Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Lao Zî

| Lao Zî |
| --- |
|  |
|  |
| Navê rastî | 老子  |
| Jidayikbûn | Sedsala 6an b.z.  Chu, Zhoukou  |
| Mirin | 1 millennium b.z.  |
| Hevwelatî | Xanedana Zhou  |
| Pîşe | * Fîlozof
* archivist
* nivîskar
 |
| Xebat | * Tao Te Ching
 |
| Zarok | * Li Zong
 |
| Dê û bav | * Li Jing  (bav)
* Nayê zanîn (先天, allegedly)  (dê)
 |
| biguhêre - Wîkîdaneyê biguhêre |

**Lao Zî** (bi çînî: 老子, lat. *Mamosteyê Kal*) fîlozofê Çînî de sedsala 6'an berî zayinê jiyaye. Di hinek çavkaniyan de navê wî wek "Lao Tsu, Lao Tse, Laotze yan jî Laozi" û ew bi navê " Brêz Lao" jî tê naskirin. wateya "Lao" bi çînî pîr e û "zî" jî mamoste ye.

Di derbarê jiyana wî de gelek agahî û çîrok hene. Evana pirranî çîrokên olî ne. Di dema xwe de fîlozofeke hêja, bikêr û zîrek bûye. Li ser ol, raman, zanîst û Çînî gelek xebat kiriye û berhemên hêja daye. Ramanên wî îro jî xwedî nirxeke bilind in.
Ne diyar e ku nivîskarê pirtûka Tao Te Ching (bi çînî: 道德經/道德经, pinyin: Dào Dé Jīng) Lao Zî jiyaye an na, ev mijar tê nîqaşkirin. Lê dîsa jî mîn avakerê Taoîzmê tê qebûlkirin.

## Bi kurdî

Lao Zî
Helbestvanê kurd Ebdulrehman Efîf pirtûka Lao Zî ya bi navê Tao Te Ching wergerrandiye kurdî. Di pirtûkê de 81 helbest hene. Ew hemû di hejmara 42 ya Kovara Mehname de hatine weşandin.

## Girêdanên derve

* Tao Te Chingê bi kurdî bixwîne
* 老子 Lǎozĭ 道德經 Dàodéjīng Chinese+English+German
# Sirgûnî

Dante Alighieri li sirgûnê
**Sirgûnî** behsa nebûna kesek an komek mirovan ji welatê wan dike ku dersinorkirin, qedexekirin, bêxwedîkirin, veguhastina bi zorê, zilm û zordariya dînî an siyasî, an şert û mercên netehemûlbar li welatê wan çê dibe, û dûr ve jî koçberî dikin. Ji ber ve yekê, sirgûnî bi gelemperî ji ber sinordarkirinên li ser azadiya jînê ya kesane an jî ji dest gefên ji civat an hikûmetekê li dijî wan kesayetan, tê kirin. Lêbelê, berevajî dersinorkirinê, ji aliyê dewleta berpirsyarê sirgûnê ve, li cihê nû ku hatibû hilbijartin, ti sinordarkirinên din ku li dijî azadiya vê/wan kesayetî/kesayetan nikare were ferzkirin. Ji ber ku sirgûniya kesayetekî bi gelemperî bêrazîbûnî ye, sirgûnvan rewşa xwe yê di cihê nû wekî nexwestî û zordar dibînin. Ji ber ve yekê gelek sirgûnvanan bi gelemperî hewl didin ku zû vegerina welatê xwe gava ku sedema eslî ya sirgûnkirina wan ji holê ra dibe, bi mînak, hikûmeta welatê wan hatiye guhartin.

## Çavkanî
# Gund

| Gund |
| --- |
| * Classification of human settlements
 |
|  |
| biguhêre - Wîkîdaneyê biguhêre |

Dîmenek ji gundê Daraya Mêrdînê
Gundek dûr a Benînê
**Gund** (herwekî li hin deveran *dêw*, *dew*, *dih*, *dihi*, *dihon* jî tên bikaranîn) komeke malan ya ku li derekê li nêzî hev dijîn (û bi hev re tên birêvebirin). Gund ji bajar û bajarokan biçûktir in û hejmara kesên lê dijîn bi gelemperî nagihe hezaran.

