# Ewropa

Ewropa|  |
| Herêm | 10.180.000 km2 (3.930.000 sq mi) (6em) |
| Gelhe | 742.452.000 (2013; 3em) |
| Tîrbun | 72,9/km2 (2em) |
| Demonîm | Ewropayî |
| Welat | ~50 welat (û ~5 bi naskirina bi sînor) |
| Girêdanên wî | 4 girêdayî |
| Ziman | ~225 ziman |
| Saet | UTC−1 heta UTC+5 |
| Înternet TLD | .eu |
| Bajarên mezin |
List
* Stembol (nîvparzemîn)
* Moskow
* Parîs
* London
* Stokholm
* Madrîd
* Barselona
* Sankt Petersburg
* Roma
* Berlîn
 |

**Ewropa** (bi navê **Ewripa** jî tê nasîn, bi yewnaniya kevn: Εὐρώπη, lat. *Eurṓpē*, bi latînî: Europa), parzemînek e ku ji nîvgiravên herî rojavayî yên ewrasyayê pêk tê ku bi tevahî li nîvqada bakur e. Afro-Ewrasya erdê bejahî hem bi Asyayê re parvedike û hem bi Afrîkayê re parvedike. Parzemîna Ewropayê li aliyê bakur bi Okyanûsa Arktîkê re, li aliyê rojava bi Okyanûsa Atlantîkê, li aliyê başûr bi Deryaya Navîn re û li aliyê rojhilat jî bi Asyayê sinorê parzemînî parvedike. Sinorê parzemîna Ewropayê veqetandina ji parzemîna Asyayê bi ava Çiyayên Ûralê, Çemê Ûralê, Deryaya Qezwînê, Qefkasyaya Mezin, Deryaya Reş û rêyên avê yên Tengava Stembolê tê qebûl kirin.

Ewropa li dor 10 û 18 milyon km² (3.93 milyon sq mi), yan %2 ji rûberê cîhanê (%6.8% ji rûyê bejahiyê) vedigire ku ev yek Ewropayê wekê parzemîna herî biçûkê cihanê destnîşan dike. Di warê siyasî de Ewropa li dora pêncî dewletên serwer hatiye dabeş kirin ku Rûsya welatê mezintirîn û nifûsa herî mezin e Ewropayê ye ku ji %39 ji erdê Ewropayê vedigire û %15 ji nifûsa Ewropayê pêk tîne. Li gorî daneyên sala 2021an de bi tevahî nifûsa Ewropayê 745 milyon e (nêzîkî 10% ji nifûsa cîhanê) ku piştî Asya û Afrîkayê sêyem parzemîna herî mezin e. Avhewaya Ewropayê bi giranî ji aliyê germên Atlantîkê ve tê bandor kirin ku hewaya parzemînê bi zivistan û bi havînan jî nerm e. Ji deryayê wêdetir, cûdahiyên demsalî li nêzê peravê zêdetir diyar in.

Çanda Ewropî koka şaristaniya rojavayî ye ku çandeke dîrokî ye ku ji çanda Yewnanistana Kevnare û Romaya Kevnare vedigere. Hilweşîna Împeratoriya Romayê ya Rojava di sala 476ê p.z. de û Serdema Koçberiyê ya ji ber hilweşîna împeratoriyê dawiya dîroka kevnar a Ewropayê û destpêka serdema navîn a Ewropayê dide destpêkirin. Ronesans li Fransayê dest pê dike û li parzemîna mayî belav dibe ku eleqeyek nû bi humanîzm, keşfkirin, huner û zanistê bi xwe re tîne ku beşdarî destpêka serdema nûjen dibe. Ji Serdema Keşfê ku bi pêşengiya Spanya û Portugalê pêk tê, Ewropa di pêwendiyên gerdûnî de bi gelek keşf û fethên li çaraliyê cîhanê de rolek serdest lîstîye. Di navbera sedsalên 16an û 20an de, hêzên ewropî di demên cûda de Amerîka, nêzîkî temamiya Afrîka, Okyanûsya û nêzîkî piraniya Asyayê kolonî kirin.

