Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Pere

Dirav
**Pere**, **dirav** û **panot**, amureyê danûstendina bazirganiyê ye û ji kaxiz, kanza an jî bi riya elektronîk (bo mînak, bitcoin) tê çêkirin. Li ser peran hejmar hene û qîmeta xwe li gorî vê hejmarê bilind an kêm dibe.

## Dîrok

Tê qebûlkirin ku pere cara pêşîn di 700'î b.z. de ji aliyê lîdyayiyan ve hatiye bikaranîn. Berê sumer qîmeta tiştan bi ceh û zîv nirxandibû.

## Çavkanî
# Skotlendî

Skotlendî| Alayê fermî ya Skotlendayê |
| Gelhe tevahî |
| 28–40 milyon |
| Herêmên ku lê şêniyên sereke ne |
|  Skotlenda | 4.446.000 |
|  DYA | 6.006.955 skot 5.393.554 skot-îrlendî 20 - 25 milyon (bi eslê xwe) |
|  Kanada | 4.719.850 |
|  Awistralya | 1.792.600 |
|  Îngilistan | 795.000 |
|  Bakurê Îrlendayê | 760.620 |
|  Arjentîn | 100.000 |
|  Şîle | 80.000 |
|  Fransa | 45.000 |
|  Polonya | 15.000 |
|  Nû Zelenda | 12.792 |
|  Girava Manê | 2.403 |
|  Hong Kong | 1.459 |
| Ziman |
| Inglîzî (Îngiliziya Skotî) Skotiya gaelî  • Skotî |
| Baweriya dînî |
| Katolîk bi piranî |

**Skotlendî** (bi zimanê skotî: *Scots Fowk*, bi skotiya gaelî: *Albannaich*) yek ji gelên keltan e ku li Brîtaniya û Îrlendayê xwecih e. Piraniya wan li Skotlendayê dijîn.

## Çavkanî
# Padîşahiya destûrî

|  |
| --- |
|  |
| Pergalên hikûmetê li cîhanê
 |
|

|  |
| --- |
| **Formên hikûmeta** komarî:
 |
|      Pergala serokatiyê
     Pergala nîvserokatiyê
     Pergala parlamenter
     Parlamena bi rêveberiya tund û bişidet ve
     Pergala yekpartiyî |

---

|  |
| --- |
| **Formên hikûmeta** bi padîşah:
 |
|      Padîşahiya parlementer
     Padîşahiya destûrî
     Absolutîzm |

---

|  |
| --- |
|      Hikûmeta meşrûtiyetê Derbe
(de facto pir caran Dîktatoriya leşkerî)
     Pergalên din an di rewşên siyasî ku ne diyar in. |

 |
| Hilwest: 2012
 |

**Monarşiya Destûrî**, **Keyîtiya Makeqanûnî**, **Şahîtiya Makeqanûnî** an jî **Monarşiya Parlamenter** cure hikumdariyek e ku di sîstema wê ya îdarî de Destûra Bingehîn e qewet û karbidestiya key an jî şah kêm û sînor dike. Ji xeynî key meclîsek jî heye û ev meclîs qanûnên xwe yan bi tenê yan jî bi hevkariya key derdixe.
Kes dikare di Monarşiya Destûrî de wek formeke bêdem ji hikûmetê bibîne, ê ku îro jî heye; Gelek Monarşîyên Destûrî bi hev re Monarşiya Parlamenî, ji ber ku li Parlamen bandora dîyarker ku li ser sazkirina hikûmeteke heye.

## Monarşiya Destûrî

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| **Welat** | **Monarşî** | **Key / Keybanû** | **Nîşe** |
| Andorra
 | Monarşiya Destûrî
 | Serokê Fransayê û Metranê Urgellî
 | Struktura siyasî hata 1278 vir de.
 |
| Awistralya
 | Monarşiya Destûrî
 | Elizabeth II
 | Commonwealth realm, Michael Jeffery
 |
| Behreyn
 | Monarşiya Nîv-Destûrî
 | Hamad ibn Isa al-Khalifah
 | "Emir" heta 2002 û vir de
 |
| Belçîka
 | Monarşiya Destûrî
 | Albert II
 |  |
| Kanada
 | Monarşiya Destûrî
 | Elizabeth II
 | Commonwealth, Michaëlle Jean.
 |
| Danîmarka
 | Monarşiya Destûrî
 | Margrethe II
 |  |
| Japon
 | Monarşiya Destûrî (împeratorî)
 | Akihito
 |  |
| Swêd
 | Monarşiya Destûrî
 | Carl XVI Gustaf
 |  |
| Spanya
 | Monarşiya Destûrî
 | Juan Carlos I
 |  |
| Brîtanya
 | Monarşiya Destûrî
 | Elizabeth II
 | Commonwealth: Guernsey, Jersey, Isle of Man, Bermuda, Cîbraltar, Montserrat, Saint Helena, Girava Asensiyonê, Tristan da Cunha
 |

