# Asya

| Asya |
| --- |
| * Parzemîn
* parçeyekî dinyayê
* herêm
 |
|  |
| ﻿ / ﻿ |
| Pêk tê ji | * Asyaya Rojhilat
* Başûr-rojhilatê Asyayê
* Asyaya Navîn
* South Asia
* Rojhilata Navîn
* North Asia
* Asyaya Rojava
 |
| Rûerd | * 44.614.500 km²
 |
| Nifûs | 4.977.954.915 (2025)  |
| Saet | * Nepal Standard Time
* Sri Lanka Standard Time
* Philippine Standard Time
* Magadan Time
* Armenia Time
* Hong Kong Time
* Indian Standard Time
* Vladivostok Time
* Korea Standard Time
* Japan Standard Time
* Asia/Thimphu
* UTC+6
* time in China
* EET
* Yekaterinburg Time
* Irkutsk Time
* Yakutsk Time
* Azerbaijan Time
* Israel Standard Time
* Iran Standard Time Zone
* Krasnoyarsk Time
* Taiwan time
* Indonesia Western Standard Time
* Indonesia Central Standard Time
* Time in Malaysia
* Pakistan Standard Time
* Bangladesh Standard Time
* Singapore Standard Time
 |
|  |
| biguhêre - Wîkîdaneyê biguhêre |

**Asya** parzemîneke ku hem ji hêla erd û hem jî ji hêla nifusê ve parzemîna herî mezin a cîhanê ye. Parzemîn xwedî rubarek e ku 44 milyon kîlometre çarçik ruber werdigire. Asya bi qasî ji %30 ji tevahiya bejahiya erdê û ji %8 ji tevahiya rûyê cîhanê rûber werdigire. Jiber ku parzemîn malavaniya mirovên pêşîn kiriye bûye cihê gelek şaristaniyên pêşîn ê mirovahiyê. Bi 4,7 milyar nifusê bi qasî ji %60 ji nifusa cîhanê pêk tîne ku nifusa Asyayê ji tevahiya nifusa hemî parzemînên cîhanê zêdetir e.

Asya axa Ewrasyayê bi Ewropayê re û axa Afro-Ewrasyayê hem bi Ewropa û hem jî bi Afrîkayê re parve dike. Parzemîn bi gelemperî li rojhilat bi Okyanûsa Mezin, li başûr bi Okyanûsa Hindî û li bakur jî bi Okyanûsa Arktîkê re sinorê parzemînî parvedike. Sinorê Asyayê bi Ewropayê re sinorek dîrokî û çandî ye ku di navbera herdu parzemînan de cudabuneke zelal a fîzîkî û erdnîgarî tine ye. Dabeşkirina Ewroasyayê li ser du parzemînan cudahiyên çandî, zimanî û etnîkî yên rojhilat û rojava nîşan dide ku hinek ji wan li gorî xetek dabeşkirineke tûj li ser spektrumê diguherin. Dabeşkirinek pejirandî ya Asyayê li rojhilatê Kanala Suezê ku Asyayê ji Afrîkayê vediqetîne û li rojhilatê Tengava Stembolê, Çiyayên Ûralê û Çemê Ûralê û li başûrê Çiyayên Kafkasyayê û Deryaya Qezwînê û Deryaya Reş, Asyayê ji Ewropayê vediqetîne.

Ji ber mezinahî û cihêrengiya parzemînê têgeha Asyayê navek e ku ji kevnariya klasîk vedigere. Dibe ku nav ji erdnîgariya fizîkî bêtir bi erdnîgariya mirovan re têkildar be. Asya ji hêla komên etnîkî, çand, hawîrdor, aborî, têkiliyên dîrokî û pergalên hikûmetan ve li seranserê parzemînî û di nav deverên xwe de pir cûda dibe. Di heman demê de li parzemînê tevliheviyek ji gelek avhewayên cihêreng jî heye ku ji başûrê ekvatorê bi çolê germ li Rojhilata Navîn, deverên nerm li rojhilat û navenda parzemînê bigire heya deverên subarktîk û polar ên li Sîbîryayê heye.