Serdema Ronahiyê Şoreşa Fransayê û Şerên Napolyon ji dawiya sedsala 17an heya nîvê yekem a sedsala 19an de Ewropayê ji aliyê çandî, siyasî û aborî ve diguherîne. Şoreşa Pîşesaziyê ku di dawiya sedsala 18an de li Brîtanyaya Mezin dest pê dike ku li Ewropaya Rojava û di dawiyê de li cîhana berfireh di warê aborî, çandî û civakî guhertinên girîng dide destpêkirin. Herdu şerên cîhanê (şerê cîhanî yekem û duyem) li Ewropayê despêdike ku di nîvê sedsala 20an de ji ber ku Yekîtiya Sovyetê û Dewletên Yekbûyî derdikevin pêş, serdestiya Ewropaya Rojava di warê çareserkirnên li cîhanê de kêm dibe. Heya Şoreşên sala 1989an ku dibe sedema hilweşîna Dîwarê Berlînê û hilweşîna Yekîtiya Sovyetê, di dema Şerê Sar de Ewropa li ser xeta hesinî ya di navbera NATOyê li Rojava û Pakta Warşovayê de li rojhilat hatiye dabeş kirin.

Yekîtiya Ewropayê (YE) û Konseya Ewropayê du rêxistinên navneteweyî yên girîng in ku armanca rêxistinan di asta siyasî de temsîlkirina parzemîna Ewropayê ye. Konseya Ewropayê di sala 1948an de bi fikra yekkirina Ewropayê ji bo bidestxistina armancên hevpar û pêşîlêgirtina şerên pêşerojê hatiye damezrandin. Entegrasyona Ewropî ya ji aliyê hinek dewletan ve bûye sedema damezrandina Yekîtiya Ewropayê ku saziyek siyasî ya serneteweyî ye ku li ser bingeha pergala hiqûqa ewropî ye û di navbera konfederasyon û federasyonê de ye. Yekîtiya Ewropayê li Ewropaya Rojava despêkiriye û piştre jî bi hilweşîna Yekîtiya Sovyetê ku di 1991an de pêk hatiye ber bi rojhilat ve berfireh bûye. Piraniya endamên yekîtiyê diravek hevbeş, ewroyê qebûl kirine û beşdarî bazara yekgirtî ya ewropî û yekîtiya gumrikê bûne. Herêma Şengenê ku blokek mezinê welatan e kontrola sinorên navxweyî Ewropayê û koçberiyê betal kiriye. Hilbijartinên gelerî yên asayî her pênc salan carekê di nav Yekîtiya Ewropayê de pêk tên ku piştî hilbijartinên Hindistanê wekê duyem hilbijartinên herî mezin ên demokratîkê li cîhanê tên dîtin.

## Bêjenasî

Di mîtolojiya yewnanî ya klasîk de, Europa (yewnaniya kevn: Εὐρώπη, Eurṓpē) prensesa fenîkî bû. Nêrînek din jî ev e ku navê Ewropayê ji hêmanên yewnaniya kevnar εὐρύς (eurús) 'berfireh, fireh' û ὤψ (ōps, ὠπός, ōpós) 'çav û rû ye', ji ber vê yekê Eurṓpē tê wateya 'berfireh' nihêrîna fireh yan jî 'aliyê fireh'. *Broad* di dînê proto-hind û ewropî ya ku ji nû ve hatiye avakirin de û helbestên ku jê re hatine terxankirin de bûye rengdêra Cîhanê. Nêrînek alternatîv a Robert Beekes ku ji bo navekî pêş-hindûewropî nîqaş kiriye ku rave dike ku veqetandinek ji euros dê toponîmek cûda ji Europayê derxe. Beekes li herêma Yewnanistana kevnare toponên bi navê Europayê û li Makedonyaya kevnar jî navên cihên wekê Europosê dîtiye.

## Dîrok

### Pêşdîrok

20.000 sal berê nexşeya Ewropayê.      Çanda Solutreanê      Çanda Epigravettianê
Wêneyên şikeftên paleolîtîk ên li Lascaux, Fransayê (nêzîkî 15.000 b.z.)
Stonehengeyên li Keyaniya Yekbûyî (Neolîtîka dereng, ji 3000 heta 2000 b.z.)
Di 2,5 milyon salên pleyîstosenê de gelek qonaxên sar ên ku jê wekê serdema qeşayê (serdema qeşaya çaremîn) hatiye binavkirin an jî pêşketinên girîng ên pelên qeşayê yên parzemînî, li parzemîna Ewropa û Amerîkaya Bakur, di navbera 40.000 û 100.000 salan de qewimîne. Serdemên dirêj ên qeşayê bi serdemên navbera qeşayê yên nermtir û kurttir hatiye dabeşkirin ku bi qasî 10.000-15.000 salan berdewam kiriye. Beşa sar a dawî ya serdema qeşaya dawî nêzîkî 10.000 sal berê bi dawî bûye. Di roja îro de Dinya di serdemeke navbera qeşayê ya kuaternerê de ye wekê holosen hatiye binavkirin.