## Binihêre jî

* Keyîtiya nîvmakeqanûnî
* Keyîtiya serberdayî
* Keyanî

## Çavkanî
# Neft

| Neft |
| --- |
| * Product
* nonmineral
* têkil
* commodity
 |
|  |
| biguhêre - Wîkîdaneyê biguhêre |

Qetran
Wêneyekî dîrokî yê Babegurgurê (Kerkûk), neft ji bîrê dipijiqe.
Bîreke neftê li nêzîkî Sasonê (Bakurê Kurdistanê)
**Neft** an **petrol** aviya ku ji binê erdê tê derxistin, wek don (rûn) e ku di nav kevirên qulqulî de çêbûye. Ji nefta xam li rafînerî û parzûngehan ardûyên navgînan û alavên cuda cuda tên çêkirin, mîna benzîn, mazot, donê gaz, parafîn û hwd. Mirov jî dibêjinê "zêrê reş" ji ber bihabûna wê.

Li gor erdnasan (jeolog) bi vî awayî çêbûye: Gava rawirên deryayan dimirin, cihên wan yên bi dohn di binê deryayan de kom dibin û bi hin madeyên din re tevlihev dibin. Cihê ku ev dohn lê çêdibe hek li tevgereke erdîn rast bê ev don di binê erdekî pir giran de dimîne. Di binê vê giraniyê de ev don dibe neft. Deryayên ku neft lê çêdibin ne yên mezin yên teng û nizm in. Neft, di qul û qelîştekên keviran de pir tê dîtin. Di nav neftê de hin azot, oksîjen, sulfur û helyûm jî hene.

## Neft li Kurdistanê

Bîreke neftê li herêma Şêxan (Badînan, Başûrê Kurdistanê)
Yek ji wargehên gaz û neftê yên herî mezin ên cîhanê li Kurdistanê ye, bi taybetî li Başûrê Kurdistanê. Çalgehên neftî bi ser sê navçeyan tên dabeşkirin

### Navçeya neftê ya bakur

* Sêrt û Diyarbekir, Qereşok, Sweydî, Rimêlan û Eynzale

### Navçeya neftê ya navîn

* Babegurgur, Bay Hesen, Zenbûr, Newtxane û Şîwşok

### Navçeya neftê ya başûr

* Axacarî, Bazinan, Geçsaran, Lalî, Mamotîn, Mescîdî Silêman, Newtî Sefîd, Newtî Şah û Heft Kil

## Çavkanî

## Girêdanên derve

 Li Wikimedia Commons medyayên di warê Neft de hene.
# Gurcistan

| საქართველო Sakartvelo Gurcistan |
| --- |
|  |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  Ala |  Nîşan |

 |
| **Sirûda netewî:თავისუფლება* |
| Agahiyên gelemperî |
| Paytext | Tibîlîsî |
| Zimanên fermî | Gurcî |
| Sîstema siyasî | Komar |
| Serokdewlet | Salomê Zûrabîşvîlî |
| Dirav | Larî (ლარი) |
| Dem | +4 |
| Koda telefonê | +995 |
| Nîşana înternetê | .ge |
| Rûerd û Gelhe |
| Rûerd Giştî | 69 700 km² |
| Gelhe Berbelavî | 3.720.400 (2016) kes 53,4 kes/km² |
| Serxwebûn |
| Serxwebûn | 26'ê gulanê , 1918 |

Nexşeya Gurcistanê
**Gurcistan** (*Curciya* jî jê re dibêjin, bi gurcî: საქართველო *Sakartvelo*) yek ji welatên cîranên Kurdistanê ye. Li Qefqazê, li rojhilata Deryaya Reş e. Li Gurcistanê derdora 48.000 kurd jî dijîn ko pirranî êzîdî in. Rûberê wê nêzîkî 69.700 km² ye û li wir dora 4,7 milyon kesan hene (di sala 2004an de). Paytexta Gurcistanê Tibîlîsî (bi gurcî: თბილისი, *Tbilisi*).

