Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Bergê hestî

Bergê hestî ji du çînan pêk tê.
Çermê serî bi navbeynkariya bergê hestî, bi hestiyên kiloxê ve girêdayî ye.
**Bergê hestî** (bi latînî: periosteum), perdeyek zexm a li ser rûyê hestiyan e.

Hestî bi perdeyek du çînî dapoşrav e. Navê vê perdeyê bergê hestî ye. Bi yewnanî navê bergê hestî “periosteon” e, bi yewnaniya kevn: περί, lat. *perí* "li derdor", bi yewnaniya kevn: ὀστέον, lat. *ostéon* "hestî" ye. Bergê hestî, perdeyek bi hêz e, di bergê hestî de lûleyên xwînê, lûleyên lîmfê û demar hene. Bergê hestî, hestiyê ji hawirdorê diparêze, lûleyên xwînê û demaran bi hestî ve girê dide, ji bo başkirina hestiyê şikestî û ji bo stûrkirina hestiyê, xaneyên nû dabîn dike.

Çîna derve ya bergê hestî wekî çîna rîşalî (bi inglîzî: *fibrous layer*) tê navkirin û ji bestereşeneya şidayî (bi inglîzî: *dense connective tissue*), pêk tê. Çîna navî ya bergê hestî wekî çîna xaneyî (bi inglîzî: *cellular layer*) tê navkirin û ji xaneyên çêkerê hestî (bi latînî: osteoblastus) pêk tê.

Çîna derve rîşalên kolojen û rîşalên demar li xwe digire. Gava ziyan digihîje hestî, hestî diderize an jî dişikê, demarexaneyên hestê demareragihandin dişînin demaxê. Bi vî awayî êşa hestî li mirov peyda dibe. Herwisa çîna derve gelek lûleyên xwînê jî li xwe digire. Lûleyên xwînê ji bergê hestî şax didin û belavê nav hestî dibin, bi vî awayê ji xaneyên hestî re xurek dabîn dikin.

Çîna navî ya bergê hestî ji xaneyên çêkerê hestî (bi inglîzî: *osteoblasts*) pêk tê. Xaneyên çêkerê hestî dabeş dibin û diguherin bo xaneyên hestî (bi inglîzî: *osteocytes*). Li gel stûrbûna hestî, şikestin an jî derizên hestî jî ji aliyê van xaneyan ve tên başkirin.

Xaneyên bergê hestî dikarin dabeş bibin û çînên nû li hestî zêde bikin, loma bergê hestî, tîreya hestî zêde dike, hestî stûr dibe. Jê (bi latînî: tendo, bi inglîzî: *tendon*) û bester (bi latînî: ligamentum, bi inglîzî: *ligament*) bi navbeynkariya bergê hestî, bi hestiyan ve tên girêdan. Ji xeynî beşa hestiyê ya ko bi hestiyek din ve geh ava dike, hemû rûyê hestî bi bergê hestî dapoşrav e. Rûyê beşa gehê ya hestî bi kirkirk dapoşrav e.

## Çavkanî
# Hestiyê pitew

Hestî ji du şaneyên sereke pêk tê, şaneya hestiyê pitew û şaneya hestiyê îsfencî.
**Hestiyê pitew** (bi inglîzî: *compact bone*) yek ji du corê şaneya hestî.

Hestî ji du şaneyên sereke pêk te, şaneya hestiyê pitew û şaneya hestiyê îsfencî. Rûyê derveyî hestiyan bi çînek req dapoşrav e, ev çîna hestî wekî hestiyê pitew tê navkirin. Hestiyê pitew şaneyek çirr, req û lûs e. Doxa hestiyên dirêj ji şaneya hestiyê pitew pêk tê. Kêlena nav doxa hestî, moxê hestî li xwe digire. Hestiyê pitew li bin bergê hestî de cih digire, hestiyê diparêze û zexmtiyê dide hestiyê. %80yê giraniya hestiyê laş ji hestiyê pitew pêk tê.