## Mijarên têkildar

* Welat
* Navçe (Qeza)
* Nahiye
* Bajar
* Gund
* Mezra (gundik)

## Çavkanî
# Keyanî

Têgîna **keyanî** behsa dewletek bi şêwazek hikûmetê ya keyitî dike, ku tê de monarşek wekî key (an keybanû) tê binav kirin.

Di olnasiya xiristiyanî de gotina "Keyaniya Xwedê" ji nêzîk ve bi têgeha hikûmetê ve girêdayî ye. Bi karanîna pirtûkên Încîlê, meriv dikare pêşveçûna keyaniya dewletî ya di serdema kevnareyê de bişopîne, lê ev têgîn pir caran di olnasiyê de xwediyê wateyek xazeyî ye.

Mîna îro, keyaniyên serdema kevnareyê xwedî sembolên cihêreng ên keyî bûn. Bi gelemperî, yek an çend paytextan an rûniştinên keyî, dîwanek keyî û artêşek domdar hebûn.

Peyva "keyanî" bi serê xwe nîşanek rastîn a bastûra hikûmetê, herêm an hêza monarşek peyda nake.Keyaniyên berê di mezinahî û bandorê de cihêreng bûn, ji hêzên cîhanê yên bihêz-Misir, Asûr, Babîl, Med, Pers, Makedonya û Romayê- bigire heta keyaniyên bajarên piçûk ên mîna yên li Kenanê di dema dagirkirina welatê de ji aliyên Îsraîliyên kevnare ve. Wekî din, dibe ku bastûrên hikûmetê ji keyaniyek ji keyaniyek pir cûda bûn.

Împeratoriyên mezin, yên ku li herêmên berfireh û di heman demê de keyaniyên bacgir hikûm dikirin, dixuye ku ji bajar-welatên piçûk an komên eşîran derketine ku di dawiyê de di bin rêberek serdest de bûne yek. Hevbendiyên bi vî rengî carinan demkî bûn û pir caran tenê dema ku dijminek hevpar hebû ku şer bikin, hatin damezrandin.

Keyaniyek bindest, keyaniya ku bi hêzek din ve girêdayî bû û xwedî rêveberiya xwe bû. Tevî ku keyaniyên bindest bi gelemperî xwediyê asteke berbiçav xweseriyê bûn, ew neçar bûn ku serî li vîn û daxwazên hêza bilind bidin.

## Her wiha binêre

* Împerator
* Dûkîtî
* Mîrektî

## Çavkanî
# Xwekuştin

Li gorî efsaneyê, helbestvana yewnan Sapfo ji ber hezkirina bêbersiv a ferîbotvan Faon xwe ji zinarekî xiste xwarê. Tabloya Ernst Stückelberg, 1897.
**Xwekuştin**, **xwekujî** an jî **intîhar** bi qestî qedandina jiyana xwe ye. Têgîna xwekuştinê rewşek derûnî ya ku tê de fikir, xeyal, pêl û kirinên domdar, dûbarekirî an jî di nav zêdebûnên qeyranan de ne ku bi mebesta mirina xwe bi mebest têne armanc kirin vedibêje.

Nexweşiyên derûnî (di nav de depresyon, nexweşiya bipolar, şîzofreniya, nexweşiyên kesayetiyê, nexweşiyên tirsê), nexweşiyên laşî (wek sendroma westandina kronîk), û îstismara maddeyan (di nav de alkolîzm û karanîn û vekişîna ji benzodiazepînan) faktorên xetereyê ne.Hin xwekuştin ji ber stresê (wekî ji tengasiyên darayî an akademîk), pirsgirêkên pêwendiyê (wekî veqetîn an hevberdan), an tacîz û zordestiyê kirinên pêk tên.Kesên ku berê hewla xwekuştinê dane, ji bo hewildanên paşerojê di metirsiya zêde de ne. Hewldanên bibandor ên pêşîlêgirtina xwekuştinê di nav xwe de sînordarkirina gihîştina rêbazên xwekujiyê ne, wekî pêşîlêgirtina çek, narkotîk û narkotîkan; dermankirina nexweşiyên derûnî û bikaranîna maddeyan; ragihandina baldar a medyayê ya derbarê xwekuştinê de; û başkirina şert û mercên aborî. Her çend xetên germ ên krîzê çavkaniyên hevpar in jî, bandora wan baş nehatiye lêkolîn kirin.