## Erdnîgariya û Bajarên Gurcistanê

1. Komara Xweserî ya Abxazyê : Soxûmî, Gagra, Galî, Gûdaûta, Gûlîrîpşî, Oçamçîrê
2. Komara Xweserî ya Acaristanê : Batûmî, Kêda, Kobûlêtî, Xêlvaçaûrî, Şûaxêvî, Xûlo
3. *Osetyaya Başûr* : *Tsxînvalî*, Axalgorî, Cava

* Tbîlîsî - peytext
* Gûrya
* Îmêretî
* Kaxêtî
* Kvêmo Kartlî
* Mtsxêta-Mtîanêtî
* Raça-Lêçxûmî û Kvêmo-Svanêtî
* Samêgrelo û Zêmo Svanêtî
* Samtsxê-Cevaxêtî
* Şîda Kartlî

## Çavkanî

## Girêdanên derve

 Li Wikimedia Commons medyayên di warê Gurcistan de hene.
 **Wîkîferheng: Gurcistan** – Mane, etîmolojî, werger û bêhtir
* Full information about (country) Georgia (english, german, russian, georgian)
# Myanmar

| Republic of the Union of Myanmar  Myanmar ပြည်ထောင်စု သမ္မတ မြန်မာနိုင်ငံတော်  |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Ala | Mertal |

 |
| **Dirûşm:**Let the journey begin  |
| **Sirûd:**Kaba Ma Kyei  Duration: 40 seconds.0:40 |
|  |
| **Myanmar li ser nexşeyê** |
| **Paytext** | * Naypyidaw (2005–)
* Yangon (1948–2005)

 22°Bk, 96°Rh |
| Zimanên fermî | * zimanê bûrmayî
 |
| Zimanên tên bikaranîn | * Rakhine
* zimanê bûrmayî
* Moken
* Kanan
* Mru
 |
| Rêveberî | komar  |
|  •  | Serokdewlet | Myint Swe (Win Myint, 2021–)  |
|  •  | Serokwezîr | Min Aung Hlaing (derbeya leşkerî li Myanmarê 2021, Aung San Suu Kyi, 2021–)  |
| Avakirin |
|  •  | Dema avakirinê | 4 kanûna paşîn 1948  |
|  •  | Rûerd | 676.577,2 ±0.1 kîlometre çargoşe  |
| Gelhe |
|  •  | Giştî | 53.370.609 (2017)  |
| Demjimêr | * UTC+6:30
* Asia/Yangon
 |
| Hatûçûna ajotinê | * rast
 |
| Koda telefonê | +95 |
| **Malper**   |

**Myanmar** (*Pyidaungzu Myanma Naingngandaw*), welatekî li rojhilat-başûrê Asyayê li qeraxê deryaya Andamanê û kendava Bengalê, di navbera Hindistan, Laos, Bengladeş û Taylendayê de ye.

## Nifûs

Nifûs li gorî salan|

| Sal | Nifûs | ±% |
| --- | --- | --- |
| 1960 | 21.486.424 | —     |
| 1961 | 21.961.594 | +2,2% |
| 1962 | 22.446.690 | +2,2% |
| 1963 | 22.947.286 | +2,2% |
| 1964 | 23.471.163 | +2,3% |
| 1965 | 24.023.640 | +2,4% |
| 1966 | 24.606.874 | +2,4% |
| 1967 | 25.218.411 | +2,5% |
| 1968 | 25.853.304 | +2,5% |
| 1969 | 26.504.295 | +2,5% |
| 1970 | 27.166.045 | +2,5% |
| 1971 | 27.836.624 | +2,5% |
| 1972 | 28.517.301 | +2,4% |
| 1973 | 29.209.751 | +2,4% |
| 1974 | 29.916.891 | +2,4% |
| 1975 | 30.640.635 | +2,4% |
| 1976 | 31.379.211 | +2,4% |
| 1977 | 32.130.628 | +2,4% |
| 1978 | 32.896.129 | +2,4% |
| 1979 | 33.677.496 | +2,4% |
| 1980 | 34.474.755 | +2,4% |
| 1981 | 35.288.662 | +2,4% |
| 1982 | 36.114.948 | +2,3% |
| 1983 | 36.942.428 | +2,3% |
| 1984 | 37.756.446 | +2,2% |
| 1985 | 38.546.211 | +2,1% |
| 1986 | 39.307.611 | +2,0% |
| 1987 | 40.042.444 | +1,9% |

