# Tîpên çînî

| Tîpên çînî |
| --- |
| * Logographic writing system
* natural writing system
* pergala nivîsê
 |
|  |
| Welat | * Çîn
 |
| Ziman | Çînî, japonî, korêyî, Okinawan, Zimanê viyetnamî û Zhuang  |
| Çêker | * Cangjie
 |
| Dema avabûnê | * Sedsala 13an b.z.
 |
| Pêk tê ji | * CJKV stroke
* Chinese character radical
* hanzi component
 |
| biguhêre - Wîkîdaneyê biguhêre |

**Tîpên çînî** logogram e ku ji bo nivîsa zimanên çînî û zimanê din ên herêmê ku bi tarîxî ji aliyê kultura çînî ve tesîr bûne ku di nav de welatên wekê Japon, Korê û Viyetnam heye, têne bikaranîne. Ji çar sîstemên nivîs ên ku bi awayekî serbixwe ji aliyê zanyaran ve têne pejirandin ku (nivîsa mîxî, hiyeroglîfên misirî, tîpên çînî û nivîsa Maya), sîstema logograma yekane ye ku di karanîna berdewam de maye. Di tarîxekê belgekirî de ku ji sê hezar salan zêdetir vedihewîne, fonksiyon, şêwaz û rêbazên nivîsa tîpan pir guheriye. Berevajiya tîpên di alfabeyan de ku dengên axaftinê nîşan didin, tîpên çînî bi gelemperî morfeman, yekîneyên wateyê di zimanekî de temsîl dikin. Nivîsandina hemî ferhenga ku pir caran tê bikaranîn di zimanekî de bi qasî 2000-3000 tîpan lazim dike; ji sala 2025an vir ve, zêdetirî 100000 tîpên Çînî hatine destnîşankirin û di *Standarda Unicode* de hatine zêdekirin. Tîp li gorî çend prensîban têne afirandin ku aliyên şekil û bilêvkirinê dikarin werin bikaranîn da ku wateya tîpan nîşan bidin.

Yekem tîpên ku hatine piştrastkirin nivîsên li ser hestiyên kahînan in ku di sedsala 13an a b.z. de li cihê ku niha Anyang e, wekî beşek ji falên ku ji aliyê Xanedana Shang ve têne kirin, hatine çêkirin. Formên tîpan di destpêkê de şêwaza îdeografîk an pîktografîk bûn, lê bi belavbûna nivîsê li seranserê Çînê pêş ketin. Gelek hewldan hatine kirin ku nivîsê reform bikin, di nav de pêşvebirina nivîsandina mohra piçûk ji aliyê Xanedana Qing (221–206 b.z.). Nivîsa keşîşî ku di destpêka Xanedana Han (202 b.z. – 220 p.z.) de gihîştibû, formên tîpan abstrakt kir - eslê wan ê pîktografîk veşart da ku nivîsa wan hêsantir bike. Piştî Han, nivîsandina birêkûpêk wekî encama tesîra rêzimanî li ser nivîsa keşîşî derket holê û ji hingê ve şêwaza sereke ya ku ji bo tîpan tê bikaranîn e. Bi saya kevneşopiyeke dirêj a leksîkografiyê, dewletên ku tîpên çînî bikartînin formên xwe standard kirine - bi gelemperî, tîpên hêsankirî ji bo nivîsa çînî li Çîna sereke, Singapûr û Malezyayê têne bikaranîn, di eynî wext de tîpên kevneşopî li Taywan, Hong Kong û Makao têne bikaranîn.

Li cihê ku karanîna tîpan li derveyî Çînê belav bû, ew di destpêkê de ji bo nivîsa edebiyata çînî hatiye bikaranîn; dû re ew pir caran ji bo nivîsa zimanên herêmî yên ku li seranserê Sînosfere têne axaftin hatiye adaptekirin. Bi japonî, korêyî û viyetnamî de, tîpên çînî bi rêzê ve wekî *kanji*, *hanja* û *chữ Hán* têne zanin. Kevneşopiyên nivîsê ji bo hin zimanên din ên Çînê jî derketina holê, mîna nivîsa sawndip ku ji bo nivîsandina zimanên zhuang ên Guangxi tê bikaranîn. Her yek ji van zimanên nivîskî yên herêmî tîpên heyî bikaranîn da ku ferhenga xwemalî ya ziman, û herwiha kelîmeyên deynkirî ji çînî binivîsin. Wekî din, her yek ji wan tîpan ji bo karanîna herêmî îcad kirin. Di nivîsa korêyî û viyetnamî de, tîpên çînî bi piranî bi alfabeyan hatine guheztin - japonî wekî tenê zimanê sereke yê ne-çînî ku hîn jî bi wan tê nivîsandin, li kêleka hêmanên din ên sîstema nivîsa japonî, hişt.

