Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Hande Ataizi

| Hande Ataizi |
| --- |
| Jidayikbûn | Ayşe Hande Ataizi 2ê îlona 1973an(1973-09-02)  Bursa, Tirkiye |
| Esil | Tirk |
| Pîşe | Lîstikvan, pêşkêşvan |
| Salên çalak | 1993 - roja me |
| Hevjîn |

Fethi Pekin
​ ​(z. 2004; bd. 2004)​

Benjamin Harvey
​ ​(z. 2012; bd. 2018)​
 |
| Zarok | Leon Harvey |
| biguhêre |

**Ayşe Hande Ataizi** (jdb. 2ê îlona 1973an li Bursa, Tirkiye) lîstikvan û pêşkêşvaneke tirk e.

## Jiyana wê

## Fîlmnîgarî

| Fîlm
 |
| --- |
| Sal
 | Sernav
 | Rol
 | Nîşe
 |
| 1996
 | *Mum Kokulu Kadınlar* | Belkıs
 |  |
| 1999
 | *Kahpe Bizans* | Mağdure Bacı
 |  |
| 2000
 | *Melekler Evi* | Arzuhan Öztürk
 |  |
| 2007
 | *Çılgın Dersane* | Yıldız
 |  |
| Rêzefîlm
 |
| Sal
 | Sernav
 | Rol
 | Nîşe
 |
| 1993
 | *Yaz Evi* | Gülçiçek
 |  |
| 1995
 | *Sahte Dünyalar* | Handan Karadağ
 |  |
| 1996
 | *Kaldırım Çiçeği* | Ayla
 |  |
| 1998
 | *Ruhsar* | Ruhsar
 | Rola sereke
 |
| *Böyle Mi Olacaktı* | Gül Tanrıyar
 |  |
| 1999
 | *Yüzleşme* | Nurgül/İnci
 | Rola sereke
 |
| 2002
 | *Anne Babamla Evlensene* | Sema
 |  |
| *Vaka-i Zaptiye* | Bihter
 |  |
| *Bayanlar Baylar* | Şahane
 |  |
| 2003
 | *Estağfurullah Yokuşu* | Gazel
 |  |
| 2004
 | *Melekler Adası* | Zinnur/Şerbet/Alev
 |  |
| 2006
 | *Sev Kardeşim* | Yüksel Atak
 |  |
| 2007
 | *Kara Duvak* | Süreyya/Handan
 |  |
| 2008
 | *Ece* | Ece
 |  |
| 2013
 | *Altındağlı* |  | Rola sereke
 |
| 2015–16
 | *Hayat Mucizelere Gebe* | Süheyla
 | Rola sereke
 |
| 2021–22
 | *Camdaki Kız* | Cana Yılmaz
 | Rola dubare
 |
| 2024
 | *Taş Kağıt Makas* | Süreyya Uyar
 |  |
| Bername
 |
| Sal
 | Sernav
 | Rol
 | Nîşe
 |
| 1997
 |
| *Hande ile Açık Açık* | Herself
 | Pêşkêşvan
 |
| 2000
 | *Hande Ataizi Şov* | Herself
 | Pêşkeşvan
 |
| 2001
 | *İki Kere Kiki* | Herself
 | Pêşkeşvan(tevî Cem Davran)
 |
| 2005
 | *Hande Ataizi ile En Çekici* | Herself
 | Pêşkeşvan
 |
| 2006
 | *Bunu Yayında Söyle* | Herself
 | Pêşkeşvan ( tevî Cem Davran)
 |
| *Showtime* | Herself
 | Jûrî
 |
| 2007
 | *Buzda Dans* |
| 2008
 | *Eşimle Başım Dertte* | Herself
 | Pêşkeşvan ( tevî Şafak Sezer)
 |
| 2009
 | *Yaş 15* | Herself
 | Pêşkeşvan
 |
| 2010
 | *Karışık Aile* | Herself
 | Pêşkeşvan
 |
| 2011
 | *Dest-i İzdivaç* | Herself
 | Pêşkeşvan
 |
| *İzdivaç* |
| 2012
 | *Benzemez Kimse Sana* | Herself
 | Jûrî
 |
| 2015
 | *En Sevdiğim 3 Şarkı* | Herself
 | Bername /Jûrî
 |

