Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Pişika mirovî

Pişik endama sereke ya koendama henasê ye.
**Pişik** , **sî** an jî **siy** (bi îngilîzî:*lung*) endama bingehin a koendama henasê ye.

Alûgorkirina gazan a di navbera xwînê û hewayê derve, di nav pişikan de rû dide.

## Pekhateya pişikan ji aliyê derve

Pişika rastê sê pil, pişika çepê du pil e.
Cotek pişikên mirov heye, di nav sîngekelênê de. Pişik bi şeweyê qoçekî ne. Aliyê jorê pişikê zirav û glover e, binê pişikê fireh û çal e û li ser qoqiza navpençikê de cih bû ye. Dilê mirov di navbera herdu pişikan, nezikê pişika çepê de cih digire. Loma pişika çepê ji ya rastê piçûktir e. Pişka rastê sê pil, pişka çepê du pil e. Her pilên(bi îngilîzî:*lobe*) pişkê jî di nav pişikê de dabeş dibin boy pilên hê hûriktir ên bi navê pilokn( bi îngilîzî: *lobule*).Dora pişikan bi perasûyan û navpençikê dagirtî ye.Pişik pêkhateyek nerm e, dişibe îsfencê û hertim bi hewayê tijî ye.Pişik rasterast bi sîngekelênê ve giridayî nin in, derveyê pişikan bi perdeya pilûr ve dapoşî ye. Perdeya pilûr ji du çînan pêk tê. Çînek pilûrê bi pişikan ve, çîna din jî bi diwarê sîngekelên û navpençikê ve girêdayî ye. Valahiya navbera çînên pilûrê, wekî kelêna pilûr bi nav dibe. Xaneyên pilûrê, şileyek der dide nav kelênê, ev şile di navbera pişik û derûdora pişikan de lêkxişandinê kêm dike. Liqê borîhewa, lûleyên lîmfê, xwînber û xwînhênerên pişikê di heman cih de dikevin nav pişikê an jî ji pişikê derdikevîn, ev cih wekî devê pişikê kar dike, navê vê beşê, hîlûm e (bi latînî: *hilum*).

## Pekhateya pişikan ji aliyê hûndir

Di navbera xwîn û hewayê de alûgorkirina gazan, di sikildanokan de rû dide.
Borrîhewa di sîngekelenê de şax dide boy du liqên borrîhewayê. Her yekê liqê borrîhewayê dikeve nav pişikek. Liqên borrîhewayê di nav pişikan de şax dide boy liqê borrîhewayên ziravtir û hê ziravtir. Ev şaxdayîn di nav pişikê de 9-12 car dubare dibe. Bi her şaxdayinek, liqê borrîhewayan hê zirvtir dibin. Liqê borrîewayên ko tîreya wan ji yek mîlîmetreyê ziravtir e, êdî wekî borîkehewayê tê bi navkirin. Dîwarê liqê borrîhewa yên stûr, kirkirkî ye, lê yên borrîkehewayan bêkirkirkin. Di kotahiya borrîkehewayê de sikildanokên hewayê hene. Sikildanok pêkhateyên bi şeweya guşiya tirî ne. Bi lûleyên xwînê dorpêçî ne.Tîreya sikildonakan 0.25- 0.5 mîlîmetre ye. Herdu pişik bi qasî 300 milyon sikildanok li xwe digirin. Ji ber hebûna borrîkehewa û sikildanokan rûyê navî yên pişikan bi qasî 70 m2 fireh dibe. Ev rûyê fireh alûgora gazan hêsantir dike.

## Erka pişikan

Guhaztin û alugorkirina gazên oksîjen û karbona dîoksîdê di navbera xwîn û hewayê de, karê sereke yê pişikan e. Ango oksîjena hewayê di pişikanda derbasî xwînê dibe, herwiha karbona dîoksîd a nav xwînê jî ji pişikan derbasî hewayê dibe. Xwîna kêmoksîjenî, bi navbeynkariya xwînber û xwînberokên pişikê, ji dil digihîje sikildanokan. Xwîna têroksîjenî jî ji pişikan bi rêya xwînhênerok û xwînhênerên pişikê ber bi dil ve tê guhaztin. Pişik ne bi tena serê xwe, lê bi alîkariya navpençik û masûlkeyên parsûyan, guhaztin û alûgorkirina gazan dike. Henase girtin û henase dayîn di bin kontrola koendama demare de rû dide.