*Homo erectus georgicus* ku bi qasê 1,8 milyon sal berê li Gurcistanê jiyaye, homînînê herî kevin e ku li Ewropayê hatiye dîtin. Bermahiyên din ên homînînê Ewropayê ku dîroka wan bi qasî milyonek sal e li Atapuerca, Spanyayê hatine dîtin. Mirovê Neanderthal (ku navê xwe ji geliyê Neanderthal li Almanya wergirtiye) 150.000 sal berê li Ewropayê xuya bûne (115.000 sal berê ew li axa Polonyaya îro têne dîtin) û nêzîkî 40.000 sal berê ji tomarên fosîlan winda bûne ku penageha wan ê herî dawî Nîvgirava Îberî ya îro ye. Neanderthal ji aliyê mirovên nûjen (Cro-Magnon) ve hatine guhertin ku hatiye dîtin ku li Ewropayê nêzîkî 43.000 heta 40.000 sal berê xuya bûne. Lêbelê delîl jî hene ku Homo sapiens nêzîkî 54.000 sal berê gihîştine Ewropayê ku nêzîkî 10.000 sal zûtir ji ya ku berê dihat fikirîn. Cihên herî kevin ên li Ewropayê ku dîroka wan 48.000 sal berê ye Riparo Mochi (Îtalya), Geissenklösterle (Almanya) û Isturits (Fransa) ne.

Serdema neolîtîk a Ewropayê ku bi çandiniya berheman û xwedîkirina ajalan, zêdebûna hejmara wargehan û bikaranîna berfireh a dîzkarî yê ve hatiye destnîşankirin li dora sala 7000 sala b.z. li Yewnanîstan û Balkanan dest pê kiriye û dibe ku ji aliyê pratîkên çandiniyên berê ku li Kurdistanê û Mezopotamyayê hatine despêkirin bi bandor bûye. Ev çandinî ji Balkanan li geliyê Dunayê û geliyê Renê (çanda dêzkarî ya xêzikî) û li perava Deryaya Navîn (çanda kardiyal) belav bûye. Di navbera salên 4500 û 3000 ê b.z. de ev çandên neolîtîk ên Ewropaya Navîn ber bi rojava û bakur ve berfireh bûne û şiyanên nû bi dest xistiye ku ber bi hilberîna berhemên sifir ve hatiye veguhestin. Li Ewropaya Rojava serdema neolîtîkê bi wargehên çandiniyê yên mezin nehatiye karakterîze kirin ku ev serdem bi abîdeyên zeviyan, wekê dorpêçên bi rêyên sergirtî, girên goristanan û gorên megalîtîk hatiye berdewam kirin. Asoya çandî ya Torded Ware di dema veguherîna ji neolîtîkê ber bi kalkolîtîkê ve geş bûye. Di vê serdemê de abîdeyên megalîtîk ên mezin ên wekê perestgehên megalîtîk ên Maltayê û stonehengehan li seranserê Ewropaya Rojava û Ewropaya Başûr hatine çêkirin.

Nifûsa xwemaliyên nûjen ên Ewropayê bi piranî ji sê komên cuda hatine ku di van wan de koma nêçîrvan-berhevkarên mezolîtîk ku ji nifûsên bi çanda paleolîtîk a epigravettian ve girêdayî ne, koma cotkarên ewropî yên serdema neolîtîk ên pêşîn ên ku 9.000 sal berê di dema şoreşa neolîtîk de ji Anatolyayê û ji Kurdistanê ber bi Ewropayê ve koç bûne û koma şivanên steppe yên yamnaya ku 5.000 sal berê di çarçoveya koçberiyên hind-ewropî de ji stepên pontîk-kaspîyan ên Ûkrayna û başûrê Rûsyayê ber bi Ewropayê ve berfireh bûne hene. Serdema bronz a ewropî nêzîkî sala 3200ê b.z. li Yewnanistanê bi şaristaniya mînoyî ya li Krîtê dest pê kiriye ku ew yekem şaristaniya pêşketî ya li Ewropayê bû. Piştê mînoyîyan mîkenî hatine ku li dora sala 1200ê b.z. ji nişka ve hilweşiyane û piştre jî serdema hesinî ya ewropî dest pê kiriye. Kolonîzasyona yewnanî û fenîkîyan di serdema hesinî de bûye sedema derketina avakirina bajarên destpêka Deryaya Navîn. Îtalya û Yewnanistana serdema hesinî ya destpêkê ji dora sedsala 8ê berê zayînê ve hêdî hêdî bûne sedema derketina antîkbûna klasîk a dîrokî ku destpêka wê carinan vedigere sala 776ê berê zayînê ku sala yekem ê lîstikên olîmpiyadê bû.

