Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Victor Hugo

Victor Hugo di sala 1875an
**Victor Hugo** (jdb. 26'ê reşemiyê 1802 − m. 22'ê gulanê 1885), yek ji nivîskarên şanoyê, hozan û nivîskarên navdar ên Frensî ye. navê wî Victor meri hoguye, li sala 1848ê bu endamê Parlamena Fransa.

## Hin ji nivîsên Hugo yên bo şanoyê

* Lucreca Borgia
* Ruy Blas
* Burgraveyan

## Romanên Hugo

* Mirovên hejar
* Mîrê Îzlandayê
* Piştkûziya Notre Dame
* Karekerên Deryayê
* 31
* belgên Payizê
* Fransa

## Hin ji helbestên Hugo

* Rojhilatiyan
* Sizayan
* Ponijandin
* Fîla bêhempa
* Riya bapîr an dapîrbûnê
* Ev kulîlk ji bo te
* Diana
* Parsekvan
* Fransa
* Gazin ji jinê
* Aya hêstir pêwîst in bo girînê?

## Çavkanî

* Rojnama war, Rojhat Seîd, jimare 137 Girêdana arşîvê 2011-07-15 li ser Wayback Machine
# 1787

◄ |
Sedsala 17an |
**Sedsala 18an**
| 19an
| ►

◄◄ |
◄ |
1783 |
1784 |
1785 |
1786 |
**1787**

| 1789

## Bûyer

### Cîhan

* Elementê Sîlîsyûm ji Antoine Lavoisier hate vedîtin.

### Kurdistan

## Jidayikbûn

(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)

## Mirin

(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
# Mary Wollstonecraft

| Mary Wollstonecraft |
| --- |
|  |
| Jidayikbûn | 27ê nîsana 1759an Primrose Street, Spitalfields, Middlesex |
| Mirin | 10ê îlona 1797an (38 salî) The Polygon, Somers Town, Middlesex |
| Cihê goristanê | * Saint Pancras Old Church, Middlesex
* 15ê îlona 1797an
* ji 1851: Saint Peter's Church, Bournemouth, Hampshire
 |
| Zimanê nivîsinê | Înglîzî |
| Netewe |  Brîtanî |
| Berhemên navdar |
| * *Thoughts on the Education of Daughters* (1787)
* *Mary: A Fiction* (1788)
* *Original Stories from Real Life* (1788)
* *A Vindication of the Rights of Men* (1790)
* *A Vindication of the Rights of Woman* (1792)
* *Letters Written in Sweden, Norway, and Denmark* (1796)
* *Maria: or, The Wrongs of Woman* (1796)
 |
| Hevjîn | William Godwin (1797) |
| Zarok | Mary Shelley |
| biguhêre |

**Mary Wollstonecraft** (jdb. 27ê nîsana 1759an− m. 10ê îlona 1797an) yek ji nivîskar û parêzvanên mafê jinan a brîtanî ya bi eslê xwe îrlendî ye. Mary Wollstonecraft dayika nivîskara navdar Mary Shelley bû.

Zarokatiyeke dijwar jiyaye. Neçûye dibistanê û xwandin-nivîsandinê bi keda xwe hînbûye. Nexwastiye bizewice û malbata xwe terikandiye. Di gelek karên dijwar de xebitiye. Yekemîn pirtûka wê ya bi navê *Mary* û pirtûka duyem *Perwerdeya keçikan* bala weşanger *Joseph* *Johnson* kişandiye û Johnson ew wekî edîtorê weşanxaneyê girtiye cem xwe. Gelek zimanên ewropî fêrî wê kiriye û jiyana nivîskariya Wollstonecraft a pisporî ji wisa destpêkiriye.

Bandora Şoreşa Fransayê ragîhaniye Brîtanyayê û ketiye polemîkên mezin. Têkoşîn bo mafê jinan bûye karê wê yî sereke.

## Hin ji pirtûkên wê

* *Li ser perwerdeya keçikan*
* *Parastina mafên jinan*
* *Nêrînên dîrokî û sincî li ser şoreşa Frensî*

## Çavkanî
# Tenîs

Korta tenîsê
**Tenîs** cureyekî werziş e ku li korta tenîsê bi raketê ve tevî du kesan an jî du tîman ve tê lîstin. Lîstikvan dikin ku gogê ji ser netê bavêjin Hela reqîb. lîstik ji puan, game û setan pêk tê. Hejmara puanan 15, 30, 40 û 60 e. Kî 60 puan bistîne ew dibe xedî game ("geym")ek. Şeş game ji dibe setek. Gorî musabaqayan sê an ji pênc set têne lîstin.