## Çavkanî
# Borrîhewa

**Borrîhewa**, **trake**, **qilqancik** an jî **zengilor** (bi îngilîzî: *windpipe*, *trachea*), boriyek kirkiragî ye, di navbera pişik û qirrikê de hewayê henaseyê diguhezîne. Hewa, ji qirrikê derbasî borrîhewayê dibe.

## Pêkhateya borrihewa

Borîhewaya mirov pêkhateyek kirkiragdar e.
Borrihewaya mirov bi qasî 10-12 cm dirêj e. Stûriya wê 2 cm e. Borrîhewa li pêş soriçikê, ji qirrikê dirêjê sîngekelênê dibe. Pêşî û kelekên borrîhewa kirkiragdar e, paşiya borrihewayê bê kirkirag e û bi soriçikê ve girêdayî ye. Borrîhewa 16 heta 20 kirkiragên netemam, yên bi şêweya pîta C lixwe digire.

Diwarê borrîhewayê ji çar çînan pêk tê. Rûyê navî ya borrîhewayê bi lîncemade dapoşî ye. Di binê lîncemadeyê de çîna rûkeşaşane ya rûkeşexaneyên kûlkdar û xaneyên goblet heye. Xaneyên goblet lîncemade der dide. Xaneyên kûlkdar madeyên biyanî yên ko ligel hewayê henasegirtinê ketiye nav coga borrihewayê, ber bi qirrik û gewriyê pal dide. Çîna sêyem ji kirkirag û lûsemasûlkeyan pêk te. Kirkirag borrihewayê zexm dikin û destek didin borrîhewayê ko hertim vekirî bimîne ji bo herrika hewayê. Lûsemasûlke bi girjbûn û xavbûnê firehiya coga borrîhewayê diguherînin. Gava henasedayînê lûsemasûlke girj dibin, coga borrîhewa teng dibe bi vî awayê hewayê pişikan ê henasedayînê bi hêztir û leztir di nav borrîhewayê de diherrike. Girjbûn û xavbûna masûlkeyên borrîhewa, li gor kartêkerên hawirdorê an jî di bin kontrola koendama demarê de rû dide. Derveyê borrîhewa bi çîna bestereşane ya sist ve girtî ye.

## Beşên borrîhewayê

### Liqê borrîhewayê

Di sîngekelênê de borrîhewa dabeşî du liqa dibe, van liqên ziravtir, wekî yekemîn liqê borrîhewayê bi nav dibe. Her yekê ji **yekemîn liqê borrîhewayê** dikeve nav pişikek . Paşê yekemîn liqên borrîhewa jî di nav pişikan de dabeşê liqan dibin, bi vî awayê, liqên borrihewayên hê ziravtir peyda dibe. Ev liqên zirav jî wekî duyemîn û sêyemîn liqê borrîhewa yê tê bi navkirin. Liqê borrîhewa jî wekî mîna borrîhewayê, kirkirag lixwe digire û rûyê liqê borrîhewa bi rûkeşxneyên kûlkdar û lîncemade dapoşî ye.

### Borrîkehewa

Di nav pişikan de dabeşbûna liqê borrîhewayê didome, heta ko cogên pir zirav peyda bibe, ev cogên herî ziravtir wekî borrîkehewa tê bi navkirin. Kotahiya borrîkehewayê de sikildanokên hewayê heye. Sikildanok, pêkhateyên şeweya gûşiya trî ne û bi lûleyên xwînê dorpêçî ne. Her pişikek bi qasî 1000 borrîkêhewa lixwe digire.

## Çavkanî
# Navpençik

**Navpençik** an jî **navbirr** (bi îngilîzî: *diaphragm*), li gel masûlkeyên parsû, masûlkeyî bingehîn e ji boy koendama henaseyê.