Nêzîkî 1.5% ji hemî mirinên li seranserê cîhanê bi xwekuştinê ne. Di salek diyarkirî de, ev yek ji 100,000 kesan 12 ye. Rêjeya xwekuştinê bi gelemperî di nav mêran de ji ya jinan zêdetir e, ji 1,5 qat heya 3,5 qat li cîhana pêşkeftî. Xwekuştin bêtir di nav kesên ji 70 salî mezintir de ye; lê belê, li hin welatan, kesên di navbera 15 û 30 salî de di bin xetera herî zêde de ne. Ewropa di sala 2015an de li gorî herêman xwedî rêjeya herî zêde ya xwekuştinê bû. Li gorî texmînan her sal 10 heta 20 mîlyon hewildanên xwekuştinê yên ne kujer hene. Hewldanên xwekuştinê yên ne-kujer dikarin bibin sedema birîndarbûn û seqetiyên demdirêj. Li cîhana rojava hewldan di nav ciwan û jinan de zêdetir in.

Nêrînên li ser xwekuştinê ji hêla mijarên hebûnî yên berfireh ên wekî ol, namûs û wateya jiyanê ve hatine bandor kirin. Olên îbrahîmî ji ber baweriya bi pîroziya jiyanê, bi kevneşopî xwekuştinê wekî sûcekî li hember Xwedê dihesibînin. Di serdema samurayan de li Japonê, rengekî xwekujiyê ku bi navê seppuku (腹切り, harakiri) tê zanîn, wekî amûrek ji bo têkçûnê an wekî rengek protestoyê hate pejirandin. Sati, pratîkek ku ji hêla Brîtanî ve li Hindistanê qedexe ye, ji jinebiyek Hindu hêvî dikir ku xwe li ser cenazeyê mêrê xwe bişewitîne, bi dilxwazî ​​an di bin zexta malbat û civakê de. Xwekuştin û hewildana xwekuştinê berê neqanûnî bû, lê êdî li piraniya welatên rojavayî ne wisa ye. Ew li hin welatan wek sûcek dimîne. Di sedsalên 20. û 21. de xwekuştin di gelek caran de wek şêweyekî protestoyê hatiye bikaranîn û kamîkaze û teqînên xwekujî wek taktîkeke leşkerî yan terorîstî hatine bikaranîn. Xwekuştin bi gelemperî ji bo malbat, xizm û alîgirên din ên nêzîk wekî felaketek mezin tê dîtin, û hema hema li her deverê cîhanê bi neyînî tê dîtin.

## Çavkanî
# Xanedana Xia

| Xanedana Xia
夏朝  |
| --- |
| * Xanedana çînî
* dewleta çînî ya kevnare
* hypothetical entity
 |
|  |
| Parzemîn | Asya  |
| Paytext | * Dengfeng
 |
| Ziman | Çînî  |
| Dema avabûnê | * 2205 (bi julianî) b.z.
 |
| Damezrîner | * Yu the Great
 |
| Birêvebirin |
|  • Awayê birêvebirinê | Hereditary monarchy, keyîtî, Feodalîzm  |
|  |
| biguhêre - Wîkîdaneyê biguhêre |

**Xanedana Xia** (bi çînî:  夏朝, lat. *"xià cháo"*), xanedaneke niv-efsanevî ye ku di navbera B.Z. 2200 - B.Z. 1800an de li Çînê hukumdar bû. Delîlên dîrokî hebuna hebûna Xanedana Xia piştrast na ke.

## Binêre

* Lîsteya Monarşiyên Çînê

## Çavkanî

*Ev gotar ji agahiyên naveroka gotara wekhev a *Wîkîpediyaya tirkî* pêk tê.*
# Serdema Bihar û Payiz

Nêzikî dawîya Serdema Bihar û Payiz (Sedsala 5emîn (B.Z. ))
**Serdema Bihar û Payiz** (çînî: 春秋时代, " Chūnqiū Shídài" , B.Z. 722- B.Z. 481 ), serdemeke dîrokî ya Çîn e. Dema navbera salên B.Z. 722- B.Z. 481an e. Ev serdem navê xwe ji pirtûka Konfusyus "*Qeydên Bihar û Payizê*" hil dide.

Di Serdema Bihar û Payizê de, Çîn li 170 dewletên piçûk hatibu parvekirin. Şer û erîş di navbera van dewletanda pêk dahat.