## Çavkanî
# Viktor Frankl

Frankl di sala 1965an de
Berhemeke psîkiyatrîstê nemsawî Viktor Emil Frankl
**Viktor Emil Frankl** (bilêvkirina kurdî: *Vîktor Emîl Frankil*) (jdb. 26'ê adarê 1905 - m. 2'ê rezberê 1997, Viyana) demarzanistvan û revanpizişkê nemsayî û qurtalbûyekê Holokostê ye. Ew hîmdanerê ramandermaniyê anko logotherapyyê ye. Ramandermanî coreyekê bûnşirovekariyê anko *analîza eksîstensiyel*, anko "rêbaza sêyê ya revandermaniya Viyanayê" ye. Kitêba wî ya pirrfirotî ya bi navê Gerriyana Mirovî li dû Ramanê (bi zimanê orijînal: Man's Search for Meaning) ko demnîgar anko kronîkela serhatiyên wî di urdîgehekê Naziyan da ye. Kitêba wî, jibo caran pêşîn, li sala 1946ê bi navê "Trotzdem Ja zum Leben sagen: Ein Psychologe erlebt das Konzentrationslager" û paştir li sala 1959ê bi navê "Ji Urdîgehê Mirinê heta Bûnbaweriyê (eksîstensiyalîzm)" belav bû.

Di wê kitêbê da, ew behsa şêwazê xwe yê revandermankaranî yê vedîtina ramanê di hemî awayên hebûnê da, xo di kirêttirîn awayên wê da, dikit û dibêjit ko ew raman dibê sedema berdewamkirina jiyanê bit. Frankl yek ji kesên herî diyar di warê bûnşirovekariyê (analîza eksîstensiyal) da û yek ji wan kesan e ko bandoreka mezin liser revanzanistê mirovbawerane kiriye.

## Çavkanî
# Zimanên altayî

| Zimanên altayî |
| --- |
| * Malbata zimanî
* yekeya zimanî
 |
| Pêk tê ji | * Zimanên tirkî
* Mongolic
* Tungusic
 |
| * Proto-Altaic
 |
| biguhêre - Wîkîdaneyê biguhêre |

**Zimanên altayî**, malbatekî ziman li Asya û Ewropa ye.

## Parçeyên Altayî

#### Beşa tirkî

* + Tirkiya kevin (mirî ye)
	+ Bolgarî:
		- Çuvaşî
		- Tirkî
			* Tirkiya başûrî:
				+ Xalacî
				+ Gagauzî
				+ Tirkî
				+ Turkmenî an jî turkomanî
				+ binbeşa azerbaycanî:
					- Azerbaycanî an azerî
					- Qaşqayî
			* Tirkiya rojhilatî:
				+ Uygurî
				+ Ozbekî
				+ Salarî
			* Tirkiya rojavayî:
				+ Başkirî
				+ binbeşa kumikî û karaçayî:
					- Karaçayî
					- Karaîm
					- Kumikî
					- Tatariya Krîmê
				+ binbeşa tatarî:
					- Tatarî
					- Barabayî
			* Tirkiya navendî:
				+ Nogayî
				+ Qereqalpaqî
				+ Qezaxî
				+ Qirgizî
			* Tirkiya bakurî:
				+ binbeşa yakutî:
					- Yakutî an saxayî
					- Dolganî
				+ binbeşa tuvayî û altayî:
					- Xakasî
					- binbeşa altayî:
						* Altayî
						* Altayiya bakurî
					- binbeşê çulimî û şorî:
						* Çulimî
						* Şorî
					- binbeşa tuvayî û karagasî:
						* Tuvayî
						* Karagasî

## Beşa mongolî (moxolî) û tungusî

* + Mongolî an moxolî: mongoliya klasîk
		- Moxoliya rojavayî:
			* Moxolî an mogolî
		- Moxoliya rojhilatî:
			* binşaxê dagurî:
				+ Dagurî
			* binşaxê monguorî:
				+ Monguorî
				+ Uyguriya zer
				+ Pao-an
				+ Santayî
			* binşaxê oiratî û xalxayî:
				+ binbeşa oiratî û kalmikî:
					- Oiratî
					- Kalmikî
				+ binbeşa xalxayî û buriyatî:
					- şaxê buriyatî:
						* Buriyatî
					- şaxê moxolî an mongolî:
						* Xalxayî
						* Xorçînî
						* Ordosî