## Pêkhateya hestiyê pitew li bin mîkroskobê de

Şaneya hestiyê pitew ji çînên bazinî yên tenik pêk tê. Çînên bazini wekî perik tên navkirin. Perik (bi latînî: lamellae) li derdora cogên navendî de bi awayekî yeknavendî rêz dibin. Coga navendî û koma perikên dora wê, bi hev re wekî lûle an jî sîstema havers (bi inglîzî: *Haversian system*, ji Clopton Havers, an bi latînî: osteon) tê navkirin. Lûle di hestî de bi awayekî paralelê hev û paralelê doxa hestî dirêj dibin.

## Beşên sîstema Haversê

Di hestiyê pitew de sîstema Havers (lûle) ji coga Havers, perikên yeknavendî, xaneyên hestî û cogikan pêk tê.

### Coga Havers

Lûle di hestiyê pitew de bi awayekî paralelê hev û paralelelê doxa hestî dirêj dibin.Di navenda sîstema Havers de cogek lûleyî dirêj dibe, ev cog wekî coga Havers an jî coga navendî (bi inglîzî: *Haversian canal* an bi inglîzî: *central canal*) tê navkirin. Di nav coga Havers de, lûleyên xwînê, lûleyên lîmfê û demar hene. Bi navbeynkariya lûleyên xwînê, xurek û oksîjen ji bo xaneyên hestî tê dabînkirin.

### Perikên yeknavendî

Perikên yeknavendî (bi inglîzî: *concentric lamellae*), xelekên bestereşaneya hestiyê ne. Perik li derdora coga Havers de bi şêweyek yeknavendî cih digirin. Hejmara perikên yeknavendî li hemû lûleyan de ne yek e. Perik rîşalên kolojen li xwe digirin. Rîşalên kolojen ên perikên cînar, di heman alî de dirêj nabin. Wekî mînak, heke rîşalên kolojen ên perikek ber bi çepê jor ve dirêjî be, rîşalên perika cînar ber bi rastê jor ve dirêj dibe. Rêzbûn û dirêjbûna rîşalan a bi şeweyê dijalî, zexmtiya hestiyê zêdetir dike. Xaneyên hestî (bi latînî: osteocytes) di nav kelênan (bi latînî: lacunae) de, di navbera perikên cînar de cih digirin. Perik li gel rîşalên kolojen, xweyên kalsiyum û fosfor jî li xwe digire, reqbûna hestî ji ber kombûna xwêyan a li navbera rîşalan e.

### Cogik

Li şaneya hestiyê pitew de her kelênek bi navbeynkariya cogên gelek biçûk bi kelênên din ve girêdan ava dike, ji van cogên hûrik re tê gotin cogik (bi latînî: canaliculi). Xaneyên hestî yên di nav kelênan, niçikên sîtoplazmaya xwe di cogikan de dirêjê xaneyên din dikin, bi vî awayê di navbera xaneyan de ragihandin çêdibe. Herwisa di navbera coga Havers û xaneyên hestî de alûgorkirina xurek, gaz, mîneral û madeyên paşmayî jî bi rêya cogikan rû dide. Ango cogik him xaneyên hestî bi hev re girê didin, him jî xaneyên hestî bi coga Havers ve girê didin.

## Çavkanî
# Kiloxê mirov

Kilox beşek ji tewerepeykerê ye.
**Kilox**, **kiloxê serî** an jî **kelleserê mirov** (bi latînî: cranium; bi inglîzî: skull), beşek ji tewerepeykerê ye.