## Binêre

Lîsteya Monarşiyên Çînê

## Çavkanî

*Ev gotar ji agahiyên naveroka gotara wekhev a *Wîkîpediyaya tirkî* pêk tê.*
# Serdema Dewletên Şer Dikin

Serdema Dewletên Şer Dikin
**Serdema Dewletên Şer Dikin** (çînî: 战国时代; "*Zhànguó Shídài" sedsala B.Z. 5emîn-B.Z. 221* ) serdemeke dîrokî ya Çîn e. Navbera *sedsala B.Z. 5emîn-B.Z. 221an e.* Pîştî *Serdema Bihar û Payiz* des pê dike û bi damezrandina Xanedana Qin dawî dîbe.

Wekî Serdema Bihar û Payiz, di wê demêda jî tû hêza Keya tunebu.

Navê ku ji serdemê re hatîye dayîn, ji pirtûka bi navê "qeydên dewletên şer", ku di dema Xanedana Han de hatîye nivîsandin, tê.

Serdema Dewletên Şer Dikin, serdemek e ku fermandarên herêmî, êrişê dewletên li dora xwe dikin û serweriya xwe xurt dikin. Bi vê yekê, heft dewletên mezin derdikevin holê.

Di wê serdemêda çêkên ji hesin hatine çêkirin derketin holê. Sed dibistanen raman, ya ku tê de Taoîzm, Legalîzm û Mohîzm ji he bû, di vê serdemêda pêşve çû. Stratejîstê leşkerî Sun Tzu (Sun Zi), pirtûka xwe ya gelekî naskirî " Hunera Şer" di vê serdemêda nivîsî. Digel vê xebata, di vê serdemê de pîrtûka "Heft Klasîkên Leşkerî" jî hate nivîsîn.

## Heft Dewletên Şervan

* Chu (楚)
* Han (韓/韩)
* Qi (齊/齐)
* Qin (秦)
* Wei (魏)
* Yan (燕)
* Zhao (趙/赵)

## Binêre

Lîsteya Monarşiyên Çînê

## Çavkanî

*Ev gotar ji agahiyên naveroka gotara wekhev a *Wîkîpediyaya tirkî* pêk tê.*
# Piştî zayînê

**Piştî zayînê**, bi kurtî **PZ**, tê wateya dema piştî *zayîna Îsa*, anku piştî roja jidayikbûna wî.

Ev roja gorî Salnameya Mîladî roja yekê tê qebûlkirin. Ji lewma bûyerên dîrokî gorî vê tarîxê mîna berî zayînê (BZ) an piştî zayînê (PZ) tên bicihkirin.
# Xanedana Ming

|  |
| --- |
|
Xanedana Ming

---

明朝,

 |
|
1368 – 1644 |
| Xanedana Ming (1580) |
| Agahiyên gelemperî |
| Paytext | Nanjing (1368–1421) Beijing (1421–1644) |

**Xanedana Ming** (çînî: 明朝, "Míng Cháo") xanedaneke ku di navbera 1368-1644 de li Çînê hukumdar bû. Xanedan ji alîyê gelê Han hate damezrandin.

Ew ji hêla Zhu Yuanzhang di sala 1368an de li bajarê Nanjing hate damezrandin. Navê din yê Zhu Yuanzhang, Ming Taizu ye. 31 sal li ser text sekinî. Wî ji bo desthilatdariya împeryal û navendîparêziya feodal xurtir bike, gelek vezîr û kesên bi nêrînên cûda yên ku beşdarî sazkirina xanedanê bûn, da kuştin.

Piştî mirina Ming Taizu, neviyê wî Jianwen hate ser text. Lêbelê, Împerator Jianwen ji hêla apê xwe, Zhu Li ve ji text hat durxistin. Zhu Li xwe wekî împerator îlan kir di sala 1421an de wî Beijing xist paytext.

Serhildanên gundîyan di sedsala 17an de çebûn. Serhildanên li gundan derdikevin zêde bun. Pîştî karesateke ku li parêzgeha Shanxi di 1627an de pêk hat, bi darê zorê to bac hate hildan û ev bû sedema serhildanên gundîyan. Artêşa serhildanê, di nav de ku bi sed hezaran gundî beşdar bûn, di 1644an de ketin bajarê Beijingê. împerator Cong Zhen xwe darvekir. Bi vî avayî xanedana Ming têk çu û xanedana Qing derket holê.