Di sala 1800î de li Îngilistanê dest pê dike, pêşî li welatên bi kultur û zimanê îngiliz, dû re li hemî deverên cîhanê bela dibe. Anha lîstikeke olîmpîk e.

Tenîs li ser sê celeb erdê tê lîstin. Celebek eşk erd yek ax erd û ya din ji çêre erd e. Lîstıkeke gelek dewlemend e û ji her welatê dildarê werzişê heye.

## Çavkanî
# Lazer

Lazer
**Lazer** ji amûrên optîkî yên ku ji bo bidestxistina ronahiya pir hişk, bihevre û monochromatic hatine pêşve xistin ra tê gotin û bî kurtasî ji vê ronahîra jî têm gotin. Peyva Lazer/Laser jî L**ight **A**mplification by **S**timulated **E**mission of **R**adiation tê.*

*Ew yekemcar di sala 1917 de ji hêla Albert Einstein ve hat pêşnîyar kirin. Di 1960 de, Theodore Maiman radyasyona lazer wergirt û hebûna laserê wî îsbat kir. Piştî vê bûyerê, di karanîna lazerê de pêşkeftinên girîng çêbûn.*

*Lazer di, endazyarî, başkirina nexweşiyê, vekolîna zanistî, meteorolojî, ragihandin, holografî û amûrên parastinê da tê bikar anîn.*

Karanîna wê ya yekem di jiyana rojane de di sala 1974-an da bû. Xwendevana barcode yên supermarketan, xwendevanên dîskê ên ku di 1982-an da ku derketin holê yekem amûrên bi karanîna lazer bûn.

## Çavkanî
# Ewro

Nîşana Ewro
**Ewro** (bi kurdî carina wekî *Euro* tê nivîsandin; nîşaneya wî **€**, koda wî jî EUR ye) diravê hevpar ê pirraniya welatên Yekîtiya Ewropayê ye.

Euro 2023
Panotên Ewro
Ewro
Herêma endamên pereyê hevpar di sala 2026an de ji van welatan pêk tê:

1. Almanya
2. Awistriya
3. Belçîka
4. Bulgaristan
5. Estonya
6. Fînlenda
7. Fransa
8. Holenda
9. Komara Îrlendayê
10. Kroatya
11. Îtalya
12. Kîpros
13. Letonya
14. Lîtvanya
15. Lûksembûrg
16. Malta
17. Portûgal
18. Slovakya
19. Slovenya
20. Spanya
21. Yewnanistan

## Girêdanên derve

 Li Wikimedia Commons medyayên di warê Ewro de hene.
* Heiko Otto (edîtor). "Ewro (Panotên)" (bi îngilîzî û almanî). Roja gihiştinê 25 tebax 2017. (inglîzî) (almanî)
# Sîstem

**Sîstem** an jî **Pergal** parçeyên rêza we hatiye amade kirin. Rastî bûna rêza wa giştî li yek xebat kirine.

Li gor Ackoff, Sîstem têkiliyê li nav hev heye, erkên wa li mebesta gihîştina hevbandorîya koma heman(eleman) ye.
# Kîte

**Kîte** (carina **kite** jî tê nivîsandin) biçûktirîn beşa dengnasiyê ye ku ji bi dengdêr an dudengekê dihewîne. Bi giştî biçûktirîn kîte dengê her tîpekê bi xwe ye û kîte ew kombînasyon e ya ku tê de di ziman di yek carê de digere. Wek mînak peyva "av" ji yek kîteyê pêk tê.

## Kîteyên vekirî û kîteyên girtî

Kîteyên bi dengdêrekê biqedin ji wan kîteyan re kîteyên vekirî tê gotin: ba, za, da û hwd. Kîteyên ku bi dengdarekê biqedin ji wan re jî kîteyên girtî tê gotin: ax, av, dar û hwd.