 |

| Sal | Nifûs | ±% |
| --- | --- | --- |
| 1988 | 40.753.329 | +1,8% |
| 1989 | 41.445.433 | +1,7% |
| 1990 | 42.123.003 | +1,6% |
| 1991 | 42.782.387 | +1,6% |
| 1992 | 43.422.423 | +1,5% |
| 1993 | 44.052.710 | +1,5% |
| 1994 | 44.686.091 | +1,4% |
| 1995 | 45.329.862 | +1,4% |
| 1996 | 45.991.828 | +1,5% |
| 1997 | 46.664.455 | +1,5% |
| 1998 | 47.321.204 | +1,4% |
| 1999 | 47.925.630 | +1,3% |
| 2000 | 48.453.000 | +1,1% |
| 2001 | 48.894.203 | +0,9% |
| 2002 | 49.261.313 | +0,8% |
| 2003 | 49.577.152 | +0,6% |
| 2004 | 49.875.169 | +0,6% |
| 2005 | 50.181.020 | +0,6% |
| 2006 | 50.500.070 | +0,6% |
| 2007 | 50.828.959 | +0,7% |
| 2008 | 51.174.018 | +0,7% |
| 2009 | 51.540.490 | +0,7% |
| 2010 | 51.931.231 | +0,8% |
| 2011 | 52.350.763 | +0,8% |
| 2012 | 52.797.319 | +0,9% |
| 2013 | 53.259.018 | +0,9% |
| 2017 | 53.370.609 | +0,2% |

 |
| Çavkanî: Li ser Wîkîdaneyê bibîne  |

## Not

## Çavkanî

## Girêdanên derve

 Li Wikimedia Commons medyayên di warê Myanmar de hene.
# Qirgizistan

| Кыргызстан  Qirgizistan Кыргызстан  |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Ala | Mertal |

 |
| **Dirûşm:**Oasis on the Great Silk Road  |
| **Sirûd:**Kırgız Respublikasının Mamlekettik Gimni  Duration: 2 minutes and 49 seconds.2:49 |
|  |
| **Qirgizistan li ser nexşeyê** Wikimedia | © OpenStreetMap |
| **Paytext** | * Bîşkek

41°Bk, 75°Rh |
| Zimanên fermî | * zimanê rûsî
* zimanê qirgizî
 |
| Zimanên tên bikaranîn | * zimanê qirgizî
* zimanê rûsî
* zimanê ûzbêkî
* zimanê dunganî
 |
| Rêveberî | komara parlamenter  |
|  •  | Serokdewlet | Sadyr Japarov (2021–)  |
|  •  | Serokwezîr | Sooronbay Jeenbekov (2016–2017), Sapar Isakov (2017–2018), Muhammetkaliy Abulgaziyev (2018–2020), Kubatbek Boronov (2020–2020), Sadyr Japarov (2020–2020), Artyom Novikov (2020–2021), Ulukbek Maripov (Prime Minister of Kyrgyzstan, 2021–2021), Ulukbek Maripov (2021–2021), Akylbek Japarov (2021–2024), Adylbek Kasymaliev (2024–)  |
| Avakirin |
|  •  | Dema avakirinê | 1991  |
|  •  | Rûerd | 199.951 kîlometre çargoşe  |
| Gelhe |
|  •  | Giştî | 7.281.800 (2025)  |
| Demjimêr | * UTC+6
 |
| Hatûçûna ajotinê | * rast
 |
| Koda telefonê | +996 |
| **Malper**   |

**Qirgizistan** bi fermî **Komara Qirgizistanê** welatekî çiyayî yê Asyaya Navîn e. Qirgizistan welatekî bejahî ye ku di navbera rêzeçiyayên çiyayên Tian Shan û Pamirê de cih digire. Gelê vî welatî bi piranî koçer in û welatekî kevinê Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst e ku bi parçebûna sovyetan re di sala 1991an de rizgariya xwe bidest xistiye. Qirgizistan li bakur bi Qazaxistanê re, li rojava bi Ûzbekistan re, li başûr bi Tacîkistanê re û ji rojhilat û başûrê rojhilat bi Çînê re sinorê bejahiyê parvedike. Li welêt qirgizên etnîkî nêzîkî 7 milyon kes in û li pey qirgizan jî hindikahiyên girîng ên ûzbek û rûs hene.