Navpençik di navbera sîngekelên û zikekelênê de ye.
Navpençik jêyek navendî li xwe digire.
## Pêkhate

Navpençik pêkhateyek masûlkî yê bi şeweya qubbe ye. Navpençik di nav sîngekelên û zikekelênê de cih digire. Rûyê qoqiz li aliyê sîngekelênêde, rûyê çal jî li aliyê zikekelênê de dimîne. Navpençik ji masûlkeyên peykerê (peykeremasûlkê) pêk tê. Girjbûn û xavbûna navpençikê xwenewîst e. Ango çalakiya masûlkeyan di bin kontrola koendama demar a xweser de ye. Li gel peykeremasûlkeyan, navpençik jêyek navendî li xwe digire. Masûlkeyên navpençikê ji jêyê navendî ber bi parsû û birrbirreyê dirêj dibin. Ango seriyekî rîşalên masûlkeyan bi jêyê ve girêdayî ye, seriyê din ê masûlkeyan jî bi parsûyên jêr, hestiyê sîngê û hestiyên birrbirreyê ve girêdayî ye. Li ser navpençikê hin kortal hene, soriçik, xwînhênera sereke ya jêrîn, xwînbera sereka ya jêrîn di nav van kortalan de ji sîngekelênê dirêj dibin ber bi zikekelênê.

## Çalakiya navpençikê

Dema masûlkeyên navpençikê xav in, jêyê navendî ber bi jor ve qoqiz (bi îngilîzî: *convex*) e, û di asta birrbireyê piştê yê 8emîn e. Gava masûlkeyên navpençikê girj dibin, îcar navpençik ber bi jêr ve dilive, masûlkeyên navpençikê jêyê navendiyê heta asta birrbirreyê piştê yê 9em dikişîne, bi vî awayê navpençik piçek pahn dibe û qoqiziya wê kêm dibe. Ji ber ko masûlkeyên girjbûyî, navpençikê ber bi jêr ve dikişînin, dirêjiya sîngekelenê zêde dibe, loma qebareya sîngekelênê jî zêde dibe. Zedebûna qebareya sîngekelênê dibe sedema kêmbûna pestoya hewayê nav pişikan. Asta pestoya hewayê pişikan ji pestoya hewayê derve nizimtir dibe, loma hewa ji derve ber bi pişikan ve diherike. Ango henasegirtin rû dide. Ber bi jêr ve kişandina navpençikê, sîngekelênê fireh dike, lê zikekelênê teng dike. Tengbûna zikekelênê pestoya nav zikekelênê zêde dike. Bi xavbûna masûlkeyên navpençikê, jêyê navîn ê navpençikê ber bi jor ve hildikişe, Ji ber rûyê qoqiz a navpençikê, qebareya sîngekelenê kêm dibe, pestoya nav pişikan zêde dibe. Bi vî awayê hewa ji pişikan ber bi derve diherike, ango henasedayîn rû dide. Li gel navpençikê masûlkeyên parsû (masûlkeyên navbera parsû) jî şirîkê henasegirtin û henasedayînê dibin. Li gel erka heneseyê, navpençik alîkarî dike ji boy kûxikê, bêhnijînê, qêrrînê, verişînê, paldana pîsayi ya nav tortorikê û dema zayinê, paldana korpeleyê ji malzarokê .

## Çavkanî
# Hemoglobîn

Molekula hemoglobînê
Xirokên sor di moxê sor de tên çêkirin.
**Hemoglobîn** (bi inglîzî: *haemoglobin* an jî bi kurtenivîsê **Hb**, **Hbg**) molekulek gewre (makromolekul) ye. Ji proteîn û hesin pêk tê. Peyva hemoglobîn ji peyvên bi yewnaniya kevn: αἷμα, lat. *haîma* û bi latînî: globus çêbûye. Çar heb proteînên gogî yên hemoglobînê heye, her yek ji van proteînan wekî globîn bi nav dibe. Di nav molekulek hemoglobînê de 2 heb α (Alfa), 2 heb β (Beta) globîn heye. Taybetmendiya van polîpeptîdan ew e ku, her zincîrek polîpeptîdê komeleya hem li xwe digire. Ango hemoglobîn ji çar binebeşan(zincîrên polîpeptîd) pêk tê, di her binebeşê de komeleya hem heye, komeleya hem jî, îyona hesin (Fe+2 ) lixwe digire. Proteînên globîn komeleyên hemê dorpêç dikin.