## Mijarên têkildar

* Lîsteya Monarşiyên Çînê

## Çavkanî

*Ev gotar ji agahiyên naveroka gotara wekhev a *Wîkîpediyaya tirkî* pêk tê.*
# Mançukuo

**Mançukuo** (çînî: 满洲国, "*Mǎnzhōuguó"*, Japonî: *Manshūkoku*; ), li ser axa Çînê di navbera 1ê adarê 1932 û 18ê tebaxê 1945an de, dewleta di binê împeratorîya Japonî de ku li Mançurya desthilatdar bû.

## Bajarên Mezin

* Mukden 奉天 (Shenyang)
* Hsinking 新京 (Changchung)
* Manzhouli 满洲里
* Kirin 吉林 (Jilin)
* Tonghua 通化
* Harbin 哈爾濱 (Harbin)
* Tsitsihar 斉斉哈爾 (Qiqihar)
* Yingkow 営口 (Yingkou)
* Antung 安東 (Dandong)
* Dunhua 敦化
* Hailar 海拉爾
* Dairen 大連 (Dalian)

## Fîlimên têkildar

* *The Last Emperor)* (1987) Fragman
* Ryuichi Sakamoto TV Live
* Ryuichi Sakamoto TV Live "Rain"
# Rojhilat

| Aliyên Erdnîgarî |
| --- |
| Bakurê rojava | Bakur | Bakurê rojhilat |
| Rojava |  | Rojhilat |
| Başûrê rojava | Başûr | Başûrê rojhilat |

**Rojhilat** an jî **Rohelat** yek ji çar aliyên erdnîgarî ye ku ber an aliyên erdnîgarî diyar dike ku roj lê hiltê. Di heman demê rojhilat yek ji çar aliyên sereke yên erdnîgarî ye ku berevajiyê aliyê Rojava ye.

## Mijarên têkildar

* Rojhilata Dûr
* Rojholata Navîn
* Rojhilata Nêzîk

## Çavkanî

## Girêdanên derve

 **Wîkîferheng: rojhilat** – Mane, etîmolojî, werger û bêhtir
# Taywan

| 中華民國  Taywan 中華民國  |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Ala | Mertal |

 |
| **Sirûd:**National Anthem of the Republic of China, The Song to the Auspicious Cloud, China Heroically Stands in the Universe, The Song to the Auspicious Cloud  Duration: 1 minute and 21 seconds.1:21 |
|  |
| **Taywan li ser nexşeyê** Wikimedia | © OpenStreetMap |
| **Paytext** | * Taipei (1949–)
* Kuang-chou (1949–1949)
* Ch'ung-ch'ing (1949–1949)
* Nan-ching (1946–1949)
* Chengdu (1949–1949)
* Nan-ching (1928–1937)
* Jingzhao (1914–1928)
* Ch'ung-ch'ing (1949–1949)
* Nanjing Fu (1912–1912)
* Shuntian Fu (1912–1914)

 24°Bk, 121°Rh |
| Zimanên fermî | * Standard Taiwanese Mandarin
* Taiwanese Hakka
* Taiwanese Hokkien
* Amis
* Paiwan
* 金門話
* Wuqiu dialect
* Matsu dialect
* Taiwanese Sign Language
* Saisiyat
* Puyuma
* Atayal
* Tsou
* Bunun
* Rukai
* Truku
* Seediq
* Sakizaya
* Yami
* Kavalan
* Kanakanavu
* Saaroa
 |
| Zimanên tên bikaranîn | * Standard Taiwanese Mandarin (most frequent value)
 |
| Rêveberî | pergala nîvserokatiyê, demokrasî (1996–), constitutional republic  |
|  •  | Serokdewlet | Lai Ching‑te (nirxa herî nû, President of the Republic of China, 2024–)  |
|  •  | Serokwezîr | Cho Jung-tai (nirxa herî nû, 2024–)  |
| Avakirin |
|  •  | Dema avakirinê | 1 kanûna paşîn 1912 (Nanjing Fu, 中華民國臨時政府)  |
|  •  | Rûerd | 36.193 kîlometre çargoşe  |
| Gelhe |
|  •  | Giştî | 23.317.031 (2025), 23.262.544 (2026)  |
| Demjimêr | * UTC+8
* Asia/Taipei
* Taiwan time
 |
| Hatûçûna ajotinê | * rast
 |
| Koda telefonê | +886 |
| **Malper**    |

