Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Zîndana Amedê

**Zîndana Amedê** yan **Girtîgeha Amedê** girtîgeheke li navenda Amedê ye. Bi êşkenceyên dewleta tirk û bexwedana ciwanên kurd navdar bûye. Di dema êşkenceyan de ji aliyê Esat Oktay Yıldıran ve dihate birêvebirin ku wî jî ferman ji serkaniya artêşa tirk digirt.

Ev zîndan, bi taybetî piştî cûntaya leşkerî ya 12ê îlona 1980an ku li Bakurê Kurdistan û Tirkiyeyê hate îlankirin, bû navenda êşkenceya li dijî şoreşgeran. Li vê zîndanê desthilatdariya mîlîtarîst a tirk, li hemberî şoreşgerên kurd, her cûre êşkence dida meşandin û herwiha vê derê kiribû cîhê aşartîş (îtîraf) û radestiyê (teslîmiyetê).

Lê belê bi taybetî pêla berxwedanê ku bi şoreşgerê kurd endamê komîteya navendî ya PKKê Mazlum Dogan destpê kir, êdî bi Şeva Çaran û berxwedana 14ê tîrmehê li hemî zîndanê belav bû.

Piştî van berxwedanan êdî kiryarên teslîmgirtin û îtîrafkariyê yên desthilatdariya mîlîtarîst têk çû û zîndana Amedê bû kela berxwedanê. Zîndana Amedê piştî cûntaya leşkerî ya 12`ê îlonê bû akademiya şoreşgeran.

Navekî din ê Zîndana Amedê jî *Akademiya Mazlum Dogan* e. Ango mirov dikare bêje ku li rûyekî vê zîndanê êşkence, kuştin û her cûre kiryarên dervehî mirovatiyê û li rûyê din jî şeref, namûs, serberzî û berxwedana şoreşgeran.

Gelek şoreşgerên kurd ên weke Mazlum Dogan, Kemal Pîr, Hayrî Durmuş, Alî Çîçek, Ferhat Kurtay, Mahmut Zengîn, Eşref Anyik, Necmî Oner, Akîf Yilmaz di encama berxwedaneke bêhempa de jiyana xwe jidest dan.

## Mijarên têkildar

* Lîsteya girtiyên mirî li girtîgeha Amedê (1981-1984)

## Girêdanên derve

* Malperek li ser Zîndana Amedê (bi tirkî) Girêdana arşîvê 2008-02-28 li ser Wayback Machine
# Fîl

| Fîl
 |
| --- |
|  |
| Fîlê Afrîkayê
 |
| Dabeşandina zanistî
 |
| Cîhan:
 | Animalia |
| Filûm:
 | Chordata |
| Binefilûm:
 | Vertebrata |
| Bir:
 | Mammalia |
| Kom:
 | Proboscidea |
| Jorefamîle:
 | Elephantoidea |
| Famîle:
 | Elephantidae Gray, 1821 |

**Fîl** di nav canewerên guhandaran reşayiyê de yê herî mezin e ku ji famîleya fîlên rast. Giraniya fîlekî dikare heta heft tonî be. Fîl li Afrîka û Hindistanê hene. Fîlên Hindistanê bi piranî tên kedîkirin û wek ajelên barkêşiyê di karên daristanan de bi kar tînin.

## Cureyên fîlan

Du coreyên fîlan hene; fîlên Afrîkayê û fîlên Asyayê. Fîlên Afrîkayê yek ji mezintirîn ji guhandar ên ku li rûyê dinyayê dijî ye. Fîlên ku li Afrîkayê dijîn yên ku li Asyayê dijîn mezintir û bilindtir in.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

 Li Wikimedia Commons medyayên di warê Fîl de hene.
 **Wîkîferheng: fîl** – Mane, etîmolojî, werger û bêhtir
# Meşneqe

Wêneyekî ji meşneqê
Giyotîn
**Meşneqe** an jî **giyotîn** (ji zimanê frensî *Guillotine*), alavekê ku wekî bi mebesta sêdarê û kesên ku cezaxwarî bi wê alavê serî vê tê jê kirin.