* + Tungusî:
		- Tungusiya bakurî:
			* Evenî
			* Negidalî
			* binşaxê evenkî:
				+ Evenkî
				+ Solonî
				+ Manegirî
				+ Oroxonî
		- Tungusiya başûr:
			* binşaxê başûr-rojavayî:
				+ Ju-chen (mirî ye)
				+ Mançuyî
			* binşaxê başûr-rojhilatî:
				+ beşa nanacî:
					- Akanî
					- Birarî
					- Goldî (?)
					- Kileyî
					- Olçayî
					- Orokî
					- Samagirî
				+ beşa udiheyî:
					- Oroçî
					- Udiheyî

## Çavkanî

* Merritt Ruhlen (1991). A guide to the world's languages. Edward Arnold, Kent.
# Norolojî

**Norolojî**, **neurolojî**, **tûrenasî** yan jî **biriknasî** heya 100 salên dawî pir ne pêşketî bû û problemên mirovan yên norolojîk (birik) di yek bera pisporiyê de çareser dikir. Lê niha gelek şaxên wê çêbûne. Herwekî norolojî bi gelek zanistên din re jî têkiliyê datîne.

Norolojî bi nexweşiyên norolojîk re bilî dibe, wekî, nexweşiya Alzheimer, epîlepsî, înfarkt SVG, mîgren hwd.

## Şaxên zanîstiya norolojiyê

* Noropatolojî, patolojiya tûreyî
* Norohîstolojî, hîstolojiya tûreyî
* Noroonkolojî, onkolojiya tûreyî
* Norogenetîk, genetîka tûreyî
* Norofîzyolojî, fîzyolojiya tûreyî
* Noroanatomî, anatomiya tûreyî
* Norofarmakolojî, farmakolojiya tûreyî
* Nororadyolojî, radyolojiya tûreyî

## Alavên nororadyolojiyê bo analîzan

* X-Ray
* MRI
* EMG
* EEG
* BBT
# Mejî

| *Mejî* |
| --- |
|  |
| The brain of a chimpanzee
 |

**Mejî** an demax Mejî beşa sereke ya pergala demarî ya laşê mirov e. Mejiyê mirov yek ji organên herî hestiyar û tevlîhev e di laşê mirov de, ji sedî 2 ê giraniya mirovan pêk tîne, lê rojane zêdetirî ji sedî 30 enerjiya mirov dixwe. Piraniya vê enerjiyê ji karbohîdratan (glîkoz) tê û zû dişewite. Di dema xewê de jî mejî ji hemû organên din zêdetir oksîjenê bi kar tîne.noyron dihewîne, û hejmara texmînkirî ya neuronan di mêjî de 55-70 mîlyar e. Her neuron bi sînapsan bi çend hezar neuronên din ve girêdayî ye. Ev norûn bi gelemperî bi navgînên fîberên dirêj ên bi navê axons ku bi pêlên sînyalê yên bi navê potansiyela çalakiyê vediguhezin deverên dûr ên mejî yan jî laş ku hucreyên wergirên taybetî hedef digirin, bi hev re diaxivin.

## Çavkanî
# Aqil

**Hiş** an **aqil**, yek ji fonksiyonên kompleks û taybet ên mejî ye.

Şîrovekirina hişê pirr dijwar e, lewra yê şîrove dike hiş bi xwe ye. Ji ber wê gelek cureyên şîrovekirina hişê hene. Hin dibêjin, hiş jî wekî ruh fonksiyoneke ji organîzmaya mirov azad e. Heger mejî xêvjimêr (kompûter) be, hiş jî nivîsbariya bingehîn e. Hin fîlozof jî ruh û aqil yek dibîne.

Hiş yek ji mijarên felsefî ye. Di zimanê Kurdî de gelek fonksiyonên mejî bi hiş ve tên girêdan. Bo mînak, hişmendî, hişar, binhişar, hişyarî hwd. Bêjeya aqil û ruh piştî pejirandina ola Îslamê ketiye zimanê kurdî.