## Herêmên Qirgizistanê

Qirgizistan ji 7 herêman (*oblastary*) û bajarekî pêk tê. Navenda birêvebiriya wan bi yek awayî tê binavkirin (yên bi navên cuda ne di nava parantezê de hatine nivisandin):

### Oblastên Qirgizistanê

1. Bîşkek sharry
2. Batken oblasty
3. Tchoui *oblasty* (Bîşkek)
4. Jalal-Abad *oblasty*
5. Naryn *oblasty*
6. Och *oblasty*
7. Talas *oblasty*
8. Yssyk Koul *oblasty* (Karakol)

|  |
| --- |
|  |

## Çavkanî

## Girêdanên derve

 Li Wikimedia Commons medyayên di warê Qirgizistan de hene.
# Tacîkistan

|  Ҷумҳурии Тоҷикистон *Jumhurii Tojikiston* Komara Tacîkistanê Tacîkistan |
| --- |
|  |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  Ala |  Nîşan |

 |
| **Sirûda netewî:Surudi Milli* |
| Agahiyên gelemperî |
| Paytext | Duşenbe |
| Zimanên fermî | Tacîkî |
| Zimanên nefermî | Rûsî |
| Serokdewlet Serokwezîr | Emomalî Rahmon (ango: Emamelî Rehman) Oqil Oqilov |
| Dirav | Somoni (TJS) |
| Dem | UTC +5 |
| Koda telefonê | +992 |
| Nîşana înternetê | .tj |
| Rûerd û Gelhe |
| Rûerd Giştî | 143.100 km² |
| Gelhe | 6.127.000 (2000) kes |
| Serxwebûn |
| Serxwebûn | 9ê îlona 1991 |

**Tacîkistan** welatekî Asyaya Navîn e. Serbajarê Tacîkistanê Duşenbe ye.
Li 25 kanûna pêşîn 1991ê de Yekîtîya Komarên Sovyet ên Sosyalîst bela bû û Tacîkistanê serxwebûna xwe ragihand. Tacîkistan di nava hişkatiyê de dorpêçayî ye. Rûbera wê 143,100 km² e û gelheya wê nêzî 10,000,000 e. Li başûrê bi Efxanistanê, li bakurê bi Qirqîzistanê, li rojhilatê bi Çînê û li rojavayê bi Uzbekistanê re hevtixûbe.

Ev dewlet ji çar parêzgehan pêk tê ku piraniya xelkê wê tacîk in û bi zimanê farsiya tacîkî diaxivin. Bo cara pêşîn mela, ramanwer, perwerdekar, helbestvan û rojinbîrê kurd û bavê vejîna kurdan; Ehmedê Xanî(1650-1707), peyva TACÎK di Mem û Zîna xwe de aniye: "ev qulzuma rom û behra tacîk # hindî ku biken xurûc û tehrîk // kurmanc dibin bi xûn mulettex # wan jêkvedikin misalê berzex" Mem û Zîn: malikên 224-5. Mebesta Xanî ji Qulzuma Romê; deryaya reş û ji Behra Tacîk; deryaya Mezenderanê/Xezerê bûye; yanî tixûbê kurdistanê. Tacîk li vir bi wateya Faris e.

## Girêdanên derve

 Li Wikimedia Commons medyayên di warê Tacîkistan de hene.
# Taywan

| 中華民國  Taywan 中華民國  |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Ala | Mertal |

 |
| **Sirûd:**National Anthem of the Republic of China, The Song to the Auspicious Cloud, China Heroically Stands in the Universe, The Song to the Auspicious Cloud   |
|  |
| **Taywan li ser nexşeyê** |
| **Paytext** | * Taipei (1949–)
* Kuang-chou (1949–1949)
* Ch'ung-ch'ing (1949–1949)
* Nan-ching (1946–1949)
* Chengdu (1949–1949)
* Nan-ching (1928–1937)
* Jingzhao (1914–1928)
* Ch'ung-ch'ing (1949–1949)
* Nanjing Fu (1912–1912)
* Shuntian Fu (1912–1914)