Hemoglobîn di xaneyên moxê sor a hestî de, ji aliyê mîtokondrî û rîbozoman ve di nav sîtoplazmayê de tê çêkirin. Karê sereke ya hemoglobînê, guhestina oksîjen û karbona dîoksîd e. Her îyonek hesin molekulek oksîjenê bi xwe ve girê dide. Ango hemoglobînêk dikare 4 molekul oksîjen bixwe ve girê bide. Hemoglobîn li ser xirokên sor e. Xaneyek xiroka sor bi qasî 280 mîlyon hemoglobîn li xwe digire. Ango yek xiroka sor dikare ji mîlyarek pirtir oksîjen biguhezîne.

Hemoglobîn di pişikê mirov de bi oksîjenê ve tê girêdan, ev rewşa hemoglobînê wekî **oksîhemoglobîn** bi nav dibe. Rengê oksîhemoglobînê sor e. Hemoglobîna bêoksîjen bi rengê şîn e. Hinek ji karbona dîoksîd ji xaneyan bi navbeynkariya hemoglobînê, ber bi pişikan ve tê guhestin. Pêkhateya hemoglobîn û karbona dîoksîd wekî **karbomînohemoglobîn** tê navkirin. Eger di pişikan de li gel oksîjenê, karbona monoksîd jî hebe, hemoglobîn ji dewsa oksîjenê, pêşî bi karbona monoksîdê ve girêdan çêdike. Girêdana hemoglobîne ya bi karbona monoksîdê, ji girêdana oksîjenê zexmtir e. Ev taybetmendiya karbona monoksîdê dibe sedema bijehrêketina karbona monoksîdê. Hin caran mirov ji ber dumana sobê bijehrêdikeve, sedem karbona monoksîd e.

Molekula hemoglobîn bi qasî 120 roj çalak dimînê, bi mirina xiroka sor, hemoglobîn jî neçalak dibe. Xirokên mirî, di kezeb, sipil an jî di moxê hestî de tê hilweşandin. Beşa proteîn, hildiweşe û yeke ya proteîn, ango asîdên amînî çêdibin. Ev asîdên amînî ji bo çêkirina xirokên sor yên nû di xaneyên bineretî (binxane) de tên bikaranîn. Hesinên nav komeleya hemê di sipil an jî di kezebê de wekî ferritîn tê embarkirin. Di nav plazmaya xwînê de glîkoproteînek bi navê Transferrîn heye, transferrîn ferritînê diguhezîne moxê hestî ku hesinê ferritîn tevlê xirokên sor ên nû bibe. Komeleya hem a bêhesin, perçe dibe û ji komeleya hemê bilirubîn çêdibe. Bilirubîn bi navbeynkariya albumîn (proteîna plazmayê) diçe kezebê. Di kezebê de ji boy çêkirina zeravê tê bikaranîn. Kêmasiya hemoglobîn, bi taybetî kêmasiya hesinê hemoglobînê, rê li ber çêkirina xirokên sor digire, ev rewş dibe sedema nexweşiya kêmxwînî (anemî).

## Çavkanî
# Borîmîz

**Borîmîz,** an jî **borriya mîzê** (bi latînî: *ureter*) cotek pêkhateyên lûleyî ne, mîzê ji hewza gurçikan, diguhazînên bo mîzdankê.

Ji her gurçikek mirov, borîmîzek ber bi mîzdankê ve dirêj dibe. Dirêjiya asayî ya borîmîzên mîrovê temenê pêgihîştî bi qasî 25 heta 30 santîmetre ne.

Borîmîz ji hewza gurçikan derdikevin, li aliyê paşê zikekelênê de ber bi jêr heta mîzdankê dirêj dibin. Li nêzîkê binê mîzdankê, li aliyê paş de, di beşa trîgonê ya mîzdankê de di nav masûlkeyên detrusorê derbas dibin û digihîjin mîzdankê.

Kotahiya borîmîzê di nav masûlkeyan de piçek xwar dirêj dibe.Borîmîz di dîwarê mîzdankê de wisa derbas dibe ko dema mîzdank bi mîzê tijî dibe û pestoya nav mîzdankê zêde dibe, masûlkeyên detrusor ên li diwarê mîzdankê, serê borîmîzê diguvêşên. Guvaştina masûlkeyan, rê li ber mîza nav mîzdankê digire ko paşve neherrike nav borîmîzan.

Borîmîz ji gurçikan heta mîzdankê dirêj dibin.
Dîwarê borîmîzê ji sê çînan pêk tê

Çîna navî, ango navpoşê borîmîzê ji lînceperdeyê pêk tê. Lînceperde rûkeşeşanaya guherbar û xaneyên goblet lixwe digire. Xaneyên goblet lîncemade der didin û navpoşê borîmîzê ji madeyên ziyanbexş diparêzin.