**Taywan**, bi fermî **Komara Çînê**, welatekî li başûrî rojhilatê Asyayê ye. Serbajarê Taywanê Taipei ye.

## Wênedank

*

## Çavkanî

## Girêdanên derve

 Li Wikimedia Commons medyayên di warê Taywan de hene.
# Bakur

| Aliyên Erdnîgarî |
| --- |
| Bakurê rojava | Bakur | Bakurê rojhilat |
| Rojava |  | Rojhilat |
| Başûrê rojava | Başûr | Başûrê rojhilat |

**Bakur** yek ji çar aliyên erdnîgarî ye ku ber an aliyên erdnîgarî diyar dike ku aliyê Cemsera Bakur nîşan dide. Di heman demê Bakur yek ji çar aliyên sereke yên erdnîgarî ye ku berevajiyê aliyê Başûr e.

## Etîmolojî

Navê "Bakur" ji dû peyva da çe bû yê ji **Ba** û  **Kur** yanê "Bayê kur" ango "Bayê sar"

## Girêdanên derve

 **Wîkîferheng: bakur** – Mane, etîmolojî, werger û bêhtir
# Başûr

| Aliyên Erdnîgarî |
| --- |
| Bakurê rojava | Bakur | Bakurê rojhilat |
| Rojava |  | Rojhilat |
| Başûrê rojava | Başûr | Başûrê rojhilat |

**Başûr** yek ji çar aliyên erdnîgarî ye ku ber an aliyên erdnîgarî diyar dike ku aliyê Cemsera Başûr nîşan dide. Di heman demê Başûr yek ji çar aliyên sereke yên erdnîgarî ye ku berevajiyê aliyê Bakur e.

## Girêdanên derve

 **Wîkîferheng: başûr** – Mane, etîmolojî, werger û bêhtir
# Lût

| Lût |
| --- |
| * Human biblical figure
 |
| Lût û dotên wî direvin ji Sodomê |
| biguhêre - Wîkîdaneyê biguhêre |

**Lût** (erebî: **لوط**, îbranî: **לוט,** tê wateya "perde" an "pêçandin") yek ji pêxemberên dînên îbrahîmî ye. Cara yekem, di beşên 11-14 û 19 yên pirtûka Destpêbûn/Genesis a încîlê de qala wî tê kirin. Bûyerên girîng di jiyana wî de ev in: rêwîtiya wî bi mamê xwe Abram (Îbrahîm) re; reva wî ya ji wêrankirina Sodom û Gomorayê, ku di wê demê de jina Lût werdigere stûnek xwê; û serxweşkirina wî ji aliyê keçên xwe ve, da ku ew bi wî re têkevin têkiliya zayendî û ji malbata wan re neviyên wan hebin.

## Lût di pirtûkên pîroz de

### Di Tanaxê de

Li gor Tanaxê, încîla bi îbranî, Lût wek zarokê Haranê hat dinê, yê ku li Ûra kildaniyan mir. Lût di çîroka dîwana Xwedê ya li ser bajarê Sodomê de karakterê sereke ye (Gen 19:1-29 EU):

Li bajarê gunehkar ê Sodomê, du firîşte li kesên rast digerin, da ku ew ji wêrankirina Sodomê ya ji aliyê Xwedê ve xilas bibin. Lût dihêle ku du mêrên xerîb bibin mêvanên wî. Gelên sodomî ji Lût daxwaz dikin ku ew herdu mêvanan teslîmî wan bike da ku seksê bi wan re bikin: Li ser vê yekê Lût, da ku mêvanên xwe biparêze, û ji bêhêvîbûnê, keçên xwe pêşkêşî wan dike. Firîşte malbatê ji qelebalixê rizgar dikin, wan derdixin derveyî bajêr û ji wan re dibêjin ku birevin. Gava ku jina Lût, ku navê wê di încîlê de nehatiye gotin, li hember qedexekirina firîşteyan li paş xwe dinêre, ew dicemide û werdigere stûneke xwê. Tê bawer kirin ku jina Lût ev avabûna zinar e li nêzî Ĝebel Usdum li başûrê Deryaya Mirî, ku ji ber şiklê xwe yê balkêş wergeriya efsaneyek herêmî.