### Serdema kevnareya klasîk

## Erdnîgarî

Nexşeya topografîk a giştî ya Ewropayê li gorî sala 2024an taybetmendiyên fîzîkî, siyasî û nifûsa Ewropayê nîşan dide.
Parzemîna Ewropayê ji pêncan yekê beşa rojavayê axa Ewrasyayê vedigire. Li gorî parzemînên din rêjeya peravê zêdetir e. Sinorên Ewropayê ya deryayî li bakur ji Okyanûsa Arktîkê li rojava ji Okyanûsa Atlantîkê û li aliyê başûr jî ji Deryayên Navîn, Deryaya Reş û Deryaya Qezwînê pêk tên. Erdnîgariya Ewropayê di nav deverên biçûk de guherînên mezin nîşan didin. Herêmên başûr çiyayî ne û dema ku ber bi bakur ve diçe, erd ji Alpên bilind, Pîrenê û Karpatan ku di nav bilindahiyên gir re dadikeve di nav bilindahiyên gir û ber bi deştên bakur ên fireh û nizm ve diçe ku li rojhilat pir fireh in. Ev deşta berfireh wekê Deşta mezin a Ewropayê tê zanîn û li navenda deşt, deşta bakurê Almanyayê ye. Li perava bakurê rojava kevanekê ji bilindahiyan heye ku li beşên rojavayê giravên Brîtanya û Îrlandayê dest pê dike û piştre re li ser stûna çiyayî ya Norwêcê ya ku bi fiyortên hatine qutkirin berdewam dike.

Herêmên jêrîn ên wekê Nîvgirava Îberî û Nîvgirava Îtalyayê taybetmendiyên xwe yên tevlihev vedihewînin. Di heman demê de parzemîna Ewropaya Navendî bi xwe jî ku li wir relyef gelek plato, geliyên çeman û hewz vedihewîne, meyla giştî tevlihev dike. Herêmên binherêmî yên wekî Îzlanda, Brîtanya û Îrlenda rewşên taybet in. Di nav van de ya berê axek bi serê xwe ye li okyanûsa bakur e ku wekê beşek ji Ewropayê tê hesibandin, lê ya paşîn deverên çiyayî ne heta ku asta deryayê ya bilindbûna wan ji hev qut kiriye, bi parzemînê ve hevgirtî bûn.

Gola herî mezin ê Ewropayê li bakurê parzemînê ye. Volga û Duna du çemên herî dirêj ên Ewropayê ne. Avşira Renê ku li ser çemê Ren ye, ji aliyê rêjeya herikînê ve avşira herî mezin ê Ewropayê ye.

### Avhewa

 Biyomên Ewropa û herêmên derdorê:
      Tundra      Tundraya alpîn      Taîga      Daristanên çiyayî
      Daristana pelfireh a avhewaya nerm      Daristanên Deryaya Navîn      Stepên hênik      Stepên zuha
Parzemîna Ewropayê bi giranî li herêma avhewayê ya nerm a li nîvkada bakur e ku li ser rêça bayê rojava ye. Ji ber bandora herikîna kendavê ku herikeke okyanûsê ye ku ava germ ji kendava Meksîkê bi ser Okyanûsa Atlantîk re ber bi Ewropayê ve dibe, avhewa li gorî deverên din ên heman hêlîpan a cîhanê nermtir e. Ji ber ku herikîna ava kendavê keşûhewaya Ewropayê ji avhewaya heyî germtir û şiltir dike, bi navê "herikîna kendavê" bi navê "germkirina navendî ya Ewropayê" hatiye binavkirin. Herikîna kendavê ne tenê ava germ dibe peravên Ewropayê, di heman demê de bayên rojavayî yên ku bayê Okyanûsa Atlantîkê ye li seranserê parzemînê bela dike û bi vê awayê parzemînê germ dike.

Ji ber vê yekê, germahiya navînî ya salê li Aveiro 16 °C e lê bajarê New Yorkê ku hema hema li heman hêlipan û li heman perava okyanûsê ye, germa navînî ya bajarê tenê 13 °C e. Berlîn, Almanya; Calgary, Kanada; û Irkutsk ku li başûrê rojhilatê Rûsyayê ye, hemî li heman hêlîpanê ne; germahiya meha çileyê li Berlînê bi navînî 8 °C ji germahiya Calgariyê û bi qasî 22 °C ji germahiya Irkutskê bilindtir e.