Çîna naverastê ya borîmîzê ji lûsemasûlkeyên dirêjkî û bazinî pêk tê û wekî çîna masûlkî tê navkirin. Çîna masûlkeyên dirêjkî li aliyê derve, masûlkeyên bazinî ji li aliyê navî de cih digire. Lûsemasûlke bi perîstalsîyê mîzê di nav borîmîzê de ber bi mîzdankê tehn didin.

Çîna derve ya borîmîzê ji ji rîşalên bestreşane û çewrî pêk tê. Çîna derve, borîmîzê bi pêkhateyên derdorê ve girê didin û cihê borîmîzan sabit dikin.

Ji gurçikê ber bi mîzdankê, girjbûn û xavbûna masûlkeyên borîmîzan, beş bi beş rû dide. Ango hemû masûlke bi carek ve girj nabin. Dor bi dor û bi ahengî girjbûn û xavbûna masûlkeyan borîmîzan wekî perîstalsî tê navkirin. Bi pêlên perîstalsiyê, mîz di nav borîmîzan de ji gurçikan ber bi mîzdankê ve tê tehnkirin.Ji ber paldana masûlkeyan, pestoya mîza nav borriyan bi têra xwe zêde dibe. Loma tevî guvaştina masûlkeyên detrusor, dîsa jî mîz ji borîmîzan diherrike nav mîzdankê.

Çalakiya masûlkeyên borîmîzê ji aliyê herdu sisteman; sîstema sîmpasawî û ya parasîmpasawî ve tên kontrolkirin. Sîstema parasîmpasawî ya demarekoendama xweyî çalakiyên masûlkeyên borîmîzan zêde dike, sîstema sîmpasawî jî çalakiya masûlkeyan kêm dike.

## Çavkanî
# Tenolkeyê gurçikê

Tenolkeyê gurçikê ji glomerul û qepsûla Bowman pêk tê.
**Tenolkeyê gurçikê** an jî **tenolkeyê Malpîgî** (bi latînî: *renal corpuscle / malpighian corpuscle*) pêkhateyek bi şêweyî gogî ye di tûkila gurçikê de.

Her gurçikek mirov malavaniya bi qasî milyonek nefronan dike. Her nefronek ji du beşên serekî pek tê; tenolkeyê gurçikê û lûleka gurçikê. Ango di her gurçikek mirov de bi qasî hêjmara nefronan tenolkeyên gurçikê heye. Di gurçikan de parzûnkirina xwînê di tenolkeyan de rû dide.

## Pêkhateya tenolkeya gurçikêde

Tenolkeyê gurçikê di tûkila gurçikê de cih digire. Du cemserê tenolkeyê gurçikê heye, cemsera lûleyî (bi înglîzî: *vascular pole*) û cemsemra lûlekî (bi înglîzî: *tubular pole*). Xwînbera hatî û xwînbera derketî ya glomerulê di cemsera lûleyî de dikeve nav tenolkeyê. Ji cemsera lûlekî, lûleka badayî ya nêzikî ji tenolkeyê der dikeve. Tîreya tenolkeyê bi qasî 200µ e.

Tenolke ji glomerul û qepsûla Bowman pêk tê.

 *Gotara bingehîn: Glomerul*
Glomerul, gilokek ji tora mûlûleyan e. Bi şaxdayîna xînberoka hatî, mûlûleyên glomerulê pêk tên. Glomerul di navbera xînberoka hatî û xwînberoka derketî de cih digire.

Erkê sereke yê glomerulê parzûnkirina plazmaya xwînê ye. Glomerul mîna amarekî bêjingê ye. Çawa ko tiştên hûrik di bêjingê de derbas dibin û yên gir li ser bêjingê de dimîne, herwisa madeyên hûrik ên nav plazmaya xwînê jî di glomerulê de derbas dibin lê proteînên gir û xaneyên xwînê derbas nabin.