## Kîteyên ku ji dengdêrekê bi tenê pêk tên

## Kîteyên ku ji dengdêrekê û dengdarekê pêk tên

## Kîteyên ku ji dengdêrekê û du dengdaran pêk tên

## Kîteyên ku ji dengdêrekê û sê dengdaran pêk tên

## Kîteyên ku ji dengdêrekê û çar dengdaran pêk tên

## Çavkanî
# Keyîtiya serberdayî

Key Selman îbn Ebdulezîz û Siltan Heysem bîn Tariq keyên serberdayî yê Erebistana Siûdî û Omanê ne.
**Keyîtiya serberdayî** an jî **monarşiya mutleq**, cureyekî keyîtiyê ye ku tê de serwer çavkaniya yekane ya hêza siyasî ye, bêyî ku ji aliyê destûrî, qanûndanîn an kontrolên din ên li ser desthilatdariya wan ve were sinordarkirin. Di seranserê dîrokê de, gelek mînakên monarşên mutleq hene, hin mînakên navdar ên wekî Louis XIV û Friedrich II yê Mezin.

Hejmara monarşiyên mutleq li cîhanê diguhere, lê hin daneyên li hev dikin ku Brûney, Swazîlenda, Oman, Qeter û Erebistana Siûdî monarşiyên mutleq in, hinên din jî Behreyn, Bûtan, Urdun, Kuweyt, Liechtenstein, Monako, Maroko, Tonga, Vatîkan û Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban in.

## Çavkanî
# Împeratoriya Mongolî

|  |
| --- |
|
Împeratoriya Mongolî
 |
|
1206 – 1368 |
|  |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  Ala Mongolan |  Nîşan |

 |
| Agahiyên gelemperî |
| Paytext | 1206 - 1235 Karakorum, |
| Ziman | Mongolî, Farsî, Mandarin |
| Gelhe |
| 1246 | ~ 100.000.000 |
| 1294 | ~ 120.000.000 |
| 1306 | ~ 125.000.000 |
| Rûerd |
| Rûerd (1206) | 4.000.000sqkm |
| Rêveberî |
| Siltan |
| • 1206-1227 | Cengîz Xan |
| • 1227-1241 | Ögedêy Xan |
| • 1241-1248 | Güyük Xan |
| • 1251-1259 | Möngkê Xan |
| • 1260–1294 | Kublai Xan |
| • 1333–1368 | Toxon Temûr |
|

| Ya berê | Ya paşê |
| --- | --- |
| * Khamag Mongol
* Xanedana Xwârezmîyan
* Qara Khitai
* Xanedana Jin
* Xanedana Basure Song
* Rojhilata Han
* Xanedana Ebâsiyan
* Nizari Ismaili Hikûmet
* Kievan Rus'
* Volga Bulgarîstan
* Cumania
* Alania
* Keyaniya Dali
* Konfêrasyonâ Kimek–Kipchak
* Sultanatê Rûm
* Yenisei Kyrgyz Khaganate
 | ChagataiGolden HordeIlxanatêXanedana Yuan |

 |

**Împeratoriya Mongolan** împeratoriyeke mongolî ye ku di navbera salên 1206an û 1368an de hikûm kiriye.

Cengîz Xan hemû kabîleyên ku bi mongolî şorê dikin kirin bin kontrola xwe. Di sala 1196an de li civîneke hemû serokên mongolan tevlêbûyî de navê Temuçîn kirin Cengîz Xan û împeratoriyeke mongolan hate avakirin. Cengîz Xan di sala 1211an de derketiye seferê Çînê. Vê seferê de Pekîn hate standin.

Di sala 1218an de Cengîz Xan derketiye seferê rojavayê. Vê seferê de mongolan axên Harzemşaxa bi dest xistin, Deryayê Kaspîş derbas kirin û ketine Rojhilata Navîn û Ewropaye.

Ku hîn Cengîz Xan dijîbû sê dewlet nav kurê wî de hate parkirin. Kengî Cengîz Xan mir ev sê dûgel bû 4 parçe. Ev çar dûgel ev in:

* Dewleta Altinorda
* Dewleta Îlhaniyan
* Dewleta Çaxatay
* Dewleta Kubîlay

## Mijarên têkildar

* Îlxanî
* Dewleta Celariyan

## Çavkanî
# Artêş

Leşkerên Awistiryayê
**Artêş**, **sipa** ji hêzên çekdarî yên dewlet an gelekê re tê gotin. Di heman demê de ji bo hêza çekdarî ya herî mezin jî tê bikaranîn. Ji wê biçûktir, parartêş e.

Pirranî hêzên çekdarî yên dewletekê tîne bîra mirov. Armanca artêşê parastina welat e. Ji bo welat biparêze û serî bi artêşên dijmin an dagirker re derîne, xwe di gelek awayan de birêxistin dike.

