başûr dikeve. Kûr bûnake 7235 m. radigîhê Okyanûsa Başûr jî, ji bo ew li bakura 60° hêlîpan dikeve ew xala di Okyanûsa Atlantîk deye.

## Deryayên dor

Deryayên dor Okyanûsa Başûr ev in: Deryaya Amundsen, Deryaya Bellingshausen, Deryaya Ross û Deryaya Weddell.

## Girav

Giravên di Okyanûsa Başûr de ev in: Girava Alexander-I., Girava Balleny, Girava Berkner, Girava Ross, Girava Georgiya Başûr, Girava Başûra Orkney û Girava Başûra Şetlandê.

## Girêdanên derve

 Li Wikimedia Commons medyayên di warê Okyanûsa Başûr de hene.
* Geography.about.com: Okyanûsa pêncem Girêdana arşîvê 2008-09-06 li ser Wayback Machine
# Beton

Blokek betonê
Beton tê tijekirin
**Beton** di avadaniyê de kereseyeke bingehîn e. Navê wê ji bêjeya fransî *le béton* tê.

Xîz û berhûrik bi av û çementê (çîmento) tên strîn û dema ziwa bibe ev têkel dibe beton. Di betonê de ji xeynî çementê, qîr, debûş û gelek têkelên din jî tên bikaranîn.

Beriya betonê çamûr (herî) navdar bû lê îro kereseya sereke ya avadaniyê bûye beton. Beton bo şewatê, xetereyên nûklear, laser (lehî) hwd bikêr e.

## Dîroka betonê

Ev 5 hezar sal in, mirovahî di avadaniyê zeliqokan bikartînin. 10 hezar sal berê li Kurdistan û Anatoliyayê kîl tê zanîn û bikaranîn. Egîptiyan (misir) li şûna çementê xweliya kîlê bikardianîne. Avadanî cara berê li Mezopotamyayê (parek axa Kurdistanê jî tê de ye) rûdaye. Heya salên 1980'yî jî li Kurdistanê kîl, çamûr gelek dihate bikaranîn. Ji ber ku Kurdistan li ser xeta erdhejê ye, niha avahiyên betonî pirr bûne.

Pozolan (ji navê Pozzuoli) sala 1796'ê ji aliyê James Perker brîtanî hatiye patentkirin ku beriya çementê dihate bikaranîn. Sala 1824'ê hostayê dîwarê yê brîtanî Joseph Aspdin kevirê kevirê kirêcê bi kîlê dişewitîne û çementê îcad dike. Navê çementa xwe jî dike *çementa Portlandê*.

## Cureyên betonê

* Betona bi avê
* Betona şîn
* Betona tevlîhev
# Qalikdar

| Qalikdar Temporal range: 511–0 Ma
PreЄ
Є
O
S
D
C
P
T
J
K
Pg
N
Ji serdema kambrî heta nuha |
| --- |
|  |
| *Abludomelita obtusata*, yek ji qalikdarên *amphipoda* ye.
 |
| Dabeşandina zanistî
 |
| Cîhan:
 | Animalia |
| Filûm:
 | Arthropoda |
| Binefilûm:
 | **Crustacea** Brünnich, 1772 |
| Kom û binkom
 |
|
Thylacocephala?
Branchiopoda

Phyllopoda
Sarsostraca
Remipedia
Cephalocarida
Maxillopoda

Thecostraca
Tantulocarida
Branchiura
Pentastomida
Mystacocarida
Copepoda
Ostracoda

Myodocopa
Podocopa
Malacostraca

Phyllocarida
Hoplocarida
Eumalacostraca |

**Qalikdar**, **binefîlûma qalikdaran** (*Crustacea*) ango canewerên bi qalik yan qaqilan. *Crustacea* sernavê binfîlûmeke gelek mezin ji hin canewerên avî yên bi qalik in.

Ji vê binfîlûmê, canewerên avî wek : kevjal (kêvjal, kêfcal, kevjar, kêvjar an kêfşing; bi pehlewî: *klçng* ; farsiya navîn: *kyrzng* ; bi farisî: *xarçang*, *kalçang*; soranî: *qirjall*, *qirjang*; hewremanî: *qirjangî*).

Famîle, cins û cureyên kevjalan di her avê de dijîn. Kêvjalên çêmê Firat wek çakar in. Kevjalan di her kêlekê de çar nig hene. Li pêşiyê jî didu pêyên wan wek qisqacan hene. Li hin deran kejal tên xwarin lê kurd wan nawxin.

Zêdeyî 67 000 cure di binefîlûma qalikdaran da hene.

## Pêşangeh

* *Copepoda* ji karê Ernst Haeckel 1904
* *Decapoda* ji karê Ernst Haeckel 1904
* Kevjala qaqiledar (*Cancer pagurus*)
* Kevjalê avjenî gewr *Liocarcinus vernalis*
* Kevjala calcalok
* Kevjala şîn
* Kevjalk an kevjala deryayê (*Homarus*)
* Kevjala çeman
* Kevjaleke fosîlkirî
* Fosîla kevjaleke mezin

## Çavkanî

## Girêdanên derve

 Li Wikimedia Commons medyayên di warê Qalikdar de hene.
 Crustacea, ser Wîkîcureyê.
* Crustacea.net, an online resource on the biology of crustaceans
* Crustacea Girêdana arşîvê 2010-01-18 li ser Wayback Machine: Natural History Museum of Los Angeles County
* Crustacea Girêdana arşîvê 2011-12-04 li ser Wayback Machine: Tree of Life Web Project
* The Crustacean Society Girêdana arşîvê 2011-11-10 li ser Wayback Machine
* Natural History Collections: Crustacea: University of Edinburgh
* Crustaceans (Crustacea) on the shore of Singapore
* Crustacea(crabs, lobsters, shrimps, prawns, barnacles) Girêdana arşîvê 2012-01-11 li ser Wayback Machine: Biodiversity Explorer
# Kondansator