Sedsala 12an de li Skotlenda yê kar anîna wê dest pê kiriye. Sedsala 13an de jî li Îtalyayê hatiye kar anîn

Navê wê alavê jî kesê ku wê rêbazê pêşniyarê parlamena Fransayê dike û piştî pêşniyarê parlamenê lêkolînan dike û bikaranîna wê alava rewa dibîne û pêşnûmayê dipejirîne. Û navê pêşniyarê jî alav ji digre Joseph Ignace Guillotin.

Sala 1792an de bikaranîna alavê dest pê dike.

Sedsala 18an de jî kar anîna wê rêbazê her deverê belav dibe.

Giyotîn, şiklê wê ya herî xwerû du texteyên dirêj û tîk nava van her du texteyan de jî kêrekî tûr heye, kêr ber bi jor û jêr ve tevdigere. Paceyekî biçûk de jî serî kesên cezawxar tê bi cih kirin, piştre jî kêra tûj berdidin û ber bi jêrê ve bi awayekî bilez xij dibe û serî ji laşê tê jê kirin.

Piştî dagirîna Fransayê sedsala 19an de bikaranîna wê alavê kêm dibe û êdî bi awayekî zagonsazî tê qedexe kirin.

Niha jî ti dewletên cîhanê wê alav û rêbazê bi kar nayne.

## Çavkanî
# Şerîet

**Şerîet** (bi erebî: **شريعة إسلامية**‎), ku wek qanûna îslamî jî tê zanîn, "tevahiya hemû pîvanên olî û qanûnî, mekanîzmayên dîtina pîvan û qaîdeyên şîrovekirina Îslamê" dihewîne. Ew ji fermanên olî yên Îslamê hatiye wergirtin û li ser bingeha pirtûkên pîroz ên Îslamê, bi taybetî Quran û Hedîsê ye. Di vê pergala qanûnî de, Xwedayek yekta (Allah) wekî qanûndanerê herî bilind tê hesibandin (شارع tê wateya "destpêk"). Qanûna wî di Quranê de bingeha wehya xwedayî ye. Lêbelê, Şerîet ne pergalek dadrêsî ya kodkirî, neguhêrbar e, bêtir "komek rêzik e ku her gav diguhezîne".

Şerîet gelek aliyên jiyanê ji siyaset, aborî, bazirganî, zewac, jiyana kesane û bi kurtî hemî aliyên jiyana mirovan vedigire. Di Îslamê de rêbazên dînî anko mezheb li goreyê şerîetî hatine dabêşkirin. Di mezhebê sunnî da çar şerîetên cida hene: Henefî, Malikî, Şafiî û Henbelî. Di Şîatiyê da jî şerîetê ji hemiyan belavtir Ceferî ye.

Hin kiryarên şerîeta klasîk binpêkirinên giran ên mafên mirovan hene. Bo nimûne; Li ser bingeha şerîatê, mirov dikare bi heretik, murted (an bi gunehkar re, bi sivikayî gotinê) û etîketên bi vî rengî werin tawanbar kirin, û ew dikarin heta mirinê werin cezakirin.

Bazara koleyan a sedsala 13-an, Yemen. Di Şerîetê de kole û hevjîn têne hesibandin; Ew dikare were kirîn, firot, kirê, diyarî, parvekirin û mîras.
Dîmenên ku ji hêla "Yekîtiya Jinên şoreşger ên Efxanistanê" ve di 26ê Tebaxa 2001ê de bi dizî hatine tomarkirin. Jin ji ber vekirina burka (rû) xwe ji hêla polîsê olî ve tê cezakirin.
## Çavkanî
# Sedsala 2an b.z.

◄ |
Ss. 4an b.z. |
Ss. 3an b.z. |
**Sedsala 2an b.z.** |
Ss. 1ê b.z. |
Ss. 1ê |
►

**2emîn sedsala b.z.** ango **sedsala 2an berî zayînê** di 1ê kanûna paşîn 200 b.z. dest pê dike û 31ê kanûna pêşîn 101 b.z.ê jî xelas dibe.

## Gelemperî

## Bûyer/Perisîn

### 190'ên b.z.

### 180'ên b.z.

### 170'ên b.z.

### 160'ên b.z.

### 150'ên b.z.

* 146 b.z.- Şerê Pûnîk ê sêyem de Împeratoriya Romê Kartacayan bin xistin.