 *Gotara bingehîn: Qepsûla Bowman*
Qepsûla bowman bi eslê xwe beşek ji lûleka nefronê ye. Serê lûleka nefronê (lûleka gûrçikê) girtî ye (kor e) kotahiya lûleka nefronê jî bi coga berhevkirinê ve girêdayî ye. Serê kor bi şêweyê kovik an jî bi şeweyê fîncanê ye, glomerulê dipêçîne û wekî qepsûla Bowman tê navkirin.

Di glomerulê de bi parzûnkirina xwînê, hinek ji şileya plazmayê xwînê, ji perdeya parzûnkirinê derbasê nav qepsûla Bowman dibe. Şileya parzûnbûyî êdî wekî şijû (bi înglîsî: *flitrate*) tê navkirin. Şijûya nav valahiya Qepsula Bowman, hê nebûye mîz û dişibe plazmaya xwînê. Şijû ji qepsûla Bowmanê ber bi lûleka badayî ya nêzikî tê guhestin.

## Çavkanî
# Qepsûla Bowman

Qepsûla Bowman bi şeweyê fîncan e û gloka mûlûleyan dipêçîne.
**Qepsûla Bowman** an jî **qepsûla glomerulê** (bi înglîzî: *Bowman's capsule / glomerular capsule*)

Nefron bi eslê xwe ji lûlekek pêk tê. Serê lûleka nefronê girtî ye kotahiya lûleka nefronê jî bi coga berhevkirinê ve girêdayî ye. Serê kor bi şêweyê kovik an jî bi şeweyê fîncanê ye, glomerulê dipêçîne û wekî qepsûla Bowman tê navkirin.

Ev pêkhate cara pêşîn di sala 1841ê de ji aliyê zanyarê Înglîz William Bowman ve hatiye keşfkirin loma ev pêkhate bi paşnavê vî zanyarê hatiye navkirin Lê hin caran li dewsa Qepsûla Bowman, peyva qepsûla glomerulê jî tê bikaranîn.

Qepsûla Bowman û glomerul bi hev re wekî tenolkeyê gurçikê tên navkirin. Tenolke di tûkila gurçikê de cih digirin. Şileya ji glomerulê hatiye parzûnkirin, diherrike nav qepsûla Bowman. Şileya parzûnbûyê ji qepsûla Bowman ber bi lûleka badayî ya nêzîkî ve tê arastekirin.

## Pêkhateya qepsûla Bowman

Qepsûla Bowman ji du çînan (tebaqe) pêk tê. **Çîna navî** (bi înglîzî: *visceral layer*) û **çîna derveyî** (bi înglîzî: *parietal layer)*

Çîna navî glomerulê dipêçe û rasterast li ser giloka mûlûleyan de dirêj dibe. Çîna navî ji xaneyên taybet ên bi navê podosît (bi latînî: *podocytes*), çîna derveyî jî ji rûkeşexaneyên pehn ên sade (bi înglîzî: s*imple squamous epithelium*) pêk tê. Di navbera herdu çînan de valahiya qepsûlê heye. Her ko xwîn di giloka mûlûleyan de derbas dibe, madeyên tîwawe û ava nav xwînê ji giloka mûlûleyan tên parzûnkirin û derbasê valahiya qepsûlê dibin. Tu erkê çîna derve bi parzûnkirina plazmayê nîn e.

Qepsûla Bowman û glomerul tenolkeyê gurçikê pêk tînîn.
Xaneyên podosît ên çîna navî niçikên dirêj lixwe digirin. Ji niçikên podosîtan re pedîsel tê gotin (pedicellus= piyê biçûk). Pedîsel derdora mûlûleyên gilokê dipêçînin bo destek bidin diwarê mûlûleyan, lê tevahiya mûlûleyên xwînê bi pedîselan dapoşî nîn e. Di navbera pedîselan de qelîştokên zirav hene û wekî gelîştokên parzûnkirinê (bi înglîzî: *filtration slits)* tên navkirin. Madeyen nav plazmaya xwînê di qelîştokên parzûnkirinê de derbasê valahiya qepsûle dibin. Herwisa mûlûleyên gilokê jî kunikdar in, ango ji bo parzûnkirina madeyan li ser mûlûleyên gilokê de kunik (bi înglîzî: *pore*) hene. Qelîştokên parzûnkirinê yên podosîtan û kunikên mûlûleyên gilokê wekî **perdeya parzûnkirinê** ya giloka mûlûleyan tê navkirin.