Kilox mejiyê diparêze û destek dide bo pekhateyên ser rûyê mirov. Kilox ji 22 hestiyan pêk tê û hestiyên pan û hestiyên bêserûber li xwe digire. Kilox dabeşî du beşan dibe; hestiyên serî (bi îngilîzî: *cranial bones*) û hestiyên rûyê (bi îngilîzî: *facial bones*). Herwisa hestîkên bihîstine û hestiyê ziman jî wekî hestiyên di kiloxê de tên hesîbandin. Di laşê mirovê pêgihîştî de 21 heb ji hestiyên kiloxe bi gehên nebizew in, tenê 1 hestiyek kiloxê, hestiyê çena jêrîn bi geha bizew e.

## Hestiyên serî

Kilox hestiyên pan û hestiyên bêserûber li xwe digire.
Hestiyên serî 8 in. Di laşê mirovên pêgehiştî de ev 8 hestî bi gehên nebizêw (nelivok) bi hev re girêdayî ne, bi vî awayî kiloxekelênê pêk tînin. Mejî di nav kiloxekelênê de cih digire. Ango mejî di nav kiloxekelênê de ji aliyê hestiyên serî ve tê parastin. Ji bilî wê, hestiyên serî bingehek req e ji bo girêdana masûlkeyên serî û stûyê.

Navê 8 hestiyên serî:

* Hestiyê eniyê (bi îngilîzî: frontal bone)
* 2 Hestiyên beleguhê (bi îngilîzî: *temporal bone*)
* 2 Hestiyên cênikê (bi îngilîzî: *sphenoid bone*)
* Hestiyê tasa serî (bi îngilîzî: *parietal bone*)
* Hestiyê patikê (bi îngilîzî: *occipital bone*)
* Hestiyê bêjingî (bi îngilîzî: *ethmoid bone*)

## Hestiyên rûyê

Kiloxê serê mirov ji 22 hestiyan pêk tê.
Rûyê mirov ji 14 hestiyan pêk tê. Hestiyên rûyê ji bo endamên hestê (çav, dev û difin) kelênên piçûk (valahî) ava dikin. Bi vî awayî devê coga henaseyê û coga herîsê diparêzin. Herwisa ji bo masûlkeyên rû bingehek req ava dikin.

Navê 14 hestiyên rûyê:

* Hestiyên difinê (bi îngilîzî: *nasal bones*)
* Hestiyên çena jorîn (bi îngilîzî: *maxillary bones*)
* Hestiyên hinarikê (bi îngilîzî: *zygomatic*)
* Hestiyê melaşû (bi îngilîzî: *palatine*)
* Hestiyê vomer
* Hestiyên kaniya çav (bi înglîzî: *lacrimal bones*)
* Konkaya jêrê difinê (bi îngilîzî: *inferior nasal conchae*)
* Çena jêrîn (bi îngilîzî: *mandible*)

Hestiyê vomer û çena jêrîn tek, hemû hestiyên din ê rûyê cot in

Hestîkên bihîstinê di nav hestiyê beleguhê de cih digirin.
## Hestîkên bihîstinê

Hestîkên bihîstinê di guhê naverast de , di nav hestiyê beleguhê de cih digirin. Karê sereke yê van hestîkan guhêztina pêlên dengan e. Gava pêlên deng li ser perdeya guh dikevin, perdeya guhê dilerizînin, hestikên bihîstinê hêza lerizên ji perdeya guhê 22 car bilintir dikin û diguhêzinin ser kuna hêlkeyî ya lûlpêçê.Li her guhek de sê hestikên bi navê çekûç, dezgeh û zengû heye. Hestîkên bihîstinê, hestiyên herî hûrik in di laş de.

## Hestiyê zimanê

Hestiyê zimanê dişibe nalên hespan
Bi eslê xwe hestiyê zimanê (bi îngilîzî: *hyoid bone*) di kiloxê de cih nagire, lê ev hestî jî beşek ji hestiyên tewerepeykerê ye û nêzê kiloxê ye. Hestiyê zimanê bi şeweyê nalên hespan e. Hestiyê ziman li bin çena jêrîn, li aliyê pêş ê stû de cih digire. Ji bo ziman wekî bingehek livok kar dike. Hestiyê ziman bi tu hestî ve girê nîn e. Hestiyê zimanê bi masûlkeyên çeneyê, qirrik û ziman ve girêdayî ye.

