Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Amûrên muzîkê

Ûd
Tembûr
Çeng
Akordiyon
Zirne
Flûta orkestrayê
Trompet
Okarîna
Def
Vîbrafon
Amûrê muzîkê yê sêgoşe
**Amûrên muzîkê**, sazamûr, înstrument an jî enstrument ev tişt û amrazên ku mirov ji bo çêkirina muzîkê bi kar tîne. Amûrên muzîkê bi vî awayî tên dabeşandin: amûrên jîdar an amûrên têldar; amûrên tûşdar; amûrên bayî an amûrên fûyî; amûrên lêdanê û amûrên elektrîk an amûrên elektronîk.

## Amûrên jîdar an amûrên têldar

* Ûd
* Tembûr, saz an baxlema
* Vîhuela
* *Viola da Gamba*
* Keman an viyolîn
* Viyola
* Kemançe
* Viyolonsel
* Kontrbas
* Harp
* Çeng
* Sitar
* Gîtar
* Gîtara spanyolî
* Gîtara elektrîk
* Gîtara bas a elektrîk
* Balalayka
* Cimbiş
* Mandolîn
* Ukulele
* Lîr
* Sentûr

## Amûrên tûşdar an amûrên klavyedar

* Org
* Klavsen
* Piyano
* Akordiyon

## Amûrên bayî an amûrên fûyî

### Amûrên fûyî yên darîn

* Zirne
* Bilûr
* Fîq an fîp
* Dûdik
* Ney
* Şimşal
* Flût an flûta orkestrayê
* Flûta pîkolo (*piccolo*)
* Klarnet
* Obûa an obûe
* Kornoya îngilîzî
* Fagot

### Amûrên fûyî yên metalîk an birincî

* Trompet
* Korno
* Trombon
* Tûba
* Saksofon
* Armonika

### Amûrên fûyî yên ku ji kereseyên din tên çêkirin

* Okarîna

## Amûrên lêdanê

### Amûrên lêdanê yên membranofon (bi alîkariya çermikek deng jê derdikeve)

* Def
* Dahol an dehol
* Baleban (bi soranî: *balleban*)
* Tepl (bi soranî: *tepll*)
* Dahola bas
* Dahola tenor
* Erebane, erbane an elbane
* Trampet
* Bongo

### Amûrên lêdanê yên îdiyofon (deng bi xwe ji amûrê derdikeve)

* Zîl
* Vîbrafon
* Ksîlofon
* Marîmba
* Sêgoşe
* Gong
* Çeqçeqe, cemcem, çarwe
* Xişxişk
* Zincîr

## Amûrên elektrîk an amûrên elektronîk

* Pelên Martenot
* Trautoniyûm
* Orga Hammond
* Rîtmîkon
* Polîrîtmofon
* Fotona
* Fotoelektrîka Welte ya fotofon
* Superpiyano
* Gîtara elektrîk
* Piyanoya Miessner
* Neo-Bechstein
* Elektrokord

## Çavkanî

* Encyclopédie de la Musique, 1992. Garzani.
* Zana Farqînî. Ferhenga kurdî-tirkî. Enstîtuya Kurdî, Stenbol.
* Farûq Hefîd (1993). Mozexaney etnografî kurd le Başûrî Kurdistanda. Apec, Uppsala.
* Michael Kennedy (1980). The Concise Oxford Dictionary of Music. Oxford University Press, Oxford-New York.
# Zimanê maltayî

| Zimanê maltayî
Malti  |
| --- |
| * Zimanê xwezayî
* zimanê nûjen
 |
| ﻿ / ﻿ |
| Dewlet | Malta, Kanada, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Awistralya, Keyaniya Yekbûyî  |
| Pêk tê ji | * zaravayê żejtunî
* zaravayê qormî
* zaravayê maltralian
 |
| biguhêre - Wîkîdaneyê biguhêre |