## Dîrok

Bingeha artêşan di dema antîk de hatiye avêtin. Berê mirovan xwe ji xwezayê û êlên din diparast. Bi derketina çînan ve, di nava civakê de nakokî û desthilatî li ser mirovan xwe didin der. Çînên serdest bo berjewendiyên xwe, hêzên xwerû bo parastin û şer avakirine. Artêş wiha derketine.

Sumerî, Împeratoriya Roma, Medî, Grekî û Egîptiyan bingeha artêşên niha hene, avêtine. Bi taybetî Romayiyan. Di serdema navîn de artêşên feodalan ji xeynî berjewendiyên xwe, bo ol û baweriyan jî artêş bikaranîne.

Heya sedsala 17. ji bo artêşan newêrekî, cengawerî, merdî û xurtî girîng bû. Di bijartina eskeran de bala xwe didan van pîvanan. Lê dûv re dîsîplîn, taktîk, bilezî û teknîk jî ket rojeva artêşan. Eniyên nû yên şer, yekîneyên nû diviyan.

Di serdema 19. de, fransî, rûs, japon û almanan hunera şer gelek bipêş xistin, di sazkirina artêşan de teknîk û perwerdeyên nû derxistin. Bi giştî artêş bipêş xistin.

Di serdema 20. de çekên kîmyayî, atomî û biyolojîk hatin îcad kirin. Giraniya şer ket ser teknîka çekan. Mirovahiyê du şerên cîhanî kirin. Bi dehmilyonan kes mirin. Tevkujî, komkujî û nîjadkujî bûn. Hejmara eskeran hatin kêmkirin, ji dêl wan ve teknîka çekan bû girîng.

## Artêş ne tenê bi dijminan re şer dikin

Li welatên parzemîna Amerîkayê, Tirkiye, rojhilata navîn û Afrîkayê artêşan dest danîn ser xwermendê jî. Li gelek welatan cûntayên leşkerî hatin ser desthilatiyê. Gelê xwe kirin bin desthilatiya xwe. Herwiha dest avêtin aborî, çand û hunerê jî. Bi sedhezaran hevwelatiyên xwe kuştin, êşkence kirin. Cûnta hêj jî bidawî nebûne.

## Artêşên nûjen

Artêş ji 4 heya 6 parartêşan pêk tê. Ji aliyê orgeneralan ve tê birêvebirin. Artêşên nûjen ji sê beşan pêk tê: Hêzên bejayî, hêzên esmanî û hêzên deryayî. Herwiha hêzên sîxurî, hêzên teknîkî, hêzên tenduristiyê, jandarmê ûêd jî hene û girêdayî serfermandariyê ne.

Li hin welatan artêş wekî *"artêşa neteweyî, artêşa gel, artêşa sor, artêşa azadiyê hwd"* jî tên binavkirin.

## Artêşên gerîllayî

Pirraniya welatan bi hêzên çekdarî yên neteweyî, hêzên gerîllayî azad bûbin jî, bêjeya artêşê pirranî ji bo artêşên dewletan tê bikaranîn. ARGK, HPG artêşên gerîllayî ne. Artêşa Sor ji awayê gerîllayî derbasê artêşa bipergal û fermî bûye.

## Hin mînakên wê

* Heer (Bundeswehr) an Deutsches Heer, Artêşa Almanyaya Federal
* Bundesheer an Österreichisches Bundesheer, Artêşa Awistriyayî
* Artêşa Tirk, Artêşa Romê
* Artêşa Perûyê (Ejército Del Perú)
* British Army, Artêşa Brîtanî
* Artêşa DYAyê (United States Army)
* Artêşa Fransayê, (Armée de Terre)
* Artêşa Îtalyayê
* Artêşa Spanyayê (Ejército de Tierra)

## Çavkanî
# Sedsala 7an

◄ |
Ss. 5an |
Ss. 6an |
**Sedsala 7an**
| Ss. 8an
| Ss. 9an
| ►

## Gelemperî

* Îslamiyet derket.