### 140'ên b.z.

### 130'ên b.z.

### 120'ên b.z.

### 110'ên b.z.

### 100'ên b.z.

## Mirov

### Zayîn

### Mirîn

* 183 b.z., Hannibal keyê Kartacayan mir (bûbû 247 b.z.).

## Nûvedan û Keşf
# Bac

Dahata giştî ji bacên rasterast û nerasterast wekî beşek ji TBHê di sala 2022an de hatî dayîn
**Bac** xercek darayî ya mecbûrî ye ku ji aliyê rêxistinek hikûmî ve li ser kesek an saziyek yasayî tê ferzkirin da ku bi hev re piştgirîya xercên hikûmetê û xercên giştî bike an jî çalakiya aborî bi rêya tedbîrên ku ji bo kêmkirina tesîrên derveyî yên neyînî hatine çêkirin birêkûpêk bike. Pabendbûna bacê behsa çalakiyên polîtîkayê û tevgerên takekesî dike ku armanc dikin ku piştrast bikin ku bacgir di wextê rast de mîqdara rast a bacê didin û destûrên bacê û kêmkirina bacê ya rast peyda dikin. Yekem bacgirtina zanin li Misira kevnare li dora 3000-2800ê b.z. çêbû. Bac ji bacên rasterast an nerasterast pêk tên û dikarin bi pere an jî wekî wekheviya kedê werin dayîn.

Gî welat xwedî sîstemeke bacê ne ji bo dayîna pêdiviyên giştî, civakî yên hevpar, an neteweyî yên lihevkirî û ji bo fonksiyonên hikûmetê. Hinek welat rêjeyeke bacê ya sabît li ser dahata salane ya kesane disepînin, lê piraniya bacên pîvanî li ser bingeha grubên mîqdarên dahata salane pêşverû ne. Piraniya welatan bacê li ser dahata takekesî û dahata pargîdaniyê disepînin. Welat an jî yekîneyên binî pir caran bacên zengîniyê, bacên miratê, bacên diyariyê, bacên milkê, bacên firotanê, bacên karanînê, bacên jîngehê, bacên mûçeyan, erk an tarîfeyan jî disepînin. Herwiha mimkun e ku bac li ser bacê were danîn, wekî baca dahata giştî.

Di warê aborî de (herikîna dorhêlî ya dahatê), bacgirtin zengîniyê ji malbat an karsaziyan vediguhezîne hikûmetê. Ev bandorê li mezinbûn û refaha aborî dike ku dikare were zêdekirin (wekî pirzêdekera darayî tê zanin) an jî were kêmkirin (wekî barê zêde yê bacgirtinê tê zanin). Ji ber vê yekê, bacgirtin ji aliyê hin kesan ve meseleyek pir nîqaşkirî ye, ji ber ku her çend bacgirtin ji aliyê piraniyê ve ji bo ku civak bi awayekî rêkûpêk û dadperwerane bi rêya dabînkirina hikûmetê ya mal û karûbarên giştî fonksiyon bike û mezin bibe, yên din ên wekî lîbertaryan li dijî bacgirtinê ne û bacgirtinê bi berfirehî an bi tevahî şermezar dikin, bacgirtinê wekî dizî an jî zorbaziyê bi rêya zorê û herwiha karanîna hêzê dabeş dikin. Di nav aboriyên bazarê de, bacgirtin wekî vebijarka herî guncaw ji bo xebitandina hikûmetê tê hesibandin (li şûna xwedîtiya dewletê ya berfireh a amûrên hilberînê), ji ber ku bacgirtin dihêle ku hikûmet bêyî ku destwerdana giran bi bazar û karsaziyên taybet re bike, dahatê çêbike; bacgirtin bi rêdana kes û şîrketan ku biryarên xwe yên aborî bidin, di hilberîna nerm, pêşbazî û nûjeniyê de wekî encamek hêzên bazarê beşdar bibin, karîgerî û berhemdariya sektora taybet diparêze.

Hinek welat (bi gelemperî ji aliyê mezinahî an nifûsê ve biçûk in ku dibe sedema binesaziyek û lêçûnên civakî yên biçûktir) bi sepandina bacên herî kêm li ser dahata kesane ya kesan û dahata pargîdaniyan wekî bihuştên bacê tevdigerin. Ev bihuştên bacê sermayeyê ji derveyî welêt (bi taybetî ji aboriyên mezintir) dikişînin di heman demê de dibin sedema windakirina dahatên bacê di nav welatên din ên ne-bihuşt de (bi rêya hilweşîna bingehê û veguhastina qezencê).

