Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Cacix

Zazika tîr, ev cacix wekî sosê tê bikaranîn
**Cacix**, **caciq**, **zazik**, **çênca sîrimê**, **şorbeya xiyarê** him şorbeyek, him jî çêncek e di pêjgeha kurd de. Heger bêav ango tîr be wekî çênc, heger ron be wekî şorbeyekê tê xwarin.

Tê gotin ev xwarin ji yewnaniyan û romayiyan belav bûye. Di gelek zimanan de navê wê dişibe *zazîkî* ya yewnanî. Dibe ku etîmolojiya kurdxê di zimanê kurdî de be.

Ji av, mast, sîr (an sîrim), biharbêhn (biharat), arûyê (arûfê, xiyarê) tê çêkirin. Li hin deveran zivistanê gizêr, hêliz (şêwit) ûêd jî tevê dikin.

* Zazika ron
* Cacixa zivistanê
* Cacixa pirparê ya Mûşê

## Çavkanî
# Biharat

Biharbêhn li bazara Agadir, Maroko, 2005
Firoşgehek li bajarê Nasiriya ya Îraqê, 2007
Biharbêhn li Çînê
Biharbêh li bazareke Hindîstanê
**Biharat**, **biharbêhn** ji gihayên hêşîn ên hişkkirî, hêrayî yan têkelî re tê gotin. Li Kurdistanê bi biharan bi sedan cureyê riwekan tên berhevkirin û hin ji wan bo demekê dirêj bên bikaranîn tên hişkkirin an tirşiya wan tê çêkirin.

Biharbêhn, bo bêhna biharê, çêja xwezayê tevlî xwarinê bibe, bi tevî çêncê (sos) tê bikaranîn. Pêjgeha kurd pirr hez ji biharatê dike. Di gelek xwarinên kurdî de biharat heye.

## Biharbêhnên pêjgeha kurd ên sereke

* Pûjan (tihtavik, nane, pûng ûêd)
* Awîşen (cehter, zembûr, thymus vulgaris)
* Cureyên bîbera hêrayî (îsot, filfil, hîçhar, îsota hûrik ûed)
* Reşke (zure, zîre, kemyon)
* Merzekew (rihan, firincemişk)
* Anix (anason)
* Zencefîl
* Gormiz
* Xavlêcan
* Darçîn
* Sîrima hişkkirî
* Cureyên gêjnakê (bexdenûs, cehperî ûêd)
* Kuncî
* Mêxek
* Heliz

## Mirov dikare wiha dabeş bike

* Biharbêhnên bêhnê didin
* Biharbêhnên çêjê (tehmê) didin
* Biharbêhnên rengê didin xwarinan
* Biharbêhnên bêhnê dikujin (bo mînak bêhna sîrê û masiyan)
* Biharbêhnên berê tên kelandin û paşê jî hişkkirin
* Biharbêhnên ji dendikan
* Biharbêhnên ji pelgên riwekan
* Biharbêhnên ji rehên riwekan
* Biharbêhnên organîk (ji goşt, hestî yan organên din ên ajalan)
* Biharbêhnên têkelî (yên nûjen û di teknîka konservekirinê de tên bikaranîn)
# Bestir

Bestir
**Bestir**, **qumaş** ji berhemên tekstîlê yên ji bo cîlûbergan re dibêjin. Ji tayên curbecur tên ristin, jenandin, honandin. Pirranî ji ebreşûm (hevrîşim), hirî, pembû kerbas û madeyên sentetîk tên çêkirin. Bendikên qumaşê bi sedan awayan tên ristin.

## Dîroka qumaşê

Mirovan cara pêşîn kerbas pêşxistine. Beriya wê ji lûfên riwek, çerm û pirça ajalan ji xwe re kinc çêdikirin. Bikaranîna hirî û pembûyê paşê rû daye. Li Asyayê herwiha ebreşûm hatiye bikaranîn.

Pembû cara pêşî li parzemîna Amerîkayê hatiye bikaranîn. Di sedsala 17. de li Ewropayê hilberîna qumaşan rûdaye. Niha li fabrîkên nûjen bi hezaran cure qumaş tên çêkirin. Qumaş him li tevnan tên çêkirin, him jî li ser sîxan tên refandin.

Leonardo da Vinci sala 1490ê bo hilberîna qumaşê tevneke teknîkî ava dike û ev rêbaza han jî riya pêşketinên mezin vedike.