Mirov dikare bêje, di fîlozofiya kurdan de jî wekî gelek fîlozof îdîa dikin eqil ji organîzmayê azad tê nirxandin. Fonksiyonên mejî pirranî bi hiş û yên organîzmayê jî pirranî bi hest ve tên girêdan. Bo mînak hestmendî hwd. Helbet ve angaştek e û analîzkirina zimên bi serê xwe ne ti hertişt e.

## Çavkanî
# Tûmor

**Tûmor** ji sedema zêde pirrbûna selûlayan (hucreyan) pêk tê û di bijîşkiyê de cihekê wê yî girîng heye.

Ûr, girê, kulgirê, werimok hwd jî tê binavkirin. Du cureyên tûmoran hene:

* Tûmora kedîkirî, tûmora nebiyan, werimoka nebêyom
* Tûmora nekedîkirî, tûmora biyan, werimoka bêyom

Tûmora kedîkirî na lê ya nekedîkirî li organîzmê nayê û bixetere ye. Di zanistiyê de ji girêyê re neoplazî tê gotin. Tûmor bi serê xwe mijara beşekî bijîşkiyê ye. Wekî tê zanîn kanser jî bi xwe ji tûmoran dibe. Ango tûmorên nekedîkirî, tûmorên biyan sedemê kanserê ne. Wekî selûlayan tûmorên nekedîkirî jî zêdedibin û ji viya re metastaz tê gotin.
# Şane (biyolojî)

Corê şaneyên mirov.
**Şane** (bi înglîzî:*tissue*) di laşê zîndewerên firexaneyî de, navê koma xaneyên hevşêwe û hevbeş e.

Anko xaneyên şaneyê bi erk û pêkhateyên xwe de nêzî hev in. Ev xaneyên hevşêwe ji bo cihanîna erkek taybet di nav laş de kar dikin. Wekî mînak, komên xaneyên lûsemasûlke ya gedeyê, şaneya masûkeya gedeyê pêk tînîn. Gede endam e û ne ji yek lê ji çendan corên şaneyan çêbûyî ye. Herwiha gede û hin endamên din ên wekî ziman, diran, rûvî, kezeb jî ji bo karê herisînê dixebitin. Çalakiya komek endaman ji bo karek diyarî wekî koendam (sîstem ) tê navkirin. Laşê mirov ji koendamên wekî, koendama herisê, koendama demarî, koendama bergiriyê, koendama gera xwînê, hwd pêk tê. Ango bi kurtasî ji boy rêkxistina laşê mirov, em dikarin wiha bibêjin; koma atoman dibin gerde (molekul), koma gerdeyan endamokan çêdikin, endamok bi hev re kar dikin û dibin xane, koma xaneyên hevbeş dibin şane, koma şaneyan dibe endam, koma endaman dibe koendam, koma koendaman jî laşê mirov pêk tîne.

Şane ji komek xaneyan pêk tê lê ne pewîste ku ev kom ji corek xaneyan pêk were. Hin caran dibe ko çendin corên koma xaneyan jî bibin şane. Wekî mînak, bestereşane ji gelek corên xaneyan pêk tê. Xaneyên xwînê, xaneyên hestî, xaneyên çewrî beşên bestereşaneyê pêk tînin, lê şeweya van xaneyan naşibin hevdu. Zanista ku li ser şaneyên zîndeweran dixebite, jê retê gotin şanezanist (bi înglîzî: *histology*).

Ji ber ku şane ji komek xaneyên hevşêwe pêk tê, şane di laşê gelemperiya zîndewerên firexaneyî de hene. Ajalên wekî Îsfenc (bi îngilîzî: *sponge*) û bûka deryayê (bi îngilîzî: *jellyfish*) jî firexaneyî ne, lê tu şaneyên îsfenç tune ye, herwiha bûka deryayê hinek corên şaneyan lixwe digire lê ne hemû coran. Zîndewerên tekxaneyî yên wekî bakterî û amîb ji ber ku ji xaneyek pêk tên, şane lixwe nagirin. Pêkhateya xaneya ajal û a riwekan ne yek e, herwisa şaneyên ajal û yen rîwekan jî ne wek hev in.