## Çavkanî
# Pergala nîvserokatiyê

|  |
| --- |
|  |
| Pergalên hikûmetê li cîhanê
 |
|

|  |
| --- |
| **Formên hikûmeta** komarî:
 |
|      Pergala serokatiyê
     Pergala nîvserokatiyê
     Pergala parlamenter
     Parlamena bi rêveberiya tund û bişidet ve
     Pergala yekpartiyî |

---

|  |
| --- |
| **Formên hikûmeta** bi padîşah:
 |
|      Padîşahiya parlementer
     Padîşahiya destûrî
     Absolutîzm |

---

|  |
| --- |
|      Hikûmeta meşrûtiyetê Derbe
(de facto pir caran Dîktatoriya leşkerî)
     Pergalên din an di rewşên siyasî ku ne diyar in. |

 |
| Hilwest: 2012
 |

Yek **pergala nîvserokatiyê** an jî **sîstema nîvserokatiyê** (an: têkel sîstema serokatiyê-parlamanî yên hikûmetê) nîşana herdu hêmanên Parlementarîsmê û pergala serokatiyê dide.

Wek ku têgeha di sala 1980 de ji aliyê Maurice Duverger di pergala siyasî ya Fransayê di bin Komara Pêncemîn nasandin bû. Paşê dema bête ji bo danasîna formên hîbrîd hate dirêjkirin.

## Taybetî

Di pergala serokatîyê, ku serokkomar ji aliyê hemwelatiyê hatine hilbijartin û divê hikûmet bêyî ku Parlamena form bigre ber pêkatiyên çavan. Dîvê lê dîsa jî gerek Serok bi parlamenê re hevkariyê bike, ji ber ku ew li ser qanûnê biryarê dide. Mînaka wek herî baş tê zanîn Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye. Di pergale parlamentarî, Parlamena berpirsiyar ne tenê ji bo qanûnan e, di heman demê de jî hikûmeta hildibijêre. Pergaleke bi vî rengî, serokê erk bi piranî di merasîman de derbasî dibe wek prototîpa Keyaniya Yekbûyî, jî Komara Federal a Almanyayê yek ji wan e.
Di yek pergala nîvserokatiyê de ji pergala serokatiyê bi serokê hilbijartin rasteraste, ku ev karekî giring li pêkanîna hikûmeta nû bike.
Hikûmet her çiqas girêdayî bawerîya ji parlamenê bibe jî, dikare bi tenê bi rêya ku birêvebirinê bike.

## Çavkanî
# Filipîn

| Republic of the Philippines  Filipîn Philippines  |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Ala | Mertal |

 |
| **Dirûşm:**It’s more fun in the Philippines  |
| **Sirûd:**Lupang Hinirang  Duration: 1 minute and 2 seconds.1:02 |
|  |
| **Filipîn li ser nexşeyê** |
| **Paytext** | * Manîla

 12°Bk, 123°Rh |
| Zimanên fermî | * zimanê filipîno
* zimanê inglîzî
* Taglish
 |
| Zimanên tên bikaranîn | * zimanê inglîzî (zimanê bav û kalan, 20.000)
* zimanê inglîzî (zimanê duyem, 40.000.000)
* Cebuano
* zimanê filipîno
* Zimanê tagalogî
 |
| Rêveberî | komar  |
|  •  | Serokdewlet | Bongbong Marcos (2022–)  |
|  •  | Serokwezîr | Bongbong Marcos (2022–)  |
| Avakirin |
|  •  | Dema avakirinê | 1565 (Captaincy General of the Philippines), 4 tîrmeh 1901 (Insular Government of the Philippine Islands), 15 çiriya paşîn 1935 (Commonwealth of the Philippines), 4 tîrmeh 1946 (Third Republic of the Philippines)  |
|  •  | Rûerd | 343.448 kîlometre çargoşe  |
| Gelhe |
|  •  | Giştî | 112.729.484 (2024)  |
| Demjimêr | * Philippine Standard Time
* Asia/Manila
 |
| Hatûçûna ajotinê | * rast
 |
| Koda telefonê | +63 |
| **Malper**   |