Girseya avê Deryaya Navîn ku germahiyên li ser navînîya salane û rojane wekhev dikin, xwedî girîngiyeke taybetî ne. Ava Deryaya Navîn ji çola Sahrayê heta kevana Alpê li beşa herî bakur a Deryaya Adriyatîkê ya nêzîkî Trieste dirêj dibe. Bi gelemperî Ewropa ne tenê ber bi bakur ve li gorî başûr sartir e lê di heman demê de ji rojava ber bi rojhilat ve jî sartir e. Li rojavayê Ewropayê avhewaya okyanûsî serdest e û li rojhilat jî bandora avhewaya okyanûsî kêm e.

## Dabeşkirin

 *Gotara bingehîn: Ewropaya Navendî*
 *Gotara bingehîn: Ewropaya Rojava*
 *Gotara bingehîn: Ewropaya Rojhilat*
## Gelhenasî

 *Gotara bingehîn: Ewropî*
### Ziman

### Dîn

## Siyaset

 *Gotara bingehîn: Yekîtiya Ewropayê*
## Dewletên Ewropayê

Albanya
Andorra
Awistirya
Azer.
Belarûs
Belçîka
Bosniya
Bulgaristan
Kroatya
Çekya
Danîmarka
Estonya
Fînlenda
Fransa
Almanya
Giravên Azorê (Port.)
Giravên Kanaryayê (Span.)
Madeira (Port.)
Gurcistan
Yewnanistan
Mecaristan
Girava Novaya Zemlya (Rûs.)
Îslenda
Îrlenda
Îtalya
S. Marîno
Qazaxistan
Kosovo
Letonya
Liech.
Lîtvanya
Lûksembûrg
Makedonya
Malta
Moldova
Monako
Montenegro
Holenda
Norwêc
*Svalbard (Nor.)*
Polonya
Portûgal
Romanya
Rûsya
Serbistan
Slovakya
Slovenya
Spanya
Swêd
Swîsre
Tirkiye
Ûkrayna
Brîtanya

*Feroe (Dan.)*
Ermenistan
Kîpros
*Grînlenda (Dan.)*
*Okyanûsa Arktîk*
*Deryaya
Baltîk*
*Deryaya*
*Egeyî*
*Deryaya Barents*
*Kendava
Bîskayayê*
*Deryaya
Reş*
*Deryaya
Qezwînê*
*Deryaya
Keltî*
*Deryaya Grînlendayê*
*Kendava Baffin*
*Kendava
Cádizê*
*Deryaya
Lîguryayî*
*Deryaya Navîn*
*Okyanûsa
Atlantîk*
*Deryaya
Bakur*
*Deryaya
Norwêcî*
*Tengava
Cîbraltarê*

Li Ewropa ev dewlet hene:

* Almanya
* Albanya
* Andorra
* Belçîka
* Bosniya û Herzegovîna
* Keyaniya Yekbûyî
* Bulgaristan
* Çekya
* Danîmarka
* Estonya
* Fînlenda
* Fransa
* Îrlenda
* Îslenda
* Îtalya
* Kosovo
* Kroatya
* Makedonya
* Letonya
* Liechtenstein
* Lîtvanya
* Lûksembûrg
* Mecaristan
* Malta
* Moldova
* Monako
* Montenegro
* Holenda
* Norwêc
* Awistriya
* Polonya
* Portûgal
* Romanya
* Belarûs
* San Marîno
* Swêd
* Swîsre
* Serbistan
* Slovakya
* Slovenya
* Spanya
* Ûkrayna
* Vatîkan
* Yewnanistan

### Welatên din

Welatin hene nîvî an jê ribek di Ewropa de ye ew evin.

* Rûsya
* Tirkiye
* Qazaxistan
* Kîpros
* Ermenistan
* Azerbaycan
* Gurcistan

## Dirav (pere)

Ewro navê diravê fermî yê van welatên Ewropayê ye (2011):

* Almanya
* Awistriya
* Belçîka
* Estonya
* Fînlenda
* Fransa
* Holenda
* Îrlenda
* Îtalya
* Kîpros
* Lûksembûrg
* Malta
* Portûgal
* Slovakya
* Slovenya
* Spanya

Wekî din Euro li paş dolarên DYA duyem diravê ku herî zêde li cihanê danûstendin pê tê kirin.

## Binêre

* Êvaristan

## Çavkanî

## Girêdanên derve

 **Wîkîferheng: Ewropa** – Mane, etîmolojî, werger û bêhtir
 **Wikimedia-Atlas: Ewropa** – Nexşên kevin û cografîk

* Etîmolojiya peyva "Ewropa"