 24°Bk, 121°Rh |
| Zimanên fermî | * Standard Taiwanese Mandarin
* Taiwanese Hakka
* Taiwanese Hokkien
* Amis
* Paiwan
* 金門話
* Wuqiu dialect
* Matsu dialect
* Taiwanese Sign Language
* Saisiyat
* Puyuma
* Atayal
* Tsou
* Bunun
* Rukai
* Truku
* Seediq
* Sakizaya
* Yami
* Kavalan
* Kanakanavu
* Saaroa
 |
| Zimanên tên bikaranîn | * Standard Taiwanese Mandarin (most frequent value)
 |
| Rêveberî | pergala nîvserokatiyê, demokrasî (1996–), constitutional republic  |
|  •  | Serokdewlet | Lai Ching‑te (nirxa herî nû, President of the Republic of China, 2024–)  |
|  •  | Serokwezîr | Cho Jung-tai (nirxa herî nû, 2024–)  |
| Avakirin |
|  •  | Dema avakirinê | 1 kanûna paşîn 1912 (Nanjing Fu, 中華民國臨時政府)  |
|  •  | Rûerd | 36.193 kîlometre çargoşe  |
| Gelhe |
|  •  | Giştî | 23.317.031 (2025), 23.262.544 (2026)  |
| Demjimêr | * UTC+8
* Asia/Taipei
* Taiwan time
 |
| Hatûçûna ajotinê | * rast
 |
| Koda telefonê | +886 |
| **Malper**    |

**Taywan**, bi fermî **Komara Çînê**, welatekî li başûrî rojhilatê Asyayê ye. Serbajarê Taywanê Taipei ye.

## Wênedank

*

## Çavkanî

## Girêdanên derve

 Li Wikimedia Commons medyayên di warê Taywan de hene.
# Viyetnam

| Socialist Republic of Vietnam  Viyetnam Việt Nam  |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Ala | Mertal |

 |
| **Dirûşm:**Independence – Freedom – Happiness  |
| **Sirûd:**Tiến Quân Ca   |
|  |
| **Viyetnam li ser nexşeyê** |
| **Paytext** | * Hanoi

 16°0'Bk, 108°0'Rh |
| Zimanên fermî | * Zimanê viyetnamî
 |
| Zimanên tên bikaranîn | * Tày
* Zimanê viyetnamî
* Eastern Cham
* Bulo Stieng
* Khua
 |
| Rêveberî | dewleta yekpare, pergala yekpartiyî, komar  |
|  •  | Serokdewlet | Tô Lâm (2024–)  |
|  •  | Serokwezîr | Phạm Minh Chính (2021–)  |
| Avakirin |
|  •  | Dema avakirinê | 2 tîrmeh 1976 (yekîtiya siyasî), 2 îlon 1945 (Declaration of Independence of the Democratic Republic of Vietnam, declaration of independence), 1804 (names of Vietnam, nav, –1839)  |
|  •  | Rûerd | 331.690 kîlometre çargoşe  |
| Gelhe |
|  •  | Giştî | 96.208.984 (2019)  |
| Demjimêr | * UTC+7
* Asia/Ho\_Chi\_Minh
 |
| Hatûçûna ajotinê | * rast
 |
| Koda telefonê | +84 |
| **Malper**    |

**Viyetnam** an jî **Komara Sosyalîst a Viyetnamê** welatekî li başûrê rojhilatê Asyayê ye. Paytexta Viyetnamê Hanoi ye.

## Galerî

* Tengava Ha Longê

## Çavkanî

## Girêdanên derve

 Li Wikimedia Commons medyayên di warê Viyetnam de hene.
# Atom

Atomeke helyûmê (dendik bi rengê pembe xuya dike, ewra elektronan bi rengî reş e). Di wêneyê mezinkirî de, dendika atomê ku tê de du proton û du notron hene. Ångström û fm pîvanên dirêjbûyînê ne, 1 Å, anku 1 Ångström = 0,1 nanometre ye; 1 fm anku 1 femtometre = 10-15 metre ye.
**Atom** (ji zimanê yewnanî: ἄτομος, *átomos*, tê wateya "yê ku nayê parçekirin") an jî **gerdîle** ,parçeya elementê ya herî biçûk e û hemû taybetmendiyên kîmyayî yên elementê tê de dixuyînin.

Her atom ji dendik û elektronan pêk tê. Hundirê dendikê da jî notron û proton hene. Notron ne xwedî bar in. Hemî proton xwediyê barê pozîtîv in.

Atom, li goreyî qaydeyên fizîka quantûm tên kolandin.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* Li Wikimedia Commons medyayên di warê Atom de hene
# Molekul

**Molekul** , **gerd** an jî **nûn** di kîmyayê da bihevranûsyana du an zêdetir ji atoman e ko bi helkevtineka (aranceyeka) nemazeyî bi bandên kîmyayî bihevra dinûsin. keristeyên kîmyayî bi awayekê bêsînor bi pajên biçûktir ji heman keristeyî nahên dabêşandin: molekul bi giştî wekî biçûktirîn paj ji her keristeyekê kîmyayî dihêt dîtin ko hêşta saloxetên kîmyayî yên wî keristeyî pêra hene. Hindek ji keristeyên saf (mîna asinkalan (metalan) û kirîstalan) wesa baştir dihên fehmîn (fêmkirin) ko li şûna molekulan ji tor anko şebekeyên nemazeyî yên atoman an ayonan pêkhatibin.