## Bûyer / perisîn

* Împeratoriya Bîzansê lawaz bûn.
* Împeratoriya Sasanî hate hilşandin.
* Belavbûna îslamê li Kurdistanê; Pirraniya kurd an bûn misilman

## Kesên navdar

* Mihemed
* Ebûbekir
* Omer
* Elî
* Belisarius
* Jordanes

## Nûvedan û keşf
# Nexweşiya parkinsonê

**Nexweşiya parkinsonê** yek ji nexweşiyên neurologîk e û mixabin sedî sed terapiya wê hêj nîne. Bi xerabûna fonksiyonên mejî xwe dide der. Pirranî li temendirêjan peyda dibe.

Cureyekê felcê ye. Heger sedem bê zanîn jê re *"sendromên parkinsonien",* heger neyê zanîn *"îdyopatîk parkînson"* tê gotin.

## Hin sîmptom û taybetiyên parkînsonê

* Cirifandin di organekê de destpêdike û di wê aliyê laş de xwe zêde dike
* Cirifandin di bêhnvedan û xewê de kêm dibe yan ji holê radibe
* Hêrsketin, westîn (betilîn) ditetikîne
* Di konsantrasyon ê tevgerê de xerabûn
* Mîmîk û taybetiyên rû winda dibin
* Çermê nexweş deforme dibe
* Di prognozên pêşketî de nexweş hişê xwe jî kêm an pirranî winda dike
* Çavên nexweş berejorê dişimitin

## Sedemên ku vê nexweşiyê ditetikînin an çêdikin

* Tûmor
* Sedemên genetîk
* Arterîoskleroz
* Cureyên trawmayan
* Jehrîbûn
* zêdebûna şaneyên sor di xwînê de
* Elementên kîmyayî û derman
* Sedemên ku nayên zanîn

Ev nexweşî cara yekemîn di sala 1817'î de ji aliyê James Parkinson ve hatiye keşfkirin û bi navê wî hatiye navkirin.

Terapî di hin kesan de qe bersîvê nade lê di gelekan da dide. Pirranî dermanên ku neuroyan ditetikînin tê bikaranîn. Dîsa cihê ku problem heye tê tunekirin ku ev tenê êşa nexweş kêm dike. Bi operasyonan nexweşî tê ceribandin. Alîkariya sosyal pêwîst e.

## Çavkanî
# Partiya Komunîst a Çînê

| Partiya Komunîst a Çînê
中国共产党  |
| --- |
| * Partiya siyasî
* partiya komunîst
* ruling party
 |
| * Communist Party of China
 |
|  |
|  **AlaNîşan**  |
|  **Logoya Partiya Komunîst a Çînê** |
| Dirûşm: 为人民服务  |
| Duration: 1 minute and 27 seconds.1:27 Sirûd: Înternasyonal  |
| Dewlet | Çîn  |
| Dema avabûnê | * 23 tîrmeh 1921
 |
| Damezrîner | * Chen Duxiu
* Li Dazhao
 |
| Cihê damezrandinê | * Site of the First Congress of the Chinese Communist Party
 |
| Serok | * Xi Jinping (2012–)
 |
| Sekreterê giştî | * Xi Jinping
 |
| Cihê baregehê | * Zhongnanhai
 |
| Hj. endaman | * 95.148.000 (2021)
 |
| Îdeolojiya siyasî | Socialism with Chinese characteristics, 中國統一, welatparêziya sosyalîst, komunîzm, CCP General Secretary Xi Jinping Thought, Scientific Outlook on Development, Theory of Three Represents û Deng Xiaoping Theory  |
| Hejmara kursiyê | * 2094 (National People's Congress)
 |
| Çenga ciwanan | Communist Youth League of China  |
| Malper | 12371.cn  |
| biguhêre - Wîkîdaneyê biguhêre |

**Partiya Komunîst a Çînê** (bi çînî: 中国共产党 , bi pinyin: *Zhōngguó Gòngchǎndǎng*) partiya siyasî ya serekî û damezrênmera Komara Çînê ye. Ew partî di sala 1921an de hatiye damezrandin.

## Çavkanî
# 1970

◄ |
Sedsala 19an |
**Sedsala 20an**
| 21ê

◄◄ |
◄ |
1966 |
1967 |
1968 |
1969 |
**1970**
| 1971
| 1972
| 1973
| 1974
| ►
| ►►

## Bûyer

### Cîhan

(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

### Kurdistan

## Jidayikbûn

6ê tebaxê – Alan Cox, lîstikvanê îngilîz

## Mirin

* 09.11. Charles de Gaulle
# Etar

Etarekî kurd bi xêzkirina wênesaz Auguste Wahlen (1843)
**Etar**, kesê ku bi kerê, qantirê yan jî bi ereba hespan li gundan digere û tiştên wek şekir, sabûn, benîşt, nepox, ta û derzî, kêrik, misîn û hwd difroşe.