**Zimanê maltayî** (bi maltayî: *Malti*, *L-Ilsien Malti* yan jî *Lingwa Maltija*) zimanê girav û welatê Maltayê ye. Ew ji zaravayeke erebî (mexrîbî, erebiya sîsîlî) derketiye û ji ber vê yekê yek ji zimanên semîtîk e. Maltayî li Ewropayê yekane zimanê semîtîk ê otokton e û yekane zimanê semîtîk e ku bi alfabeya latînî tê nivîsandin. Ev ziman li arşîpela Maltayê tê axaftin, zimanê neteweyî yê Maltayê ye û yek ji zimanên fermî yên Komara Malta û Yekîtiya Ewropayê ye.

## Çavkanî
# Dante Alighieri

| Dante Alighieri |
| --- |
| Dante Alighieri li gorî Sandro Botticelli |
|  |
| Jidayikbûn | Dante da Alaghiero degli Alaghieri  n. 1265  Firenze (Komara Floransayê)  |
| Mirin | 14 îlon 1321  Ravenna  |
| Sedema mirinê | Lerzeta (Sedemên sirûştî) |
| Cihê goristanê | gora Dante Alighieri, Quadrarco di Braccioforte, Quadrarco di Braccioforte  |
| Hevwelatî | Komara Floransayê  |
| Pîşe | * Helbestvan
* nivîskar
* siyasetmedar
* fîlozof
* zimannas
 |
| Xebat | * Divina Commedia
* Convivio
* De Monarchia
* De vulgari eloquentia
* Vita Nuova
 |
| Bandorbar | * Arîstotelês
* Vergilius
* Ovidius
* Boetius
* Ptolemaîos
 |
| Hevjîn | * Gemma Donati (1285–)
 |
| Zarok | * Jacopo Alighieri
* Pietro Alighieri
* Antonia Alighieri
 |
| Dê û bav | * Alighiero di Bellincione  (bav)
* Bella degli Abati  (dê)
 |
| Xizm | * Sperello di Serego Alighieri (descendant)
 |
| Malbat | Alighieri  |
| biguhêre - Wîkîdaneyê biguhêre |

**Dante Alighieri** bilêvkirina îtalî: [ˈdante aliˈɡjɛːri] (jdb. 1265 - m. 1321) helbestvanekî îtalî û nivîserê berhema epîk a bi navê *Divina Commedia* (Komediya Xwedayî) ye.

*Divina Commedia* wek yek ji berhemên ewropî yên Çaxa Navîn ên herî giring û bingehdanîna zimanê îtalî têt pejirandin.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

|  |  |
| --- | --- |
| Wikiquote-Logo | Di Wîkîgotin da gotarek li ser **Dante Alighieri** heye.
 |
# Sung Jae-ki

| Sung Jae-ki |
| --- |
|  |
|  |
| Jidayikbûn | 11 îlon 1967  Daegu  |
| Mirin | 26 tîrmeh 2013  Sêûl  |
| Sedema mirinê | Xeniqîn di avê de (Xwekuştin) |
| Hevwelatî | Komara Korêyê  |
| Perwerde | * Yeungnam University
 |
| Pîşe | * Peyaner
 |
| Hevjîn | * Park Eun-kyong (1994–)
 |
| biguhêre - Wîkîdaneyê biguhêre |

**Sung Jae-ki** (bi japonî: 성재기, 成在基, z. 11'ê rezberê 1967 Daegu/Koreya Başûr − m. 26'ê tîrmehê 2013 Seoul) çalakvanekî mafê mirovan e, Liberalism philosophers Koreya Başûrê ye.

Serokê Korea Men's Association(남성연대, 男性連帶).