Lût tevî keçên xwe direve Zoarê. Sibehê gava dibîne ku dûman ji bajarê Sodomê derdikeve, ditirse û li gor emrê Xweda direve çiyê û li wir di şikeftekê de dimîne. Dû re keçên wî dibêjin ku li welêt ti mêr nemaye ku nijada wan bide, lewma bavê xwe serxweş dikin, pê re radizên û ducanî dibin. Ji ber vê yekê Lût dibe bav û di heman demê de kalikê her du kurên Moab û Ben-Ammi, ku gelên Moabî û Amonî ji wan derketine (Destpêbûn 19:30-38 YE). Li gorî vegotina dîrokî-rexneyî, ev efsaneyeke polemîk e li ser koka gelên cîran ên ku dijminên Îsraêliyan bûn.

### Di Peymana Nû de

Li gor Mizgîniya Lûqa, pêxember Îsa wiha behsa bûyerên Lût û Sodomê kir: “Wê wiha be, wekî ku di rojên Lût de bû: dixwarin û vedixwarin, dikirîn û difirotin, diçandin û avadikirin. Lê roja ku Lût ji Sodomê derket, ji ezmên agir û kevroşk barî û her helak kirin. Wê roja ku Kurê Mirov xuya bibe jî wusa be” (Lûqa 17:28-30). Di Lûqa 17:32 YE de, Îsa qedera jina Lût a neguhdar tîne bîr: "Jina Lût bînin bîra xwe!"

### Di Quranê de

Di Quranê de nave 25 pêxembera derbas di be, yek ji wan jî Lût Pêxember e. Nave Lût Pêxember di Quranê de 27 ciyada derbas dibe.

## Çavkanî
# Heyna Dewletên Bakur-Başûr

**Heyna Dewletên Bakur-Başûr** di tarîxa Korêyê da di mavîna salên 628-926 P. Z. ra tê gotin. Di vê heynê da dewletên Silla û Balhae li Nîvgirava Korêyê hebûn.

## Çavkanî
# 447

◄ |
Sedsala 4an |
**Sedsala 5an**
| 6an
| ►

◄◄ |
◄ |
443 |
444 |
445 |
446 |
**447**

## Bûyer

### Cîhan

(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

* 27ê kanûna paşîn – Ji sedema çêbûna erdhejê 57 birc û bedena sûrên Konstantînopolîsê ziyan dîtin.

### Kurdistan

## Jidayikbûn

(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)

## Mirin

(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
# Buda

Buda

|  |  |
| --- | --- |
| Jidayikbûn | 623 b.z. an jî 8ê nîsana -563an Lumbini (en) |
| Mirin | 543 b.z. an jî 483 b.z. Kushinagar (en) |
| Serdem | Mahajanapada (en) |
| Sernavên rûmetî | Tathāgata (en) Lord (en) Bhagavan (en) |
| Sernavê esilzade | Mîrza (en) |
| Pîşe | Bhikṣu, fîlozof, founder of religion, serokê dînî, nivîskar, social reformer, spiritual teacher, psychiatrist, derûnnas, waiz |
| Malbat | Family of Gautama Buddha (en) |
| Bav | Śuddhodana (en) |
| Dê | Mahāmāyā (en) |
| Xwişk û bira | Sundarānanda (en) Sundari Nanda (en) |
| Hevjîn | Yaśodharā (en) |
| Zarok | Rāhula (en) |
| Qadên xebatê | Felsefe, dîn, Social Reform or Revolution (en), Aştî, Hiş (en), Eastern philosophy (en) |
| Vénéré par | Budîzm |
| Étape de canonisation | Mucîzekar (d), avatar (en) |
| Tevger | Noble Eightfold Path (en), nirvana (en), dharma (en) |
| Xwendekarê | Alara Kalama (en), Mah maudgalyana (d) |
| Siwar dibe | Kanthaka (en) |
| Bandorbar | Dīpankara Buddha (en) |

Bilêvkirinlewheya yadîgar
Budayî
**Gautam Buda** (Budayî / Buda) fîlozofek hindî ye û damezrînerê baweriya Budîzmê ye. Buddha tê wateya Yekî Bi tevahî şiyarbûyiyê. Ew li Lumbini, Nepal (nêzîkî Hindistanê) ji dayik bûyw û li Khushinagar, Hindistan miriye. Buda kesê ku ola Budîzmê afirandiye û ji salên 563ê berî zayînê heta dora 483ê salên berî zayînê jiyaye. Budîzm an jî ola Budayî yek ji olên herî mezin ên Asyayê ye. Li cîhanê hejmara bawermendên ola budayî di navbera 500-600 milyonan de ne.