Etar tiştên xwe ji peran pirtir axilbe bi ceh, genim, nîsk, hêk û hwd re teqas dikin. Ji amûra ku pê ceh û genim dipîvin re kodik dihê gotin. Wekok, bi kodikek ceh 10 şekir, bi kodikek genim 20 şekir difrotin.

* Etarek ji Bismilê
# ISO 3166

**ISO 3166** yek nav Koda yekîtîya geografî ye, tê weşandin ku ji Rêxistina Navnetewî ya Standartî (RNS) ye.

Ev ji sê beşan ji bo kodkirina pêk tê:

* dewletên niha û hin deverên girêdayî (ISO 3166-1),
* dewletên binyekîtîyê (ISO 3166-2) û
* dewletên berê (ISO 3166-3).

Lîsteya Kod ên dewletan dikare li vir were dîtin: ISO-3166-1-Lîsteya Kod
# Hezar

| Hezar
Ḧezar |
| --- |
| Gund |
| Welat | Başûrê Kurdistanê |
| Dewlet | Herêma Kurdistanê, Îraq |
| Parêzgeh | Silêmanî (2018) |
| Navçe | Xaneqîn (2018) |
| Nahiye | Meydan (2018) |
| Demonîm | Hezarî, xelkê Hezarê |
| biguhêre |

**Hezar**, **Ḧezar**, gundekî bi ser Meydana navçeya Xaneqînê ya parêzgeha Silêmaniyê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.

## Çavkanî
# Emiliano Zapata

Emiliano Zapata

|  |  |
| --- | --- |
| Jidayikbûn | 8ê tebaxa 1879an Anenecuilco (en) |
| Mirin | 10ê nîsana 1919an (39 salî) Morelos (en) |
| Cihê goristanê | Plaza Revolución del Sur (d) |
| Hevwelatî | Meksîk |
| Allégeance | Liberation Army of the South (en) |
| Pîşe | Gerîla, şoreşger, cotkar |
| Xwişk û bira | Eufemio Zapata (en) |
| Hevjîn | Josefa Espejo Sánchez (d) |
| Zarok | Paulina Ana María Zapata Portillo (en) |
| Artêş | Liberation Army of the South (en), cavalry (en) |
| Payeya leşkerî | General (en) |
| Şerê tevlêbûyî | Mexican Revolution (en) |

Îmzelewheya yadîgarWêneyê goristanê
**Emiliano Zapata** (jdb. 8ê tebaxê 1879 - m. 10ê nîsanê 1919) şoreşgerekî meksîkî ye.

Şoreşgerê meksîkî Emiliano Zapata, di sala 1879an de li eyaleta Morelos tê dinê. Ew gundiyekî çermsorbû. Karkerên gundî yên di kargehan de bi rêxistin kir û dest danî ser ji 3an yekê axê. Paşê tevahiya Meksîkê û hemu başûrê welêt bi dest xist. Lê belê Serokkomar Carranza xwest reforma axê ya Zapata daye destpêkirin rawestîne û lewma lihingê xelkê zapatîstiyan Emiliano Zapata bi leşkerên xwe da kuştin. Zapata, dema ku ji aliyê hêzên dewletê ve li Cuernavacayê hatiye kuştin, 39 salî bû.
Zapata, di 10 Nisan sala 1919an de mir.

## Çavkanî
# Guatemala

| Guatemala  Guatemala República de Guatemala  |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Ala | Mertal |

 |
| **Dirûşm:**Heart of the Mayan World  |
| **Sirûd:**Sirûda netewî ya Guatemalayê  Duration: 1 minute and 38 seconds.1:38 |
|  |
| Nexşeya Guatamalayê
 |
| **Guatemala li ser nexşeyê** Wikimedia | © OpenStreetMap |
| **Paytext** | * Guatemala