## Aborî

 *Gotara bingehîn: Aboriya Asyayê*
Çîn û Hindistan di navbera 1 û 1800 p.z. de di cîhanê de aboriyên herî mezin bûn. Çîn hêzeke aborî ya mezin bû û gelek kesan ber bi rojhilat ve dikişand û ji bo gelekan dewlemendî û bextewariya efsanewî ya çanda kevnar a Hindistanê Asyayê dike cihê bazirganiya ewropî, keşfkirin û kolonyalîzma ewropî. Dema ku di lêgerîna rêyek berbi Hindistanê ve ji hêla Columban ve vedîtina rêgezek trans-atlantîk a ji Ewropa berbi Amerîkayê ve, ev heyraniyek kûr nîşan dide. Dema ku Tengava Melakayê wekî rêyek deryaya sereke radiweste, Rêya Şîrê (Rêya Îpekê) dibe rêya bazirganiyê ya sereke ya rojhilat-rojavayê Asyaya Navendî. Asya di sedsala 20an de dînamîzma aboriyê (bi taybetî Asyaya Rojhilat) û her weha mezinbûna nifûsê ya bi hêz nîşan da, lê mezinbûna giştî ya nifûsê ji wê demê ve kêm bûye.

## Erdnîgarî

Parzemîna Asyayê perçeyek ji girseya erdê ya cîhanê ye. Rûbera wî 44.391.163 km² ye. Parzemîna Asyayê parzemîna herî mezin a cîhanê ye. Asya di aliyê bakur-başûr de 8.490 km fireh e.  Di heman demê de ew parzemîna herî dirêj a cîhanê ye û bi naverastî 1.010 metre bilindahî heye. Parzemîna Asyayê bi Çiyayên Hîmalaya yê digehêje vî bilindahiyê. Bendevên herî bilind ên cîhanê di parzemîna Asyayê de cî digire.

Bendevên herî bilind a li cîhanê çiyayê Everest e. Bilindbûna wî 8.848 metre ye. Gola herî mezin, Deryaya Qezwînê, gola herî kûr Gola Baykal, Gola Mirî a herî nizm a cîhanê ye, kûrahiya golê -392 m ye û pileya herî nizm a cîhanê ye. Behra Turfan -154 m kûr e û ev behr jî li parzemînê Asyayê ye.

Parzemîna Asyayê di derbarê mîneralan ve pir dewlemend e. Ji uranyûma hindik a cîhanê bigire heya komira herî zêde, hemû mîneral têne derxistin. Neft li Nîvgirava Erebî, Sîbîrya û Deşta Tîbet;  almas, hesin, rûn, rêber li Sîbîryayê;  li rojhilat, zêr, hesin, mangane;  Li Hindistanê Bafûn, mica, manganese, hesin;  krom li Pakistan û Efxanistanê yek ji girîngtirîn kanan e.

## Dîn

Asya cihê derketina piraniya dînên sereke yên cîhanê bû ku di nav de Hinduîzm, Zerdeştî, Cihûtî, Caynîzm, Budîzm, Konfuçyûsîzm, Taoîzm, Xirîstiyanî, Îslam, Sikhîzm û her weha gelek dînên din.

## Dabeşkirin

* Başûr-rojhilatê Asyayê
* Asyaya Navendî
* Asyaya Rojhilat
* Rojhilata Navîn
* Rojhilata Dûr
* Rojhilata Nêzîk
* Asyaya Pasîfîk

## Welatên Asyayê

### Asyaya Bakur

 Rûsya

### Asyaya Rojhilat

Di rojhilata Asya da pênc dewlet hene.

* Çîn
* Taywan
* Japon
* Korêya Bakur
* Korêya Başûr

### Asyaya Başûr

Di başûrê Asya da heft dewlet hene. Ew evin:

* Bengladeş
* Bûtan
* Hindistan
* Maldîv
* Nepal
* Pakistan
* Srî Lanka

### Başûrê Rojhilata Asyayê

Di rojhilat-başûrê Asya da yazdeh dewlet hene.

* Brûney
* Îndonezya
* Kamboca
* Laos
* Malezya
* Myanmar
* Filîpîn
* Singapûr
* Taylenda
* Tîmora Rojhilat
* Viyetnam

### Asyaya Rojava

Di Asyayê pêşîn bîst dewlet hene. Li wir sê navçeyên otonom ( Qerebaxa Çiyayî,  Abxazya û  Osetyaya Başûr) jî hene.

* Ermenistan
* Azerbaycan
* Behreyn
* Gurcistan
* Iraq
* Îran
* Îsraêl
* Yemen
* Urdun
* Qeter
* Kuweyt
* Libnan
* Oman
* Filistîn
* Erebistana Siyûdî
* Sûrî
* Tirkiye
* Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî
* Kîpros
* Misir

## Çavkanî

## Girêdanên derve

 Li Wikimedia Commons medyayên di warê Asya de hene.
 **Wîkîferheng: Asya** – Mane, etîmolojî, werger û bêhtir