## Girêdanên derve

* South Korean channel films suicide Girêdana arşîvê 2013-08-01 li ser Wayback Machine (English)
* Suicide performance and journalist ethics News Dongah (English)
* Police continue search for missing men's rights activist yonhapnews (English)
* Body of Sung Jae-gi found in Han River Koreaherald 2013.07.29 (English)

## Çavkanî
# Ewropî

**Ewropî** bi awayekê bingehîn ew kes e ko li welatekê Ewropayê hat bit dinyayê. Lê kesek dikarit bi wergirtina welatîniyê ji bibit mirovekê Ewropî. Gelek kesên ko li Ewrpayê najîn û welatiyên welatek ji welatên Ewropayê jî nîne, ji ber bav û kalên xwe an jî zimanê ko pê diaxivin xwe Ewropî dihesibînin.

## Kîyînî û ferheng (çand)

Hijmareka mezin ji welatên derveyê Ewropayê jî ji ber dîroka mêhtinkariya Ewropayê xudanên ferheng û çandeka Ewropî ne. Bavûkalên xelkê gelek ji wan welatan rojekê ji rojan ji Ewropayê çûne wan deran. Bi vî awayî, carina ji wan xelkan ra jî Ewropî dihêt gotin da wan ji xelkê xwecih yê wan welatan vabivêrin. Jibo mînak Emrîkiyê Ewropî kesek e ko welatiyekê Welatên Yekbûyî yên Emrîkayê ye, lê ew bi xwe an bavûkalên wî bi koka xwe ji Ewropayê hatine. Ew bi vî awayî ji Emrîkayiyên Reş an Xwecihiyê Emrîkayî dihêt vavartin.
# Xwecihên Amerîkayê

Xwecihên Amerîkayê| Jinên Quechua li Perû |
| Gelhe tevahî |
| Li gor 60,5 milyon |
| Herêmên ku lê şêniyên sereke ne |
|  Meksîk | 25,7 milyon |
|  Perû | 13,8 milyon |
|  Bolîvya | 6,0 milyon |
|  Guatemala | 5,8 milyon |
|  Ekuador | 3,4 milyon |
|  DYA | 2,9–5 milyon |
|  Şîle | 1,8 milyon |
|  Kanada | 1,4 milyon |
|  Kolombiya | 1,4 milyon |
|  Arjentîn | 955.032 |
|  Brezîl | 817.963 |
|  Venezuela | 524.000 |
| Hondûras | 520.000 |
|  Nîkaragua | 443.847 |
|  Panama | 204.000 |
|  Paraguay | 95.235 |
|  El Salvador | 70.000 |
|  Kosta Rîka | 114.000 |
|  Guyana | 60.000 |
|  Grînlenda | 51.000 |
|  Belîze | 24.501 (Maya) |
|  Guyanaya Fransî | 19.000 |
|  Sûrînam | 12.000–24.000 |
| Ziman |
| Zimanên Xwecihên Amerîkayê, Îngilîzî, Spanî, Portugalî, Fransî, Danîmarkî, Holendî |
| Baweriya dînî |
| * Ola Înûît
* Ola Welatiyên Amerîkayê
* Xirîstiyanî
 |

**Xwecihên Amerîkayê** (bi inglîzî: *Indigenous peoples of the Americas*) an jî **Gelên xwecih** gelên ji berkolombî û nîjada xwe ne, ku ji mirovên eslî yên parzemîn a Amerîkayê re tê gotin. Ji destpêka kolonîkirina (dagirkirin) parzemîna Amerîkayê di sedsala 15'a de ji aliyê ewropiyan ve, gelek gelên resen ên Amerîkayê hatin qelandin, gelekên din jî bi tunebûnê re rûbirû hatin hiştin. Li Bakurê Amerîkayê ku îro bi piranî ji erdê DYA yê pêk tê, piraniya gelên resen hatin qirkirin û asîmîlekirin. Yên ku ji qirkirinê rizgar bûne û li çanda xwe xwedî derdikevin, li herêmên parastî bicihûwarin.