## Çavkanî
# Piştêna sîngê

Piştêna sîngê, beşek ji pelepeykerê ye.
**Piştêna sîngê** an jî **kemera sîngê**, (bi latînî: cingulum pectorale, bi inglîzî: *pectoral girdle*) beşek ji pelepeykerê ye.

Hestiyên ko herdu milan bi tewerepeykerê ve girê didin, piştêna sîngê (kemera sîngê) pêk tînin. Piştêna sîngê du cor hestî ne. hestiyê pirika mil û defe (hestiyê bêrokê) li xwe digire. Ango piştêna sîngê mirov ji du hestiyên pirikê û du hestiyên berokê bi tevahî ji çar hestiyan pêk tên.

Piştêna sîngê mirov ji çar hestiyan pêk tê.
### Pirika mil

Hestiyê pirika mil (bi latînî: clavicula, bi inglîzî: *clavicle*) hestiyek dirêj e û bi şeweyî -S ye. Seriyekî wî bi beşa tewerepeyker a hestiyê sîngê ve girêdayî ye, seriyê din jî bi defeyê (hestiyê bêrokê) ve girêdayî ye. Ji ber ko hestiyê pirikê di navbera pelepeyker û tewerepeykerê de mîna pire, girêdan ava dike, vê navê girtiye.

### Defe

Defe (bi latînî: scapula, bi inglîzî: *shoulder blade*) hestiyek pan û sêgoşeyî ye û her wekî hestiyê berokê jî tê navkirin. Defe li aliyê piştê qefesa sîngê de, li ser parsûyên jorîn de cih digire. Di navbera parsû û defeyê de masûlke hene. Defe (hestiyê bêrokê) ji aliyê hestiyê pirikê ve tê destekkirin. Herwisa defe bi hestiyê pazû yê mil ve jî girêdayî ye. Hestiyên pirika mil û hestiyên bêrokê ango piştêna sîngê, ji boy masûlkeyên mil û piştê, rûyê girêdanê peyda dikin. Beşa çepê û ya rastê ya piştêna sîngê bi hevdu re girêdayî nîn in. Loma her beş ji hevdu cuda, bi awayekî xweser dikare kar bike. Pirika her beşê bi navbeynkariya gehek bizêw bi tewerepeykerê ve girêdayî ye. Ev rewş firsend dide tewahiya piştêna sîngê ko bi hesanî bilive û bi vî awayê jî livîna her mil û sermilê hêsantir bike.

## Çavkanî
# Hestiyên mil û dest

Mil û dest beşên pelepeykerê ne.
Mil û destek mirov ji 30 hestiyan pêk tê.
**Mil û destê** mirov beşek ji pelepeykerê ye.

Her mil û destek mirov ji 30 hestiyan pêk e. Hestiyên mil û dest bi gehên bizêw bi hev re girêdayî ne.

Mil ji du beşan pêk tê, jorê mil û jêrê mil. Jorê mil ji hestiyek, jêrê mil (bazend) ji du hestiyan pêk tê. Hestiyê beşa jorê mil wekî hestiyê bazû (hestîyê bask) (bi latînî: humerus) tê navkirin. Hestiyê bazû hestiyê herî dirêj û stûr e hestiyê mil e. Hestiyê baskê (bazû) bi seriyekî xwe ve bi hestiyê bêrok ve girêdayî ye, serê din ê hestiyê baskê jî li hêla anîşkê, bi herdu hestiyên jêrê mil ve girêdayî ye.