## Cureyên herî navdar ên bestirê

* Kerbas
* Pazen
* Bihirî
* Hevrîşim
* Angora
* Kaşmir
* Akrilik
* Lastek
* Naylon
* Polyester

## Hin cureyên qumaşê, di cûmkeriyê de

* Bestira birbisokkirî îng. herringbone (pattern, bond, stitch).
* Qenewîç
* Fîstan, beranka, îng. fustian
* Etamîn
* Gabardîn
* Jacquard, ji navê derander Joseph Marie Jacquard
* Kord
* Panama
* Poplîn
* Saten, etles

## Dabenşandina bestiran

* Bestirê honandî
* Bestirê sentetîk
* Bestirê jenandî
# Cîhana Rojava

| Cîhana Rojava |
| --- |
| * Herêma erdnîgarî
* kom
 |
| ﻿ / ﻿ |
| Pêk tê ji | * welat
 |
|  |
| biguhêre - Wîkîdaneyê biguhêre |

**Cîhana Rojava** an hema bi kurtî **Rojava** zaravek e ko li demên cida û deravên cida dikarit gelek ramanên cida bidit.

Her bi vî awayî ramana Cîhana Rojavayê dikarit berfireh û bertesk bibit. Rojavaya dîrokî li derdora Deryaya Navîn (Yewnanistana kevnare û Romaya Kevin) dest pê dibit, lê paştir Ewropaya Rojava û Navîn jî vedigirit. Eger kêşeya dînî tê nebit, ev zarav carina tevaya Ewropayê vedigirit (Felatiya Rojhilatê). Ev zarav carina dikarit hemî Rûsyayê jî vegirit (xeyin ji Yekîtiya Sovyetê). Li goreyê zimanî, Cîhana Rojava dikarit heta sînorên Nîvgirava Hindistanê jî berfireh bibit. Ji dema Krîstofor Kolumbus û virda, parzemîna Amrîkayê jî wekî parek ji Cîhana Rojava dihên hesibandin. Lê Amerîkaya Latînî gelek hîmanên ferhegî yên berî bajarwarî anko şaristaniyeta Rojavayê di xwe da hiştine. Paştir Awistralya û Nû Zelenda jî bûn parek ji vê Cîhanê.
# Kaledonyaya Nû

| Nouvelle-Calédonie  Kaledonyaya Nû Nouvelle-Calédonie  |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Ala | Mertal |

 |
| **Sirûd:**Soyons unis, devenons frères  |
|  |
| **Kaledonyaya Nû li ser nexşeyê** Wikimedia | © OpenStreetMap |
| **Paytext** | * Nouméa

 21°15'Bş, 165°18'Rh |
| Zimanên fermî | * zimanê fransî
 |
| Zimanên tên bikaranîn | * zimanê fransî
* Tîrî
* Iaai
* Tayo
* Nyâlayu
 |
| Avakirin |
|  •  | Dema avakirinê | 1853  |
|  •  | Rûerd | 18.576 ±1 kîlometre çargoşe  |
| Gelhe |
|  •  | Giştî | 278.500 (2017)  |
| Demjimêr | * UTC+11
 |
| Hatûçûna ajotinê | * rast
 |
| Koda telefonê | +687 |
| **Malper**   |

**Kaledonya Nû** (bi fransî: *Nouvelle-Calédonie*) komgiravekî li başûrê Pasîfîkê ye ku girêdayî Fransayê ye. Navê îroyîn ê fransî ji navê xwe yê kevintir ê bi îngilîzî *New Caledonia*, ku vedigere James Cook, hatiye wergirtin. Alîgirên serxwebûna Kaledonyaya Nû jî ji bo arşîpelê navê "**Kanaky**" bi kar tînin. Ji hêla erdnîgarî ve, komgirav girêdayî Melanezyayê ye. Kaledonyaya Nû li gorî xalên 76 û 77 ên Destûra Bingehîn a Fransayê xwedî statuya taybet a kolektîf a sui generis e û ji ber vê yekê ne endamê Yekîtiya Ewropayê û herêma Şengenê ye.

Komgirav li başûrê Vanûatû ye, bi qasî 1,210 km rojhilatê Awistiralya, û 17,000 km ji Fransayê dûr e. Komgirav beşek ji jêrherêma Melanezyayê ye û giravên sereke Grande Terre, Giravên Loyalty, Giravên Chesterfield, arşîpelên Belep, girava Pines (û çend giravên dûr) in. Giravên Chesterfield di Deryaya Koral de ne. Gelê fransî, bi taybetî şêniyên herêmê, ji Grande Terre re dibêjin "*Le Caillou*" ("kevirê mezin").