## Çavkanî
# Nîşan

Kiras nîşanek mertal e, li ser bingeha mertalê wekî çekek parastinê ya Serdema Navîn e. Taybetmendiyên tîpîk çend reng, dijberiyên xurt û stîlîzasyonek xurt a her fîguran in. Kiras dikare ji hêla kes, kom (mînak malbat an komele) û pargîdaniyan (mînak dewlet û şaredarî) ve were bikar anîn. Kiras di Serdema Navîn de li bakur-rojavayê Ewropayê derketine û li seranserê Ewropayê belav bûne, carinan jî li derve. Mon of Japonya bi kirasên Ewropî re têne berhev kirin.
# Ala

| Ala |
| --- |
|  |
|  |
| biguhêre - Wîkîdaneyê biguhêre |

**Ala** lihevhatinek du-alî ya razber a reng, dever û sembolan e, bi gelemperî bi rengek çargoşe. Bi gelemperî ji qumaşê pêk tê, lê materyalên din ên wekî kaxiz, plastîk an metal jî têne bikar anîn. Wêneyê wan bi gelemperî heman armancê wekî ala rastîn dike.

Al ji bo veguheztina agahiyê bi dîtbarî, bi eslê xwe li ser dûr û dirêj, wekî ji keştiyek ji keştiyê re têne bikar anîn. Ev bi gelemperî nîşankirina girêdan an nûnertiya civak û pargîdaniyan e. Ji lêkolîna pankart û alan re vexillology (*zanistiya alê)* tê gotin.
# Împeratoriya Çînê

| Împeratoriya Çînê |
| --- |
| * Welatê dîrokî
* serdema dîrokî
 |
|  **AlaMertal** |
| ﻿ / ﻿ |
| Parzemîn | Asya  |
| Dema avabûnê | * 220 b.z.
 |
| Pêk tê ji | * Xanedana Qing
* Xanedana Ming
* Shun dynasty
* Xanedana Yuan
* Xanedana Qin
* Xanedana Tang
* Sê Împeratorî
* Xanedanên Bakur û Başûr
* Xanedana Song
* Foreign relations of imperial China
 |
| Birêvebirin |
|  • Awayê birêvebirinê | Keyîtî  |
| * Serdema Dewletên Şer Dikin

* Komara Çînê
 |
|  |
| biguhêre - Wîkîdaneyê biguhêre |

Dîroka **Împeratoriya Çînê** dikeve serdemên 211an berî zayînê - 1912 / 1915-1916an piştî zayînê. Ew bi xanedana Qin, yekemîn serdema împeryal a Çînê dest pê kir û di sala 1912an de bi hilweşandina xanedana Qingê ve bi dawî bû. Di înîsiyatîva Yuan Shikai de, împeratorî di 1915-1916an de ji nû ve çê bu, lê dîsa hate hilweşandin.

## Binêre

Lîsteya Monarşiyên Çînê

Nîşana Împeratoriya Çînê
## Çavkanî

*Ev gotar ji agahiyên naveroka gotara wekhev a *Wîkîpediyaya tirkî* pêk tê.*
# Rîtm

Reqsa Walsê li gorî rîtimê birêve diçe
**Rîtm** bi wateya herî berfireh; di nava demê de herikîna muzîkê ye.
Bi xebatên solfejê em dengên notayan fêr dibin û bi xebatên bonayê jî nirxên rîtmîk ên notayan fêr dibin.
Di gelek kevneşopiyên muzîkal de, em gelek dengan di heman demê de dibihîzin. Bi taybetî di muzîka klasîk a rojavayî de çêbûna akorên ku herî hindik ji sê dengan pêk tên û meşandina (progression) van akoran armonîyê pêk tîne. Di vê rêbazê de em ê zanyariyên giştî yên armoniyê heta asteke diyarkirî bibînin.
Niha ji bo fêrbûna alfabeya muzîkê, em ji zanyariyên herî bingehîn dest pê bikin