Di zanistên molekulî da, molekul hebûneka kîmyayî ya têra xwe tebitî û ji aliyê karevayî ve bê-alî ye ko ji du an zêdetir atoman pêkhatîye. Têgeh anko konsepta molekula yek-atomî, her wekî ko di gazên nobel da dihêt dîtin, bi giştî tenê di bîrdoza livînkî (kinetic theory) ya gazan da dihêt bikaranîn. Di vê bîdozê da behsa kerî yên gazan wesa dihêt kirin herwekî ko yek molekul, bê guhdana bi pêkhata wê.

## Dîrok

Hizra molekulê ji bo cara pêşîn di sala 1811'ê da li aliyê Avogadroyî ve hat behskirin û wekî verêja Qanûna Nisbetên Diyarkirî û Çendqatên (1803-1808) Daltonî ji aliyê piranî ya kîmyageran ve hat pejirandin. Lê hizira molekulan wekî tiştekê cida ji pêkhata matematîkî ya edetî ya maddeyî heta karên zanayê navdar Perrinî (1911) di civatên fîzîknasan da jihê gengeşeyê bû û pozîtîvîstên mîna Maxî (Mach) bi rijdî li beranberî vê hizrê berxwedida. Bîrdoza nû ya molekulan gelek mifayê ji teknîkên hijmarî yên ko kîmyaya hijmarî berdest kirine dibînit. Bi dehan molekulên nû bi arîkarî ya şebengbînî ya hûrpêl (mikrowêyv spektroskopî) di valahiya navstêran da hatine niyasîn.

## Çavkanî
# Av

Sûlavek
**Av**, vexwarineke zelal û bêtam a ku ji hemî lawir û şênkatiyan re pêdivî ye. Di nava oksîdan de an jî dibe ku di nava pêkhatiyan de, pêkhatiya herî girîng e ji bo xweza û jiyanê.

Av, xwediyê formula kîmyewî WIKINIUM\_MATH\_PH\_0 ye û molekulekî ne rastexêzeyî ye. WIKINIUM\_MATH\_PH\_2 de di navbera girêdebûna oksîjenê de goşe 104,50° ye. Herdu aliyên hîdrojenê, li gor aliyê oksijen ê pozîtîv e lewma jî molekul girêdebûnekî kovalenta polar pêk tîne. Ji bo vê sedemê jî moment dipol e.

## Girêdanên derve

 Li Wikimedia Commons medyayên di warê Av de hene.
 **Wîkîferheng: av** – Mane, etîmolojî, werger û bêhtir
## Çavkanî
# Kîmya

**Kîmya** yan jî **kemî**, zanîna li ser struktûr, xislet, hokarî û guhertina keresteyên xwezayî ye. Kemî, têrkera ku heyî û ankû tişta ku heyî, reng, awa, û temenê wê yê ku jê afirî hemûyan ku fahm bike lê dikolê. Bi teybetî, li ser esasê lêkolînkirinê bi lêkolînê re tê ser ziman. Wusa tê gotin û bawer kirin ku gotina kemî, ji ya Semî tê. Gotina semî jî, di wate ku rastkirin û awa dayîna tiştan bi rêzkerî kirna û sentezkirina wan re xwediyê wateyekê bûya.

Kîmya, di temenê ceribandinê de gelek beşên pêşketina. Hemû ji bi lêkolînî, dikin ku fahm bikin. Minaq, atom ji melokulan pêt tê. Têkiliya nava melokulên we Notron, Proton û Elektron û hwd, çawa ya, çawa têkiliyê bi hevdû re didênin. Çawa bi hevdû re di ahangekê de na, û hwd, ku hê gelek aliyên din jî di nav de hena ku em rêz bikin li vir, hemûyan hewl didin ku li gorî wastîya wan fahm bike.