## Şaneyên ajalan

Şaneyên hemî ajal û mirovan debeşî çar corên sereke dibe:

* Rûkeşeşane (*Epithelial tissue*)
* Bestereşane (*Connective tissue*)
* Masûlkeşane (*Muscle tissue*)
* Demareşane (*Nervous tissue*)

## Şaneyên riwekan

Şaneyên riwekan
Riwek zîndewerên navikrasteqîn û firexaneyî ne. Riwek jî wekî mîna ajalan, xwediyê endaman in (reg, qed, pel, kûlîlk). Endamên riwekan ji şaneyên riwakan pêk tên. Şaneyên riwekan jî ji gellek corên xaneyên bi erkên taybet pêk tên. Bi gelemperî şaneyên riwekan dabeşê çar coran dibin;

* Şaneya merîstemî (*Meristematic tissue*)
* Şaneya rûpoşî (*Dermal tissue*)
* Şaneya binçîne (*Ground tissue*)
* Şaneya lûleyî (*Vascular tissue*)

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* Ferhenga Biyolojiyê
# Psîkotrawma

| Psîkotrawma |
| --- |
| * Berjenga psîkopatolojîk
* berjeng û nîşan
* trawma
 |
| biguhêre - Wîkîdaneyê biguhêre |

**Psîkotrawma**, ango trawmayên ku bingeha wan psîkologîk in, ne nexweşî li tabloyeka nexweşiyên psîkologîk in. Trawma bi grekî tê wateya "birîn". Psîkotrawma tê wateya "birînên ruh". Bo mînak heger mirov di zaroktî yan jiyana xwe de tûşî bûyeren awarte û kirêt wekî destavêtina cînsî, êşkence, mirina hezkiriyan, şer, penaberî, hepiskirina zarokan hwd jiyabe ewana li ser mirov bandorên mezin dihêlin. Heger paşê neyên tedawîkirin dikarin bibin destpêka hin nexweşiyên psîkologîk.

## Kurd û psîkotrawma

Kurd wekî neteweyeke bêdewlet, di jiyaneke awarte de dijîn. Bi sedan salan e li Kurdistanê dagirkerî, şer, êşkence, rev, koçberî, tirs, mirin û kuştin hene. Kêm zêde her kurdek di jiyana xwe de psîkotrawma jiyane. Mixabin saziyên an nexweşxaneyên kurdan nîne ku li çareyên tedawîkirinê bigerin. Hin kurdên ku koçberî Ewropa bûne jî guh nadin tedawîkirinê. Herçendî li Ewropa derfetên mezin hebin jî.

## Hin mînak ji psîkotrawmatîkan

R. keçikeka 11 salî ye. Li Parîsê diçe dibistanê. Rojek bi diya xwe re li metroyê siwar dibe. Diya wê dereng dimîne siwar be, derî tên girtin û trên birêdikeve. Herdu bi hev re dê biçin cihekê nêzîk. R. nişkave diqîre û li erdê dipelpite. Frensî li serê wê dicivin, ti wateyê nadinê. Lewra zarokên frensî bi serê xwe li metroyan siwar dibin û diçin dibistanê. Trênê li nêzîk didin sekinandin û ambûlans tê R. yê dibe. Ti nexweşiyek bi R. nîne. Tenê li Şirnexê di 4 saliya xwe de psîkotrawma jiyaye. Gundê wan hatiye rûxandin û dê-bavê R. yê li panzêrê siwarkirine û birine. R. wê rojê pirs tirsyaye. Ji wê rojê şûnde naxwaze tenê bimîne û ji dê-bavê xwe biqete.

O. jî li Stembolê di 9 saliya xwe de bi tevê malbata xwe ji aliyan polîsan ve hatiye binçavkirin. Li ber çavên wî li mirovan êşkence hatine kirin. O. bi alîkariya IHD (Komeleya Mafê Mirovan) piştî çar rojan serbest hatiye berdan lê dê û bavê wî di bin êşkenceyê de mane. O. niha li Elmanya dijî û êdî 16 salî ye. O. ji dengê bêtêlan (telsîz) û sîrenan ditirse. Dema ji derve dengê trêmbela polîsan an ambûlansan tê an jî dengê bêtêlan dibîhîse dicirife, xwîdan tê ser. Lewra dema li Stembolê hatibû girtin ew di xewê de bû. Nîvê şevê bi dengê sîrenan û bêtêlan ji nav nivînan hatibû girtin. Mixabin dê-bavê O. naxwazin O. biçe tedawî bibe. Bi gorî wan naxwazin navê "dîntiyê" were ser lawê wan.