**Filipîn** an jî **Komara Filipînê(Repúbliká ng̃ Pilipinas)*, welatekî Asyayê ye, ku ji komek gravan pêk tê. Hejmara gravan 7 107 e. Filipîn li rojavayê Okyanûsa Pasîfîk e. Li Asyayê tenê li Filipînê katolîk (xiristiyan) ola herî mezin e. Filipîn koloniya Spanya û DYAyê bû û herdu dewletan bandorek mezin li ser çanda vî welatî hîştin. Ji ber vê yekê çanda Filipîn çandek di bin bondora rojava-rojhilat mayî deye. Bajarê herî mezin Quezon City ye. Seroke komarê Gloria Macapagal Arroyo ye

## Çavkanî

## Girêdanên derve

 Li Wikimedia Commons medyayên di warê Filipîn de hene.
# Myanmar

| Republic of the Union of Myanmar  Myanmar ပြည်ထောင်စု သမ္မတ မြန်မာနိုင်ငံတော်  |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Ala | Mertal |

 |
| **Dirûşm:**Let the journey begin  |
| **Sirûd:**Kaba Ma Kyei  Duration: 40 seconds.0:40 |
|  |
| **Myanmar li ser nexşeyê** Wikimedia | © OpenStreetMap |
| **Paytext** | * Naypyidaw (2005–)
* Yangon (1948–2005)

22°Bk, 96°Rh |
| Zimanên fermî | * zimanê bûrmayî
 |
| Zimanên tên bikaranîn | * Rakhine
* zimanê bûrmayî
* Moken
* Kanan
* Mru
 |
| Rêveberî | komar  |
|  •  | Serokdewlet | Myint Swe (Win Myint, 2021–)  |
|  •  | Serokwezîr | Min Aung Hlaing (derbeya leşkerî li Myanmarê 2021, Aung San Suu Kyi, 2021–)  |
| Avakirin |
|  •  | Dema avakirinê | 4 kanûna paşîn 1948  |
|  •  | Rûerd | 676.577,2 ±0.1 kîlometre çargoşe  |
| Gelhe |
|  •  | Giştî | 53.370.609 (2017)  |
| Demjimêr | * UTC+6:30
* Asia/Yangon
 |
| Hatûçûna ajotinê | * rast
 |
| Koda telefonê | +95 |
| **Malper**   |

**Myanmar** (*Pyidaungzu Myanma Naingngandaw*), welatekî li rojhilat-başûrê Asyayê li qeraxê deryaya Andamanê û kendava Bengalê, di navbera Hindistan, Laos, Bengladeş û Taylendayê de ye.

## Nifûs

Nifûs li gorî salan|

| Sal | Nifûs | ±% |
| --- | --- | --- |
| 1960 | 21.486.424 | —     |
| 1961 | 21.961.594 | +2,2% |
| 1962 | 22.446.690 | +2,2% |
| 1963 | 22.947.286 | +2,2% |
| 1964 | 23.471.163 | +2,3% |
| 1965 | 24.023.640 | +2,4% |
| 1966 | 24.606.874 | +2,4% |
| 1967 | 25.218.411 | +2,5% |
| 1968 | 25.853.304 | +2,5% |
| 1969 | 26.504.295 | +2,5% |
| 1970 | 27.166.045 | +2,5% |
| 1971 | 27.836.624 | +2,5% |
| 1972 | 28.517.301 | +2,4% |
| 1973 | 29.209.751 | +2,4% |
| 1974 | 29.916.891 | +2,4% |
| 1975 | 30.640.635 | +2,4% |
| 1976 | 31.379.211 | +2,4% |
| 1977 | 32.130.628 | +2,4% |
| 1978 | 32.896.129 | +2,4% |
| 1979 | 33.677.496 | +2,4% |
| 1980 | 34.474.755 | +2,4% |
| 1981 | 35.288.662 | +2,4% |
| 1982 | 36.114.948 | +2,3% |
| 1983 | 36.942.428 | +2,3% |
| 1984 | 37.756.446 | +2,2% |
| 1985 | 38.546.211 | +2,1% |
| 1986 | 39.307.611 | +2,0% |
| 1987 | 40.042.444 | +1,9% |