15°30'Bk, 90°15'Ra |
| Zimanên fermî | * zimanê spanî
 |
| Zimanên tên bikaranîn | * zimanê spanî
* Xincan
* Guatemalan Sign Language
* Awakatek
* Kaqchikel
 |
| Rêveberî | pergala serokatiyê, demokrasiya nûnerî  |
|  •  | Serokdewlet | Bernardo Arévalo de León (2024–)  |
|  •  | Serokwezîr | Bernardo Arévalo de León (2024–)  |
| Avakirin |
|  •  | Dema avakirinê | 1821  |
|  •  | Rûerd | 108.889 ±1 kîlometre çargoşe  |
| Gelhe |
|  •  | Giştî | 17.263.239 (2018)  |
| Demjimêr | * UTC-6
* America/Guatemala
 |
| Hatûçûna ajotinê | * rast
 |
| Koda telefonê | +502 |
| **Malper**   |

**Guatemala** an jî **Komara Guatemalayê** (bi spanî: *República de Guatemala*) dewleteke Amerîkaya Navîn e. Di navbera Meksîk, Belîze, Deryaya Karîbê, Hondûras, El Salvador û Okyanûsa Pasîfîkê de ye. Ew dewletekî Amerîkaya Latînî e û berê koloniyê Spanyayê bû.

Serokî niha yê Guatemala Alejandro Giammattei ye.

## Girêdanên derve

 Li Wikimedia Commons medyayên di warê Guatemala de hene.
## Çavkanî
# Artêşa Rizgariya Neteweyî ya Zapatîst

| Artêşa Rizgariya Neteweyî ya Zapatîst |
| --- |
| Ejército Zapatista de Liberación Nacional |
| Alaya EZLN |
| Çalakî | 1994–didome |
| Îdeolojî | Neozapatîsmo, Zapatîsmo, Anarşîzm, Marksîzma Klasîk, Sosyalîzma Azadîxwaz, Sosyal Anarşîzm, Çep-Azadîxwaz, Marksîzm Azadîxwaz, Xweserî, Anarşîzma Ferdparêz, Berambertî, Anarko-Sendîkavanî, Komûnîzma Anarşîst, Anarşîzma Kolektîvîst, Troçkîzm, Sendîkavanî, Anarşîzma Raperîn, Anarşîzma Çep, Anarşîzma Sentezker Platformperestî, Derezagonî, Propaganda ya emel |
| Rêber | Subcomandante Insurgente Galeano Comandante Ramona **†** Subcomandante Elisa |
| Qada operasyonê | Çiapas, Meksîk |
| Mezinahî | 3.000 beşdarên aktîv û milîs; herwiha bi deh hezaran alîgirên sivîl (*bases de apoyo*) |
| Şer û ceng | Pevçûnên Çiapasê |
| Malper | www.ezln.org.mx |

**Artêşa Rizgariya Neteweyî ya Zapatîst** (bi spanî: *Ejército Zapatista de Liberación Nacional*, **EZLN**), rêxistinekî bi çek e li parêzgeha Çiapas a Meksîkê.

Navê xwe ji serokê Şoreşa Meksîkê (1910-1920) Emiliano Zapata hil dide. Xwe bi avayê xwedî mîrata Emiliano Zapata dibinin. Ew xwe li dijî emperyalîst didine naskirin.

Herêm ku têda dijîn bi avayê serbixwe û xweser ji hikûmatê dibînin. Ramanên wan “ax ya gel e” û “gel ferman dike hukûmet tîne cîh” e. Dirûşmên wan ê herî girîng *¡Ya Basta!* ("Edî bes e”) û “Dad! Serxwebûn! Demokrasî!” ye. Ji bo piştevaniyê ji xwe re bibînin, înternet û bihîstokên dûvelang dixebitînin.

Zapatistiyan li dijî kûreyî (globalîzm) û neoazadîxwazê ne. Ji ber ku, bi gorî ramanên wan, ev herdûyan, gundiyan bi avayekî xirab bandor dike û wana birçî dihêle.

Di sala 1983an de ji aliyê şerwanên Maoist ku di nav wanda Subcomandante Marcos jî heye hat avakirin. Piştî deh salên ji bo birêxistinbûn û amadeyîkirinê, di sala 1ê kanûna paşîn 1994an de dest bi şerê çekdarî kirin. Gelek şaredarîyên San Cristobal de Las Casas dagirkirin.

Endamên EZLN ê piranî ji niştecîhan pêk tê. Piştevaniyên ji bajarên din û navnetewî jî hene.

Subcomandante Marcos di vê rêxistinê de gelek çalak û fermandar e. Lê berevajî fermandarên din, bixwe niştecîhekî Maya nîne.