Ji herdu hestiyên jêrê mil, hestiyê yê stûr û kintir, wekî kewere (bi latînî: radius) tê navkirin. Kewere li aliyê tiliya mezin a dest de cih digire. Hestiyê dirêjtir û ziravtir ê jêrê mil jî wekîzende (hestiyê enişkê) (bi latînî: ulna) tê navkirin. Hestiyê enîşkê li aliyê tiliya qilîçkê ya dest de cih digire. Hestiyên jêrê mil, ango kewere û zende li kêleka hev ji enîşkê heta zendê dirêj dibin û bi hestiyên meçeke yên dest ve girê dibin.

Hestiyên meçeke heîşt in. Li zendê destê de bi du rêzên bi awayekî çar û çar rêz dibin. Meçeke, hestiyên kin in. Rêza aliyê jêrê mil bi kewereyê re, rêza aliyê dest jî bi hestiyên şeyê dest ve girêdayî ne.

Hestiyên şeyê dest pênc in û li beşa kefa dest de cih digirin. Her yekî ji şeyên dest, bi tiliyekî ve girêdayî ye.

Hestiyên tiliyên destê 14 ne. Tiliya mezin ji du hestiyan, tiliyên din ji sê hestiyan pêk tên.

## Çavkanî
# Sêyaneya Pîroz

Tafîrkirina mesîhiyan tê encam dan bi navê Bab, Kur û Giyanê Piroz
**Sêyaneya pîroz** an jî **teslîs** di ayîna mesîhîtiyê de baweriya ku Xwedê ji sê kesên ji hev cuda ye: Bav, Kur û Giyanê Pîroz. Her sê kes ji yek cuda ne, lê yek sirişt heye.

## Peyv

Di serdemên kevin de ji bo peyva "Trinity" anko Sêyaneya Pîroz peyva "Salos", bi siriyanî: *Thaluth*, dihat bikaranîn an jî "Teslîs", bi siriyanî: *tethleeth*. Herdu peyv ji zimanê erebî an jî tirikî an jî farisî dihên, bi zimanê kurdî ti peyvên wisa nebûn li şûna wan herdu peyvan bên bikaranîn, lê di çaxê niha de komeka peyvan an jî biwêjan hene ku hatîne hewl dan ji wan "Sêyaneya Pîroz". Serrerayî hindê gelekên din jî hene ew jî:

* Sêkoçika Mesîhî
* Sêyitiya Êkgirtî
* Sêyitiya Hevgirtî
* Yekîtiya Sêtik

Bi zimanê Siriyanî jî dibêjin:

* “Tleethayootha” /tlI:Ɵæju:Ɵæ/ “ܬܠܝܼܬܼܵܝܘܼܬܼܵܐ”.

## Giringiya helbijartina peyveka bi seruber

Helbijartina peyvê babetekê here giring e bo Mesîhiyan. 'Al-Thaluth' peyvek e ku di Qur'anê de hatiye bikaranîn (S 4:171), lê di kurdiyê de pêkola çêkirina peyvekê ye ku derbirîna her duyan bike sêyanî û herwisa yekêtiya Xwedê.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

 **Wîkîferheng: sêyane** – Mane, etîmolojî, werger û bêhtir
# Agirkujî

Du agirkujên ku ketine karê xwe
**Agirkujî** rêxistineke taybet e ku ji bo temirandina êgir tê damezrandin. Ji van kesên ku vî karî pêktînin ra agirkuj tê gotin. Agirkuj ji bo vî karî bi perwerdehiyeke taybet tê perwerdekirin û bi amûrên taybet tên xemilandin. Agirkuj ji bilî agir temirandinê, mudaxilê qedên seyara, avahiyên hildişe jî dike. Bi giştî karê wan xilaskirina rihê mîrovan e. Ji ber van sedema agirkuj servîseke acîl e û pêwîst e ku her tim tekîliyan wan bi servîsê din yê acîl ra hebe.

Numareya telefonê ya agirkujên li dewleta Tirkî *110* (sed û deh) e.

## Girêdanên derve

 Li Wikimedia Commons medyayên di warê Agirkujî de hene