Mezinahiya qelîştokên parzûnkirini rê li ber parzûnbûna molekulên gir û xaneyên xwînê digire. Wekî mînak proteîna albumîn û xaneyên xwînê yên xiroka sor û perikên xwînê, nayên parzûnkirin. Molekulên hûrik ên wekî av, xwê, glukoz, asîdên amînî, ure, vîtamîn û hvd bi hêsanî tên parzûnkirin.

Bi parzûnkirina xwînê, hinek ji şileya plazmayê xwînê, ji perdeya parzûnkirinê derbasê nav qepsûla Bowman dibe. Şileya parzûnbûyî êdî wekî **şijû** (bi înglîzî: *flitrate*) tê navkirin. Şijûya nav valahiya Qepsûla Bowman, hê nebûye mîz û dişibe plazmaya xwînê. Lê divê di nav şijuya plazmaya mirovek tendirust de proteînên gir û xirokên sor tune bin.

## Çavkanî
# Mejîk

Di nav kiloxê de cihê mejîkê.(Beşa bi rengê sor hatî nîşankirin)
**Mejîk**, **mejîkok**,**mêjîkok**, **mêşkole** an jî **mejiyê piçûk** (bi îngilîzî: *cerebellum*)

Şeweye qurmiçinên madeyê spî dişibe darê.
## Anatomiya mejîkê

Mejîk li jêrê patikepilê li paş qedê demax de cih digire. Her wekî mejî, mejîk jî ji du pişkan pêk tê. Herdu nîvên mejîkê bi şerîdek zirav a navî ji hev tên cudakirin, navê vî şerîdê vermîs e. Mejîk ji aliyê derve de werpêçik e. Aliyê derveyî mejikê ji çînek tenik a medeyê gewr pêk tê. Li bin madeyê gewr de çînek stûr (qalind) a madeyê spî heye. Heke mejîk bi dirêjkî were jêkirin, şêweyê nexşên birgeha dirêjkî ya madeyê spî ya nîvê mejikê dişibe darê, loma her yekê van beşan wekî **dara jiyanê** ( bi latînî: *arbor vitae*) jî tê navkirin.

## Erkên mejîkê

Mejîk li jêrê patikepilê,li paş qedê demaxê de cih digire.

Mejîk ji masûlkeyan, jêyan, gehan, çavan û ji guhan demareragihandinên hestê werdigire, bi vî awayê ji rewşa laş agahdar dibe ü karê masûlkeyan rêk dixe. Ji bilî wê mejîk ji tûkila mejî jî demareragihandinên livîne werdigire. Piştî tekûzkirina van ragihandinan, mejîk demareragihandinên livînê bi navbeynkariya qedê demax dişîne masûlkeyan. Bi kontrolkirina masûlkeyan mejîk hevsengiya laş dabîn dike. Di jiyana rojane ya asayî de masûlkeyên peykerê (peykeremasûlke) yên mirov dema neçalak e, ango dema girj nîn e, bi temamî xav nabe, piçek girj dimîne, ev rewşa masûlkeyan wekî tonusa masûlke(bi îngilîzî: *muscle tone*) tê navkirin. Eger mirov jixwe biçe an jî bimire tonusa masûlkeyan jî winda dibe. Tonus ji aliyê mejîk ve tê rêkxistin. Fêrbûn û bîrnekirina hunera livîna masûlkeyan ên wekî avjenî**,** li piyanoyê xistin an jî erebe ajotin bi alîkariya mejikê rû dide. Gava mirov fêrê tevgerek dibe wekî mînak mirov hînê ajotina duçerxeyê(bîsîklet) bibe, mejîk tevgera masûlkeyan a ji boy ajotina duçerxeyê embar dike. Piştî ferbûnê, mirov deh sal qet li duçerxeyê siwar nebe jî, piştî deh salan dema li duçerxeyê siwar dibe, mejîk ajotina duçerxeyê bi bîr tîne, bi vî awayê piştî demek dûr û dirêj jî mirov dikare bi hêsanî duçerxeyê bajo. Ji boy xavbûn an jî girjbûna masûlkeyên peykerê, ferman ji aliyê mejî ve tê dayin, lê ahenga çalakiya masûlkeyan ango kordînasyona masûlkeyan karê mejîk e. Mejîk ragihandinên ko ji mejî hatîne û yên ji koendama çêwê tên dide berhev, piştê berhevdanînê heke pêwîstî hebe mejik ji bo avakirina ahengê di navbera masûlke, jê û gehan de fermana rêkxistinê dişîne. Şeweyê sekiniya laş ango rawesta laş ( bi îngilîzî:*posture*) di bin kontrola mejîkê de ye.