 |

| Sal | Nifûs | ±% |
| --- | --- | --- |
| 1988 | 40.753.329 | +1,8% |
| 1989 | 41.445.433 | +1,7% |
| 1990 | 42.123.003 | +1,6% |
| 1991 | 42.782.387 | +1,6% |
| 1992 | 43.422.423 | +1,5% |
| 1993 | 44.052.710 | +1,5% |
| 1994 | 44.686.091 | +1,4% |
| 1995 | 45.329.862 | +1,4% |
| 1996 | 45.991.828 | +1,5% |
| 1997 | 46.664.455 | +1,5% |
| 1998 | 47.321.204 | +1,4% |
| 1999 | 47.925.630 | +1,3% |
| 2000 | 48.453.000 | +1,1% |
| 2001 | 48.894.203 | +0,9% |
| 2002 | 49.261.313 | +0,8% |
| 2003 | 49.577.152 | +0,6% |
| 2004 | 49.875.169 | +0,6% |
| 2005 | 50.181.020 | +0,6% |
| 2006 | 50.500.070 | +0,6% |
| 2007 | 50.828.959 | +0,7% |
| 2008 | 51.174.018 | +0,7% |
| 2009 | 51.540.490 | +0,7% |
| 2010 | 51.931.231 | +0,8% |
| 2011 | 52.350.763 | +0,8% |
| 2012 | 52.797.319 | +0,9% |
| 2013 | 53.259.018 | +0,9% |
| 2017 | 53.370.609 | +0,2% |

 |
| Çavkanî: Li ser Wîkîdaneyê bibîne  |

## Not

## Çavkanî

## Girêdanên derve

 Li Wikimedia Commons medyayên di warê Myanmar de hene.
# Qeter

| Qeter |
| --- |
| * Emirate
* dewleta serwerî
* welat
 |
| * L’État du Qatar
 |
|  |
|  **AlaNîşanMertal** |
| ﻿ / ﻿ |
| Dirûşm: Where dreams come to life  |
| Duration: 1 minute and 27 seconds.1:27 Sirûd: As Salam al Amiri  |
| Parzemîn | Asya  |
| Dewlet | Qeter  |
| Paytext | * Doha
 |
| Ziman | Erebiya standard a nûjen û Gulf Arabic  |
| Dema avabûnê | * 1870
 |
| Pêk tê ji | * Doha
 |
| Birêvebirin |
|  • Awayê birêvebirinê | Padîşahiya destûrî  |
|  • Serokê rêveberiyê | Mohammed bin Abdulrahman Al Thani (2023–)  |
| Rûerd | * 11.437 ±1 km²
 |
| Nifûs | 2.639.211 (2017)  |
| Saet | * UTC+3
* Asia/Qatar
 |
| Plakaya erebeyê | Q |
| Malper | www.diwan.gov.qa/  |
|  |
| biguhêre - Wîkîdaneyê biguhêre |

**Qeter** (erebî: قطر), an jî **Dewleta Qeterê** (erebî: دولة قطر), welateke Kendava Farsê ye. Qeter û Erebistana Siûdî hevsînor in.

## Çavkanî

 Li Wikimedia Commons medyayên di warê Qeter de hene.
# Bakurê rojava

| Aliyên Erdnîgarî |
| --- |
| Bakurê rojava | Bakur | Bakurê rojhilat |
| Rojava |  | Rojhilat |
| Başûrê rojava | Başûr | Başûrê rojhilat |

**Bakurê rojava** aliyeke erdnîgarî ye ku xala navendî ya bakur û rojava rave dike. Berevajiyê vê aliyê Başûrê Rojhilat e. Ev rêwerz bi gelemperî di veguhestina deryayî û hewayî de têne bikar anîn. Li ser kompasê, bakurê rojava wekê NW (North-West) tê nîşandan.

## Çavkanî
# Başûr rojava

| Aliyên Erdnîgarî |
| --- |
| Bakurê rojava | Bakur | Bakurê rojhilat |
| Rojava |  | Rojhilat |
| Başûrê rojava | Başûr | Başûrê rojhilat |

**Başûr rojava** an jî **başûrê rojava** aliyeke erdnîgarî ye ku xala navendî ya başûr û rojava rave dike. Berevajiyê vê aliyê bakurê rojhilat e. Ev rêwerz bi gelemperî di veguhestina deryayî û hewayî de têne bikar anîn. Li ser kompasê, başûrê rojava wekê SW (South-West) tê nîşandan.