## Çavkanî
# 1817

◄ |
Sedsala 18an |
**Sedsala 19an**
| 20an
| ►

◄◄ |
◄ |
1813 |
1814 |
1815 |
1816 |
**1817**

| 1820
| 1821

## Bûyer

### Cîhan

(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

### Kurdistan

## Jidayikbûn

* 12ê tîrmehê — Henry David Thoreau nivîskar û fîlozofê amerîkî.

## Mirin

(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
# James Parkinson

| James Parkinson FGS |
| --- |
|  |
|  |
| Jidayikbûn | 11ê nîsana 1755an Shoreditch  |
| Mirin | 21ê kanûna pêşîn a 1824an (69 salî) Hoxton  |
| Sedema mirinê | Stroke (Sedemên sirûştî) |
| Cihê goristanê | St Leonard's Church, Shoreditch  |
| Hevwelatî |  Brîtanî |
| Perwerde | * Barts and The London School of Medicine and Dentistry
 |
| Pîşe | * Bijîşk
* paleontologist
* siyasetmedar
* dermansaz
* nişterger
 |
| Hevjîn | * Mary Dale (1781–)
 |
| Zarok | * Emma Rook Parkinson
* John William Keys Parkinson
 |
| Dê û bav | * John Parkinson  (bav)
 |
|  |
| biguhêre - Wîkîdaneyê biguhêre |

**James Parkinson** FGS (11ê nîsana 1755an – 21ê kanûna pêşîn a 1824an) cerah, dermanfiroş, erdnas, paleontolog û çalakvanek înglîzî bû. Di xebata xwe ya 1817-an de, *An Essay on Shaking Palsy*, ew yekem kes bû ku bi latînî: paralysis agitans şîrove kir. Ev nexweşî paşê ji hêla Jean-Martin Charcot ve wekî "nexweşiya parkinsonê" hate binav kirin.

## Çavkanî
# Shantou

|  |
| --- |
| Shantou
 |
|
Wêneyek ji bajarê
 |
| **Xeletiya Luayê di Modul:Nexşeya\_cihan de, li ser rêza 512: "<span class=\"flagicon\">&nbsp;</span>Çîn" is not a valid name for a location map definition.** |
|
Li ser nexşeya herêmê cihê bajarê
 |
| Kargêrî
 |
| Welat
 | Çîn
 |
| Dûgel
 | Çîn
 |
| Demografî
 |
| Gelhe
 | 5.389.328 (2010)
 |
| Erdnîgarî
 |
| Rûerd
 | 2.248,39 km²
 |
| Koordînat
 | ﻿ / ﻿ |
| Dem (UTC)
 | UTC+8 (CST)
 |
| Agahiyên din
 |
| Koda postayê
 | 515000, 515041
 |
| Koda telefonê
 | + 86 (0) 754
 |
| Malper
 | Rûpela fermî
 |

**Shantou**, bajarekî di asta wîlayetê de ya welatê Çînê ye û di herêma Guangdongê de cih digire.

## Gelhenasî

Li gorî daneyên sala 2010an hejmara niştecihên vî bajarî digehêje 5.389.328 kesî

## Çavkanî
# Hormon

Cureyên Hormonan
Di laşê mirov de rijênên kor (rijênên bêcoyî)
Hormona epînefrîn (adrenalîn), cureyekî katekolamînan e
**Hormon** (bi grekî tê wateya *livandin*) rijeyek e, ya ku di hundirê rijênên (toşbiyên) cuda de tê çêkirin û mîna "peyambereke" biyokîmyayî ya aloz a navbera organên cuda de ye. Hemû organîzmên firexaneyî hormonan çêdikin û derdirijin bi tebabine hindik gor pêwîstiya van organîzman di rijênên (toşbiyên, kilîzên, hilhilankên) wan de ji bo erkine zîndî û metabolîzmê pêşkêşî laşê dikin.

## Organên hormonçêker

Di bedena mirovî de organên herî girîng ên ku hormon çêdikin rijênên kor (endokrine) in, mîna hîpofiz, rijênê pîneal ("gûzika sinoberê"), rijênê zençelokê (tîroîd), rijênê paratîroîd, rijênê adrenal, pankreas (şêlav) û rijênên zayendî yên batî û hêkelê. Hormon di zik û rûvî de jî tên derrijîn. Di giya û xaka organogen de jî hormonên cuda hene, mîna fîtohormon, auksîn, heteroauksîn û biyos.