Refa Asteng a Kaledoniya Nû ji sala 2008an vir ve di nav Mîrateya Cîhanî ya UNESCOyê de ye.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

 Li Wikimedia Commons medyayên di warê Kaledonyaya Nû de hene
# Palau

| Palau  Palau Republic of Palau  |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Ala | Mertal |

 |
| **Dirûşm:**Pristime Paradise Palau  |
| **Sirûd:**Belau rekid  |
|  |
| **Palau li ser nexşeyê** Wikimedia | © OpenStreetMap |
| **Paytext** | * Ngerulmud (2006–)
* Koror (–2006)

7°28'0.01"Bk, 134°33'0.00"Rh |
| Zimanên fermî | * zimanê inglîzî
* Palauan
* zimanê japonî
 |
| Zimanên tên bikaranîn | * zimanê inglîzî (zimanê bav û kalan, 500)
* zimanê inglîzî (zimanê duyem, 18.000)
* Palauan
* Sonsorolese
* Tobian
 |
| Rêber |
|  •  | Serokdewlet | Surangel Whipps Jr. (2021–)  |
|  •  | Serokwezîr | Surangel Whipps Jr. (2021–)  |
| Avakirin |
|  •  | Dema avakirinê | 1 çiriya pêşîn 1994 (Serxwebûnî)  |
|  •  | Rûerd | 465,550362 kîlometre çargoşe  |
| Gelhe |
|  •  | Giştî | 21.729 (2017)  |
| Dirav | - Dolara DYAyê
 |
| Demjimêr | * UTC+9
* Pacific/Palau
 |
| Hatûçûna ajotinê | * rast
 |
| Koda telefonê | +680 |
| **Malper**   |

**Palau**, bi fermî **Komara Palauê** (bi zimanê palau: *Belau*), welatekî giravî di Okyanûsa Mezinê de ye. Dewleta Palau ji giravên Palau pêk tê ye û di nav komgiravên Karolinên bakur de ye û li bakura Papûa Gîneya Nû dikeve ye. Komgirav ji 250-350 giravan pêk tê ye û di wan de ya herî mezin bi 409 km² girava Babelthuap ye. Li wan giravan nehan tenê jiyan heye.

## Nifûs

Nifûs li gorî salan|

| Sal | Nifûs | ±% |
| --- | --- | --- |
| 1960 | 9638 | —     |
| 1961 | 9901 | +2,7% |
| 1962 | 10.150 | +2,5% |
| 1963 | 10.381 | +2,3% |
| 1964 | 10.593 | +2,0% |
| 1965 | 10.782 | +1,8% |
| 1966 | 10.945 | +1,5% |
| 1967 | 11.081 | +1,2% |
| 1968 | 11.206 | +1,1% |
| 1969 | 11.335 | +1,2% |
| 1970 | 11.481 | +1,3% |
| 1971 | 11.656 | +1,5% |
| 1972 | 11.853 | +1,7% |
| 1973 | 12.045 | +1,6% |
| 1974 | 12.195 | +1,2% |
| 1975 | 12.280 | +0,7% |
| 1976 | 12.284 | +0,0% |
| 1977 | 12.225 | −0,5% |
| 1978 | 12.151 | −0,6% |
| 1979 | 12.127 | −0,2% |
| 1980 | 12.197 | +0,6% |
| 1981 | 12.383 | +1,5% |
| 1982 | 12.667 | +2,3% |
| 1983 | 13.015 | +2,7% |
| 1984 | 13.371 | +2,7% |
| 1985 | 13.698 | +2,4% |
| 1986 | 13.982 | +2,1% |
| 1987 | 14.237 | +1,8% |

 |

| Sal | Nifûs | ±% |
| --- | --- | --- |
| 1988 | 14.485 | +1,7% |
| 1989 | 14.762 | +1,9% |
| 1990 | 15.089 | +2,2% |
| 1991 | 15.471 | +2,5% |
| 1992 | 15.894 | +2,7% |
| 1993 | 16.345 | +2,8% |
| 1994 | 16.805 | +2,8% |
| 1995 | 17.255 | +2,7% |
| 1996 | 17.695 | +2,5% |
| 1997 | 18.123 | +2,4% |
| 1998 | 18.524 | +2,2% |
| 1999 | 18.878 | +1,9% |
| 2000 | 19.174 | +1,6% |
| 2001 | 19.404 | +1,2% |
| 2002 | 19.575 | +0,9% |
| 2003 | 19.700 | +0,6% |
| 2004 | 19.805 | +0,5% |
| 2005 | 19.907 | +0,5% |
| 2006 | 20.012 | +0,5% |
| 2007 | 20.118 | +0,5% |
| 2008 | 20.228 | +0,5% |
| 2009 | 20.344 | +0,6% |
| 2010 | 20.470 | +0,6% |
| 2011 | 20.606 | +0,7% |
| 2012 | 20.754 | +0,7% |
| 2013 | 20.918 | +0,8% |
| 2017 | 21.729 | +3,9% |

 |
| Çavkanî: Li ser Wîkîdaneyê bibîne  |

## Çavkanî

## Girêdanên derve

 Li Wikimedia Commons medyayên di warê Palau de hene.