## Dîroka wê

Di demên berê de, di dema ku bo xwarin were çê kirin pêşî dihat kifşkirin wê çi bikina nava hevdû. Ev hin bi hin pêş dikeve. Minaq, ji bo xweşikbûnê jinan andako çê kirin û li rûyê xwe dixistin bû ku bêhna xweşik ji wan were û xweşik bin. Ew çêkirin û ku ka çi dikina nava hevdû de, ew hemû teybetmendiyaka wê tevlikirina li nava hevdû, ya ku mirov bi kemîyê re bêne ser ziman hena. Minaq, di dema Sûmer, Babil Gûtî, Hûrî û Mîtannî, Medî û hwd, hesin dikat halandin û jê tişt dihat çê kirin. Zêr û zêv hevdû û dihat helandin û jê tiştênw eke guhar û hwd dihat derxistin. Ev hemû, dideê nîşandin ku di nava wan de semî pêşktibû bû. Piştre jî ku dem tê dema me em dibînin ku bi zanistê re bi metodên ceribandinê wê gelek metod pêş bikevin.

## Zanist û kemî

Zanist, aliyekî wê yê ku weke lingê wê mirov bihasibinê ê ceribandinê heya û li ser kemîyê ya. Kemî jî, hinekî di temenê cerbandin û fahmkirinê de xwediyê wateyê ya.

## Binêre herwiha

* Element
* Tabloya periyodîk a elementan
* Kanza

## Çavkanî

## Girêdanên derve

 Li Wikimedia Commons medyayên di warê Kîmya de hene.
# Civaknas

**Civaknas** mirovê ku ew bi aqilê civakê re tîne ser ziman a. Mirovê civaknas, mirovê ku civakê bi dîroka wê re lêkolîn dike. Pêşketin û pêşveçûnên nava civakê bi hemû rewş, bûyar û bûyînên ku dibin re dike ku fahm bike û bîne ser ziman. Her civak, xwediyê dîrok, jîyan û pêşketina bi xwe re ye. Kar û xabeta civaknas, ew e ku civakê û civaknasiyê bi hemû aliyên wê re hilde li dest û fahm bike. Dîroka civakê a civaknasîya wê fahm bike û binivîsîne.

## Çavkanî
# Cîhana nû

Nexşeyek ku cîhana kevin (Ewrasya û Afrîka) û cîhana nû (Okyanûsya û Amerîka) nîşan dide.
**Cîhana nû** (bi latînî: *Mundus novus*) têgîneke ku piraniya axên li nîvkada rojava ku bi taybetî parzemîna Amerîkayê vedibêje. Ev têgîn di destpêka sedsala 16an de, di Serdema Vedîtinên Ewropayê de, ji aliyê kaşifê îtalî Amerigo Vespucci ve hate nasandin ku belavokên *Mundus novus* weşandiye ku pê guman bûye ku axên li rojavayê Okyanûsa Atlantîkê (ku di demek kurt de ji ber navê Amerigo wekê Amerîka hatiye binav kirin) hatine keşifkirin, parzemînên nû pêk tînin.

Ev têgihîştin asoyên erdnîgariyên erdnîgarnasên ewropî yên berê firehtir kiriye ku ew difikirîn ku cîhan tenê Afrîka, Asya û Ewropa vedihewîne ku bi hev re wekî "Cîhana kevin" hatine naskirin.

## Dîtin

Hatiye diyar kirin ku Kolumbus heta mirina xwe, di sala 1506an de bawer dikir ku rêwîtiya wî ya ber bi rojava ve ew gihandiye keşfkirina girav û beşên Asyayê ku di wê demê de bi hev re wekî "Hindistan" dihatin binavkirin. Ji ber vê sedemê, spaniyan heta sedsala 18an Amerîkayê wekê *Las Indias* bi nav dikirin. Gelên xwemaliyên Amerîkaya Bakur bi Îngilîzî wekî Red Indians û bi almanî jî wekî Indians dihate binavkirin ku di heman demê de gelên xwemaliyên yên Amerîkaya Navîn û Amerîkaya Başûr wekî *Indios* dihatin binavkirin.

Lêbelê baweriya hinek erdnîgarnas û keşifkaran ku di nav de Amerigo Vespucci jî hebû ku wan di sala 1500an de parzemînek nû dîtiye, di demek kurt de hatiye piştrast kirin.

## Çavkanî
# Mayonez

Mayonez
**Mayonez** soseke qalind û sare û ku normalî ji bo balolk û seleteyan tê bi kar anî . Ew emulsiyoneke qayîm ji zêd, zêrika hêķê , ava lêmûn an jî sirke ye. Proteîn û lesitîn ji zêrika hêkê li mayonezê wek emulgator tê bi kar anî.[1] Girêdana arşîvê 2020-04-14 li ser Wayback Machine Rengê mayonez bi cidatî ye ema zêdetir spî , rengê kremê an jî safirî ye.

## Çavkanî