## Erka hormonan

Hormon wek "nîşander" kar dikin û li xane û şaneyan tên derkirin; bo mînak mirov çaxê tirsandinê û hirsbûnê li ba wî xaneyên rehî hormonan xurt derdikin wek hormona adrenalînê. Her hormon çerxa xwe yê jînê heye û her yek di erkê xwe de kar dike û kêmbûnê hormonan gelek nexweşî û heta mirinê çêdike. Hormon di hindurê xwînê de têne derkirin bi riyê rijênên(toşbiyên) taybet bi rijênên kor (endokrîn) tên navkirin wek rijênê hîpofîzê, ya ku fermanan dide rijênên din û hîpofîz rijênek gelek biçûk e di hindurê mêjî de cî digre. Ji hormonên ku hîpofîz derdike hormonê geşbûnê(mezinbûnê) bo laşê mirov.

## Nimûneyine hormonan

Xencî vê hormonê pir cureyên din hene wek hormona însulîn; hormonên zayendî wek testostêron li ba mêran (di batî de) û gestagêne, estrogêne li ba jinan (di hêkdankê de), yên ku erkên xwe rûdemên psîkolojî, seksî û laşî ku mêr ji jin nêvnas dikin; hormonên rijênê Tîro'îd (livika zençelok, T3); glukagon di pankreasê de; adrênalîn di rijênê bergurçikan û xaneyên kromafîn de; somastatîn ji giravên Langerhans û hîpotelemus; aldostêron ji qeleşa bergurçikan; paratroîd ji rijênê paratîroîd (PTH); tîroksîn; prolaktîn di rijênê hîpofîzê hindur de; mêlatonîn ji rijênê pîneal (sinoberî); sêrotonîn ji xaneyê entrokromafîn; noradrênalîn; dopamîn di hîpotelemûsê de; entîmiyolarîn di xaneyên sêrtolî yên batî de; enciyotansîn di kezebê de; erîsopiyatîn di gurçikan de; gestrîn; gerlîn di ûr de; înhîbîn di batî de; kolêsîstokînîn û sêkrêtîn di danzdehgirê de; kalosîtonîn di rijênê tîroîd de; atriyopêptît di dil de û pir hormonên din.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* [1]
* [2]
* The Hormone Foundation Girêdana arşîvê 2019-09-25 li ser Wayback Machine
* Article on hormones and their receptors
* HMRbase: A database of hormones and their receptors Girêdana arşîvê 2011-10-04 li ser Wayback Machine
# Rijên

Memik rijênê şîr e.

Rijênên kor ên sereke yê laşê mirov
Pankreas hormon û enzîm berhem tîne loma pankreas rijênê têkel e.
**Rijên** an jî **toşpî** ji bo peyva “*gland*” a bi zimanê îngilîzî tê bikaranîn.Di laşê mirov de derkirina madeyên wek hormon, enzîm, çewrî (rûn), xwêdan, şîr, lîncemade hwd, wekî derdan tê navkirin.

Xane an jî koma xaneyan (ango şane) derdan çêdikin û ji xaneyê der dikin. Eger derdan ji aliyê xaneyek ve were berhemkirin û derkirin, ew xane wekî xaneya derdanî bi nav dibe. Eger derdan ji hêla komek xaneyan va were derkirin, îcar ew koma xaneyan wekî rijên tê navkirin. Di dibistan û zanîngehên başûrê Kurdistanê de ne peyva toşpî, lê peyva rijên tê bikaranîn. Ev peyv di nav xwendekarên Başûr de zindiyê û belavî ye.nDi laşê mirov de sê cor rijên heye.

## Rijênê cogedar (rijênê bicogî)

Hin minak ji bo derdana rijênên cogedar; enzîm, xwêdan, lîncemade (mukus) û şîr e. Xane derdana xwe der didin nav cogê, cog ji rijênê dirêj dibe û derdanê dikişîne ber bi cihê ku derdan bê bikaranîn. Rijênê memik, rijênê prostad, rijênê xwedanê û lîkerijên (rijênê tûkê) rijênên cogedar ên sereke ne.