## Çavkanî
# Demaxê navberê

Talamus û hîpotalamus du beşeên sereke yê demaxê navberê ne.
**Navberedemax**, **demaxê navber**, **nêwanedemax** an jî **demaxê navê** (bi îngilîzî: *interbrain, diencephalon*) beşa demaxê yê di navbera mejî û qedê demaxê de cih bûye.

Navberedemax di navbera mejî û beşên din ên koendama demarê de girêdanan ava dike, belavkirina agahiyên ji mejî an jî ber bi mejî li vir rû dide. Ango ji bilî hestê bêhngirtinê, agahiyên ji dirkepetik û demarekoendama çêwe, pêşî li vir tên tekûzkirin û yekkirin paşê tên şandin ji boy mejî. Beşên koendama demarê yên bi karê bêhngirtinê ve mijûl dibin awarte ne, hestewergirên bêhngirtinê û demarexaneyên hestê bêhngirtinê raste rast bi mejî ve girêdayî ne. Talamus (lanik), hîpotalamus (jêrlanik), subtalamus, hîpofîz û epîtalamus beşên sereke ne di navberedemax de. Epîtalamus rijênê kajî ( bi îngilîzî: *pineal gland*) lixewe digire. Ji van beşên navberademaxê, talamus û hîpotalamus pêwendiya wan raste rast bi koendama demarê heye. Di demaxê mirov de çar kelênên piçûk heye, navê van kelênan bi îngilîzî “*ventricle*” e. Talamus û hîpotalamus li derdora kelêna sêyem( bi îngilîzî: *third ventricle*) de cih digirin.

## Talamus

Talamus ji du pişkên madeyê gewr pêk tê. Ev herdu pişk li jor û kêlekên kelêna sêyem de, li jêrê tenê req de cihbûyî ne. Hestewergir ji her aliyê laş de demareragihandin werdigirin, bi navbeynkariya demarexaneyên hestê, demareragihandin tên şandin boy talamusê. Talamus ragihandinan ji hestedemarexane yên hatî digire, ragihandinan tekûz dike. Li talamusê ragihandinên(kartêkir) girîng ji yê ne girîng tên cihê kirin. Hêza (bandora) ragihandinan tên kêmkirn an jî zêdekirin. Piştî polenkirinê, talamus ragihandinan dişîne boy beşa guncav a tûkila mejîyê. Wekî mînak gava mirov li cihekî qerebalix de hewla xwendina pirtûkek bike, talamus dengên derdorê parzûn dike û naşîne mejiyê, bi vî awayê mirov di nav dengê bilind a qerebalixê de dikare bala xwe bide ser xwendina pirtûkê. Herwisa talamus mejiyê agahdar dike ko demareragihandin ji kîjan hestewergirê tê û bi kîjan hestê re têkiliye. Wekî mînak, talamus ji mejî re dide zanin ko demareragihandina hatî ji çavan tê, loma agahiyên dîtinî lixwe digire. Ji bilî van karan, talamus ji mejî û ji beşên din ên demaxê agahî yên ji boy rêkxistina hest û arezûyan(tehrîk) jî digire.

## Hîpotalamus

Demaxê navberê di navbera mejî û qedê demax de cih digire.
Li jêrê (xwarê) talamusê de cih digire. Hîpotalamus kontrola berhremkirin û derdana hormonan dike. Loma di navbera koendama demar û koendama hormonan de navbeynkarî dike. Hîpotalamus sinyalan dişîne rijenê hîpofîzê, Ji rijênê hîpofîzê çend hormon tên derdan, van hormonên hîpofîzê bandor li ser rêjênên din û xaneyan dike. Karê esasî ya hîpotalamusê rêkxistina hevsengiya navî ya laş e. Ta (germahî) ya laş, xwarin û vexwarin ji aliyê hipotalamusê ve tê rêkxistin. Rijênê kajî jî li navberedemaxê de cih digire. Hormona melatonîn ji aliyê rijenê kajî ve tê berhemkirin û derdan.

## Çavkanî