Di asta herî bingehîn de, tîp ji xêzên ku bi rêzek sabît têne nivîsandin pêk tên. Di tarîxê de, rêbazên nivîsandina tîpan nivîsandina kevir, hestî, an bronz; firçekirina mûrekê li ser hevrîşim, bambu, an kaxezê; û çapkirina bi blokên darîn an tîpên guhêrbar vedihewîne. Teknolojiyên ku ji sedsala 19an vir ve ji bo hêsankirina karanîna tîpan hatine îcadkirin kodên telgrafê û makîneyên nivîsandinê, û herwiha rêbazên têketinê û kodkirina nivîsê li ser komputeran dihewîne.

## Kategoriyên tîpan

Sîstema nivîsa çînî bi giranî ji logograman pêk tê, her çend hin ji wan carinan wekî sembolên fonetîk têne bikaranîn da ku kelîmeyên biyanî temsîl bikin. Bi gelemperî, her tîpek bi yek heceyekê re têkildar e. Bi kevneşopî, tîp li gorî çawaniya çêbûn an jî wergirtina wan di şeş kategoriyan de têne dabeş kirin - li gorî awayê ku ew çawa têne çêkirin an jî hatine wergirtin - li gorî \*Shuowen Jiezi\* (sedsala 2an), ferhenga yekem a tîpên çînî:

* Çend ji wan pîktogram (象形, *xiàngxíng*) û sembol an jî
* îdeogramên hêsan (指事, *zhǐshì*).
* Koma sêyem a biçûk ji îdeogramên hevedudanî (會意 / 会意, *huìyì*) pêk tê.
* Piraniya mezin (zêdeyî 90%) fonogram in (形聲 / 形声, *xíngshēng*).
* Du kategoriyên dawî kelîmeyên deynkirî (假借, *jiǎjiè*) û
* sînonîman (轉注 / 转注, *zhuǎnzhù*).

Ev dabeşkirina tîpan bo koman di çînî de wekî *Liushu* (六書 / 六书, *liùshū*) tê zanîn - şeş kategoriyên tîpên çînî.

## Tîpên wê

Li jêr hinek mesele ji tîp/îşaretên çînî bi wateyên wan nîşan ne.

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| **Arkaîk** | **Zhuanshu (Xanedana Qing)** | **Tîpên gelemperî** | **Hêsantirkirin** | **Pînyîn** | **Mane** |
|  |  | 人 | —  | rén  | însan |
|  |  | 女 | — | nǚ | jin
 |
|  |  | 子 | — | zǐ | zarok |
|  |  | 日 | — | rì | roj |
|  |  | 月 | — | yuè  | heyv |
|  |  | 山 | —  | shān | çiya |
|  |  | 川 | —  | chuān | çem
 |
|  |  | 水 | —  | shuǐ | aw
 |
|  |  | 雨 | — | yǔ | baran |
|  |  | 竹 | —  | zhú  | bambu |
|  |  | 木 | — | mù | text |
|  |  | 馬 | 马 | mǎ | hesp
 |
|  |  | 鳥 | 鸟 | niǎo | teyr
 |
|  |  | 龜 | 龟 | guī | req
 |
|  |  | 龍 | 龙 | lóng | zîha
 |

## Binêre

* Alfabeya erebî

## Çavkanî

## Bîbliyografî

* DeFrancis, John (1989). "Chinese". *Visible Speech: The Diverse Oneness of Writing Systems*. University of Hawaiʻi Press. ISBN 978-0-8248-1207-2 – bi riya pinyin.info.
* Galambos, Imre (2006). *Orthography of Early Chinese Writing: Evidence from Newly Excavated Manuscripts* (PDF). Eötvös Loránd University. ISBN 978-963-463-811-7.
* Handel, Zev (2025). *Chinese Characters Across Asia: How the Chinese Script Came to Write Japanese, Korean, and Vietnamese*. University of Washington Press. ISBN 978-0-295-75302-7.
* King, Ross, edîtor (2023). *Cosmopolitan and Vernacular in the World of* Wen 文. Language, Writing and Literary Culture in the Sinographic Cosmopolis. Cild 5. Brill. ISBN 978-90-04-43769-2.
* Mair, Victor H. (2 tebax 2011). "Polysyllabic Characters in Chinese Writing". *Language Log*.