## Rijênê kor (korerijên)

Ev rijênan hormon çêdikin û der didin. Rijênên kor derdanê xwe der didin nav xwînê. Mînakên sereke ji bo korerijên; rijênê hîpofîz, rijênê adrenal, rijênê tîroîdê.

## Rijênê têkel

Kezeb û pankreas rijênên têkel in, derdanên vana hem enzîm hem jî hormon e.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* [2]
* [3] Girêdana arşîvê 2017-10-19 li ser Wayback Machine
* [4]
# Dermîs

**Dermîs**, çîna serekê ya çermê mirov.

Çermê (pêst) mirov ji du çînên serekê pêk tên; epîdermîs û dermîs.

## Pêkhate

Dermîs çîna serekeya ya çerm e.
Dermîs li bin epîdermîsê de dirêj dibe, pêkhateyên wekî lûleyên xwînê, demarên hestê, çikildanên mû, lûsemasûlke, lûleyên lîmfê, rijênên xwedanê û rijênên çewrî lixwe digire. Li gel van pêkhateyan xaneyên fîbroblast, xaneyên hellûşêner û xaneyên çewrî jî xaneyên sereki yên dermîsê ne. Dermîs ji bestereşaneyê pêk tê. Navbera pêkhateyên bestereşaneyê de rîşalên kolajen (bi îngilîzî : *collagen fibers)* û rîşalên qaîşokî (bi îngilîzî: *elastic fibres*)heye. Stûriya dermîsê 0.5 mm heta 3 mm ye. Rîşalên kolajen taybetmendiya qaîşokî dide pêst. Herwisa rîşalên kolojen avê bi xwe ve girê didin, bi vî awayê rê li ber ji destçûna ava pestê digirin. Rîşalên kolojen enzîma kolojenaz (*collagenase*) lixwe digirin, ev enzîm berpirsiyare ji boy saxbûna birînan. Dermîs li aliyê jêr ve bi hîpodermîsê ve girêdayî ye, hîpodermîs beşek çerm nîn e. Hîpodermîs bestereşaneyên sist û şaneya çewrî lixwe digire.

## Çînên dermîsê

Dermîs ji du çînê sereke pêk tê; çîna goçkeyî (bi îngilîzî: *papillary layer*) û çîna torî (bi îngilîzî: *reticular layer*)

### Çîna goçkeyî

Çîna goçkeyi ji bestereşaneyê pêk tê, lê bestereşaneya vê çînê sist e, ango rîşalên kolojen û rîşalên qaîşokî torek lawaz ava dikin. Pêkhateyên mîna tilî ji çîna goçkeyî ber bi jorê, di nav qata binçîne ya dermîsê dirêj dibin, evan pêkhateyan wekî goçkeyên çermê tên navkirin. Di goçkeyên çermê de gellek mûlûleyên xwînê, mûlûlyen lîmfê, xaneyên hellûşêner, rîşalên demarê, hinek ji xaneyên çewrî, wergirên berkevtinê û xaneyên fîbrobalst heye. Xaneyên hellûşêner, xaneyên bergiriyê ne, heke ji hawirdorê, hokarên nexweşiyê bikevin nava çerm, xaneyên hellûşêner li hember wan bergirî dabîn dike. Herwisa goçkeyên çermê gellek hestewergir jî lixwe digirin.

### Çîna torî

Li bin çîna goçkeyî de çîna torî dirêj dibe. Bestreşaneya li vê çînê gellek gurr e. Ji ber gurahiya rîşalan, ev çîn bi şeweyê torî xuya dibe. Li vê çînê de rîşalên qaîşokî û rîşalên kolojên li nav hev dirêj dibin, lê piraniya rîşalên vê çînê ji rîşalên kolojen pêk tê. Rîşalên qaîşokî nermahî didin çermê, rîşalên kolojen jî girjiya (şidayî) çerm xurtir dike. Rîşalên vê çînê bi gelemperî li derûdora çikildanokê mûyan, rijênên xwêdanê û rijênên çewrî hê zêdetir in. Çîna torî li gel mûlûleyên xwînê, gellek hestewergir û demarên hestê, rijênên xwêdanê, rijênên çewrî, çikildanokên mû lixwe digire. Herwisa li vê çînê de xaneyên mast, xaneyên fîbroblast û lûleyên lîmfê jî cih digirin.

## Çavkanî