## Çavkanî
# Cemsera Bakur

Projeksiyoneke azîmutal ku Okyanûsa Arktîk û Cemsera Bakur nîşan dide. Her wiha nexşe hêlîpana 75em a bakur û hêlîpan a 60em a bakur nîşan dide.
Dîmenek ji lûtkeya zextê ku Cemsera Bakur bi qasî 1 km dirêj buye ku di navbera du sinorên qeşayê yên çend salî de çêbûne.
**Cemsera Bakur** xala herî bakur a Diyayê ye ku xaleke li nîvkada bakur e û xêza zivirîna Dinyayê li ser vê xalê digijîn hev. Ji bo ku ji cemsera bakur a maynetîk were cuda kirin wekî **Cemsera Bakur a Rastîn** jî hatiye binav kirin.

Cemsera Bakur ravekirina xala herî bakur ê Dinyayê ye ku li hemberî Cemsera Başûr e. Ev xal elateya jeodezîk a 90° bakur û her wiha arasteya bakur a rastîn diyar dike. Li Cemsera Bakur hemî alî ber bi başûr ve ne; hemî xetên hêlîlarê li wir digijîn hev ku ji ber vê yekê hêlîlarên xalê dikare wekê her nirxa pileyê were rave kirin. Ji bo ku li Cemsera Bakur ti herêma demê nehatiye destnîşankirin, ji ber vê yekê her dem dikare wekî dema herêmî were bikar anîn. Li ser xelekên latîfî yên teng, li dijî hêla saetê ber bi rojhilat ve tê dîtin û li gorî saetê jî ber bi rojava tê dîtin. Cemsera Bakur li navenda Nîvkada Bakur e. Her çend hinek qeraxên çakil ên nîvmayînde hinekî nêzîktir be jî, bi gelemperî tê texmîn kirin ku bejahiya herî nêzîk Girava Kaffeklubben e ku li peravên bakurê Grînlendayê ye û bi qasî 700 km li dûrê xala cemserê ye. Nêzîktirîn cihê niştecihbûnê ku nêzîkê Cemsera Bakur e Alert a li Girava Ellesmere a Kanada ye ku 817 km dûrî cemserê ye.

Dema ku Cemsera Başûr li ser girseyeke bejahî ya parzemînî ye, Cemsera Bakur li nîvê Okyanûsa Arktîk di nav avên ku hema hema bi berdewamî bi qeşayên deryayê ku herdem di nav tevgerê de ye, veşartî ye. Kûrahiya deryayê li Cemsera Bakur di sala 2007an de ji aliyê keştiya binavî ya rûsî ve 4.261 mêtre û di sala 1958an de ji aliyê keştiya USS Nautilus ve 4.087 mêtre hatiye pîvandin.

## Çavkanî
# Pez

| Pez
 |
| --- |
|  |
| Miha Barbary (*Ammotragus lervia*)
 |
| Dabeşandina zanistî
 |
| Cîhan:
 | Animalia |
| Filûm:
 | Chordata |
| Bir:
 | Mammalia |
| Kom:
 | Artiodactyla |
| Famîle:
 | Bovidae |
| Binefamîle:
 | **Caprinae** Gray, 1821 **Pantholopinae** |
| Cureyên pêz
 |
|
Binefamîleya **CaprinaeNemorhaedus*
  *Rupicapra*
  *Oreamnos*
  *Budorcas*
  *Ovibos*
  *Hemitragus*
  *Ammotragus*
  *Pseudois*
  *Capra*
  *Ovis*
Binefamîleya **PantholopinaePantholops* |

Pez (bi latînî, *Caprinae*) navê malbata mih, bizin û pezkovîyan e. Pir cure tê de hene.
# Sedsala 5an

◄ |
Ss. 3an |
Ss. 4an |
**Sedsala 5an**
| Ss. 6an
| Ss. 7an
| ►

## Gelemperî

## Bûyer / perisîn

## Kesên navdar

* Kalidasa, şair û dramaturgê Hindistana kevnar

## Nûvedan û keşf