## Mijarên têkildar

* Xwecihên Awistralyayê

## Çavkanî

## Girêdanên derve

 Li Wikimedia Commons medyayên di warê Xwecihên Amerîkayê de hene.
# Zimanê romanî

Nexşeya zaravayên romanî:
Zaravayên bakur ên romanî
Zaravayên navîn ên romanî
Zaravayên balkanî yên romanî
Zaravayên vlaxî yên romanî
**Romanî** (bi romanî: *rromani ćhib*), zimanê xelkê romanî (cengene, mitrib, qereç) e.

Zimanê romanî ji malbata zimanên îndogermanî ji şaxa sanskrît e. Nêzîkî zimanên hindî û ûrdû ye. Lê ji ber ku romanî piştî ku ji welatê xwe Hindistanê koçber bûne êdî ne xwedî welatek in, zimanê wan di bin zimanên ku welatên ew lê dijîn de gelek heliyaye, qels ketiye.

Romanî pirranî bi zimanên xwe yî zikmakî naaxivin. Li seranserî cîhanê belavbûne û bi zimanên cihên ku lê dijîn pirranî diaxivin. Li Tirkiyê herêmên Trakya, Stembol, Enqere, Edene, Bursa, Kayseri hwd gelek cihan gorî texmînan zêdetirî 3.500.000 romanî dijîn. Dîsa çiqas ji wan bi zimanên xwe yî zikmakî diaxivin nediyar e. Li Tirkiyê wekî tê zanîn, ji xeynî tirk û zimanê tirkî zanîngeh nikarin û naxwazin li ser gelên din lêkolînan bikin. Li Kurdistanê pirranî koçber dijîn û li zozanan û gundan digerin bazirganiyê dikin.

## Hin komên zimanê romanî

* Romaniya balkanî
* Romaniya baltîkî
* Romanî karpatî
* Romaniya kalo ya fînî
* Romaniya sîntî
* Romaniya kalo ya spanî
* Romaniya vlaxî
* Romaniya walesî

Kêm be jî li ser çand, huner û standartkirina zimanê romanî xebat hene û alfabeyeka latînî hatiye amadekirin. Heger li Tirkiyê nasnameya romaniyan were pejirandin û naskirin wê ji bo paşeroja zimên başî be. Lewra pirraniya romaniyan li Tirkiyê dijîn.

## Hijmarên bi romanî û hin zimanên din ên têkildar

| Hejmar/Ziman
 | Romanî
 | Domarî
 | Lomavren
 | Sanskrît
 | Hindî
 | Kurdî (kurmancî)
 | Zazakî
 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1
 | ekh, jekh
 | yika
 | yak, yek
 | éka
 | ek
 | yek, êk
 | yew
 |
| 2
 | duj
 | dī
 | lui
 | dvá
 | do
 | du
 | dı
 |
| 3
 | trin
 | tærən
 | tərin
 | trí
 | tīn
 | sê
 | hirê
 |
| 4
 | štar
 | štar
 | išdör
 | catvā́raḥ
 | cār
 | çar, çuwar
 | çehar
 |
| 5
 | pandž
 | pandž
 | pendž
 | páñca
 | pā̃c
 | pênc
 | phanc
 |
| 6
 | šov
 | šaš
 | šeš
 | ṣáṭ
 | chah
 | şeş
 | şeş
 |
| 7
 | ifta
 | xaut
 | haft
 | saptá
 | sāt
 | heft
 | hewt
 |
| 8
 | oxto
 | xaišt
 | hašt
 | aṣṭá
 | āṭh
 | heşt
 | heşt
 |
| 9
 | inja
 | na
 | nu
 | náva
 | nau
 | neh
 | new
 |
| 10
 | deš
 | des
 | las
 | dáśa
 | das
 | deh
 | des
 |
| 20
 | biš
 | wīs
 | vist
 | viṃśatí
 | bīs
 | bîst
 | vist
 |
| 100
 | šel
 | saj
 | saj
 | śatá
 | sau
 | sed
 | se
 |

## Mijarên têkildar

* Zimanê boşeyan
* Zimanê domeyan

## Çavkanî