## Çavkanî
# Bajar

| Bajar |
| --- |
| * Classification of human settlements
* type of place
 |
|  |
| Pêk tê ji | * tax
 |
| biguhêre - Wîkîdaneyê biguhêre |

Bajarê Wanê
Bajarê Mûsil
Warşova, Polonya
**Bajar**, **bajêr**, **bacar**, **sûke** an jî **şar** cihekê akincîbûna mirovan e ko himbizî ya akinciyên wê û avahiyan ji gundan û bajarokan zêdetir e. Carina bajarbûn an nebûna akincîgehekê bi rêya qanûnê dihêt diyarkirin. Li gelek welatên cîhanê bajaran navendeka bajarî ya akincîbûnê ya serekî û hindek binbajar an herêmên bajarî û gund hene.

Bajaran deverên akincîbûnê, pîşesaziyê, karweriyê û kargêriyê hene. Li bajaran avahûyên akincîbûnê (xanî) û rê û cade, alavên gehandinê yên mîna qîtara bajarî hene. Lêkoliîna liser bajaran babetê zanistekê bi navê cihnasiya mirovî anko erdnîgariya mirovî ye.

## Cihnasî (erdnîgarî)

Cihnasiya bajaran, çi ya fizîkî çi ya mirovî, gelek berfireh e. Bajar li peravên rûbaran, deryayan û okyanûsan, li cihên ko li ser rêyên bihevragirêdana deverên corbicor in û li nihalan dihên avakirin (mîna Mûsil). Herwisa, gelek ji bajarên kevin li cihên wekî serê çiyayan hatine avakirin da li beranberî êrîşan bihatiban parastin (mîna Amêdiyê). Her ji bo vê meremê, gelek ji bajarên kevin şûrekirî bûne (mîna Amedê).

Bi giştî, bajarên kevin bi hevberdanana digel bajaran evro gelek bê plan dihatin avakirin. Niha plandanana jibo bajaran tiştekê wesa pêdvî ye ko bajarên bê plan hema nahên berhozandin jî.

## Dîrok

Dîroka bajaran û akincîgehên dî yên mirovan dîrokeka kevnar e, herçind e ko hebûna bajaran di demên kevnar da babetekê gengeşebar e.

## Mijarên têkildar

* Welat
* Navçe (Qeza)
* Nahiye
* Bajar
* Gund
* Mezra (gundik)

## Çavkanî
# Qin Er Shi

Gora Qin Er Shi
**Qin Er Shi** (çînî: 秦二世; "*Qín Èrshì"*) an jî bi navê ratîn **Huhai** (胡亥) (B.Z. 229-B.Z. 207), duyemîn împeratorê xanedana Qin ya Çînê ye. Rêveberîya wî ji sala 210an heya 207an B.Z berdewam kir. Di 22 salîya xweda jiyana xwe ji dest da.

Qin Er Shi kurê duyemîn ê Qin Shi Huang bû. Ji ber kuştina birayê wî Fusun, ew derket ser text. Serdana wî sê sal dom kir, û salek piştî mirina wî, xanedana Qin hate hilweşandin.

## Çavkanî

*Ev gotar ji agahiyên naveroka gotara wekhev a *Wîkîpediyaya tirkî* pêk tê.*
# JİTEM

**JİTEM** (kurteya navê tirkî **J**andarma **İ**stihbarat ve **Te**rörle **M**ücadele ye, anku *Saloxgêrî û têkoşîna li dijî terorê ya jendirme*) saziyeke sîxurî û çalakiyan ya ku li dijî kurdan hatiye avakirin.

Ji ber ku ne fermî, dizî ye, derbarê wê de agahiyên sedî sed rast nîne. Damezrênerê wê Cem Ersever beriya ku were kuştin bi pirtûkek xwe û hin daxûyaniyên xwe yên li rojnameyan hebûna vê saziyê ragihand. Gelek şahîd û pisporan di dadgehên dewleta Tirk de hebûn û xebata vê saziyê îlankirin, lê ji aliyê dewletê ve hebûna wê tê înkarkirin.

Piştî Îtrafên bersûcê Doza Ergenekonê Arif Doğan serdozgeriya Enqereyê lêpirsîn da destpêkirin û neçarî man û hebûna Jitemê qebûl kirin.
Di tîrmeha 2011an de hebûna Jitemê ji hêla Serfermandariya giştî a Tirkiye yê hate qebûl kirin.

## Çavkanî