Kondansatorên elektrolîtîk
 Di pîyasê da rengê kondansatorên elektrolîtîk reşin. Lê belê rengên din jî dikarin dîtin.
**Kondansator** (înglîzî: *capacitor*) hêmana dewreyên elektronîke. Hundirê vî madeyên neragihbar û du heb ragihbar(iletken) heye. Bi qutbandinê elektrîkê, enerjî tê barkirin. Qutbandin, bi qada elektrîkê tê çêkirin. Niha di nav her cîhazê elektronîk û cîhazê elektrîk da kondansator heye. Di nav pirtûkan da bi tîpê *C* va tên nîşandan.

## Agahiyên Teknîk

Kondantasoran bi madeyên neragihbar tên çêkirin ku van madeyên li pîyasê zehf in. Her madeya neragihbar bilîmît dikarê berxwedide. Di tabloyê da agahîyên teknîk ê madeyên neragihbar heye. Bi wî, mirovan dikarin hisab bikin û çêkin kondansatoran.

| **Agahîyên Teknîk ê Madeyên Neragihbar** |
| --- |
| **Made** | **Hejmara Neragihbarî, (K)** | **Hejmara Berxwedana Voltajî, (V/m)** |
| Hewa (hişk) | 1,00059 |  WIKINIUM\_MATH\_PH\_0
 |
| Bakalît | 4,9 |  WIKINIUM\_MATH\_PH\_2
 |
| Kuarz | 3,78 |  WIKINIUM\_MATH\_PH\_4
 |
| Lastîk | 6,7 |  WIKINIUM\_MATH\_PH\_6
 |
| Lek(Naylon) | 3,4 |  WIKINIUM\_MATH\_PH\_8
 |
| Kaxiz | 3,7 |  WIKINIUM\_MATH\_PH\_10
 |
| Polîstren | 2,56 |  WIKINIUM\_MATH\_PH\_12
 |
| Ferfûr | 6 |  WIKINIUM\_MATH\_PH\_14
 |
| Polîvînîl Klorûr | 3,4 |  WIKINIUM\_MATH\_PH\_16
 |
| Cam | 5,6 |  WIKINIUM\_MATH\_PH\_18
 |
| Rûnê Sîlîkon | 2,5 |  WIKINIUM\_MATH\_PH\_20
 |
| Sitrozîyûm Tîtanat | 233 |  WIKINIUM\_MATH\_PH\_22
 |
| Teflon | 2,1 |  WIKINIUM\_MATH\_PH\_24
 |
| Valahî | 1 | -
 |
| Av | 80 | -
 |

Pergalên ku ji du plakayên kondîter pêk tê ku navgînek lihevanîn di navbera wan de û ji bo hilanîna barkirinê ya elektrîkê heye, tê gotin kanserê. Tapên kondensatorên kontiroltê wekî armatur têne gotin. Kapasîtan, armacên ku bi wan re di astên balafirê de ne, bi gihandina wan du polên jeneratorê têne wergirtin da ku wan li kêleka hev bidin anîn da ku dûrahiya di navbera her du armaturên bi deverên berbiçav A de d be. Qasî kapasîteya balafirê C = ε. A / d A: Qada rûyê ji panelan d: Dravê di navbera bordan de d: Mîdyona moşînê ya domandinê ya domînerîker (dilsat tung).

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* How Capacitors Work (Kondansator çawa dixebite).
* How Capacitors Work(*PDF* û îngîlîzî)(Kondansator çawa dixebite). Girêdana arşîvê 2012-01-14 li ser Wayback Machine
# 8

◄ |
Sedsala 1ê b.z. |
**Sedsala 1ê**
| 2an
| ►

◄◄ |
◄ |
4 |
5 |
6 |
7 |
**8**
| 9
| 10
| 11
| 12
| ►
| ►►

## Bûyer

### Cîhan

(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

### Kurdistan

## Jidayikbûn

(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)

## Mirin

(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
# 2

◄ |
Sedsala 1ê b.z. |
**Sedsala 1ê**
| 2an
| ►

◄◄ |
◄ |
3 b.z. |
2 b.z. |
1 b.z. |
1 |
**2**
| 3
| 4
| 5
| 6
| ►
| ►►

**2 (du) an 2'yê p.z.**, sala duyemîn a Salnameya Gregorî ye.

## Bûyer

### Cîhan

**Çîn**

Xanedana Han a Çînê, di dîrokê de cara yekem serjimêriya nifûsê pêk anî. Li gorî encaman nifûsa Çînê nêzîkî 60 mîlyonî hat tespîtkirin.

**Romê**

Nevî û warisê Augustus, Lucius Caesar, gavişkî mir û ji ber vê yekê pêşeroja Romayê nediyar ma.

### Kurdistan

## Jidayikbûn

* Deng Yu, mîrovê dewletê Çînê (m. 58 p.z.)

## Mirin

* 20ê tebaxê – Lucius Caesar, nevîyê Augustus
* Marcus Lollius, sîyasetmedar û generalê Roma
* Gaius Marcius Censorinus, mîrovê dewlet

## Çavkanî
# Alfonso García Robles

Alfonso Garcia Robles (1981)
**Alfonso García Robles** (jdb. 20ê adara 1911 li Zamora, Michoacán - m. 2ê îlona 1991 li Meksîkê) dîplomat û ramyarekî meksîkî bû.

Di sala 1982an bi tevî Alva Myrdal (jina Gunnar Myrdal) Xelata Nobel a aşitiyê wergirtin.