Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Şerab

| Şerab |
| --- |
|  |
|  |
| biguhêre - Wîkîdaneyê biguhêre |

Şeraba fransî
**Şerab** an jî di mîtolojiya kurdî wek **şorav**, **xwînî**, **wîn** tê naskirin (bi latînî: *vinum*) vexwarineke alkolîk e ku ji tiriyan (tirî, tirih, tirab) tê çêkirin û li Kurdistan û Anatolyayê ji demên gelek kevnare tê çêkirin.

Gorî cureyê tirabê, şerab jî dikare sor, reş an spî be. Hin cureyên şerabê hene ku ji fêkiyan û birincê tên çêkirin lê ne ewçend navdar in.

## Etîmilojiya şerabê

Şerab ji latînî (*vino, vinum*) derbasî zimanên rojavayî bûye. Tê texmînkirin ku cara pêşîn di sefera Îskenderê Mezin a berî Hindistanê de Ewropayiyan şerab dîtine û birine wir. Vin (bilêvkirina kurdî: vîn), gorî hin zanyaran ji bêjeya *gwini* (wekî xwînê) ya gurcî derketiye.

Bi hatina ereb û îslamê wekî huner, muzîk, wênesaziyê alkol û şerab jî hatiye qedexekirin. Bi texmînî bêjeya şerab ji demê şûnde wekî macazî ketiye zimanê kurdî û zimanên din ên îraniyan (lewra ew jî pirranî ola îslamê dihewînin).

## Kurtedîroka şerabê

Wîsle, alaveke kevnar e ji bo givaştina tirî û çêkirina şerabê ye.
Li gorî zaniyaran, bi taybetî li herêmên wekî Kurdistanê û bi giştî li deverên Hîvika Derametbar di sedsala 6'em a beriya zayînê de hatiye çêkirin. Ji bo vê yekê texmîn dikin ku dibe ku destpêka çêkirina şeraban li vê herêmê be; wekî din, navê tiriyê di gelek zimanan de wekî bi zimanê kurdî ye. Ji ber ku şorîn e, di çanda devkî ya kurdî de wekî şorav, şorab, şerab hatiye binavkirin. Di zimanên îranî yên kevn de *ab* (av) e.

Dîsa di şarezayiya Misirê û ya Yewnanistana kevnare de jî hilberîna şerabê bipêşketî bûye. Di ola xristiyaniyê de şeraba ku bêî tevlîbûn e, wekî vexwarineka pîroz hatiye destnîşankirin. Herwekî di ola zerdeştiyê, elewîtîyê de jî cihekê xwe yê girîng heye.

Şerab di çand û hunerê de sîmbola evînî û bohemyayê ye. Gava mirov behsa şerabê bike, divê mirov helbestvan û fîlozofê faris Omer Xeyam ji bîr neke.

Piştî belavbûna ola îslamê li Kurdistanê tê gotin baxçeyên tiriyan ên bêhempa hatine qedexekirin û tunekirin. Lewra îslamê hemî cureyên vexwarinên eywankirî qedexe kiriye. Lê îro kêm be jî li Mêrdîn, Dîlok û Rihayê dîsa hilberîna şerabê ji tiriyên Kurdistanê tê kirin.

## Welatên ku di rêza sereke de hilberînê dikin

* Fransa
* Îtalya
* Spanya
* DYA
* Arjentîn
* Çîn
* Awistralya
* Afrîkaya Başûr
* Almanya
* Şîle

## Çavkanî
# Kulîçe

Kulîçe
**Kulîçe**, (ji bandora romî carnan paste) ji komekê şîraniyên ji hevîrê tên çêkirin re dibêjin. Ji bo hevîrê wê bê poxandin (belkirin) hevîrtirş na, lê karbonat tê bikaranîn.

## Hin ji cureyên kulîçeyên Kurdistanê

* Kulîçeya Şingalê
* Kulîçeya Hewlêrê, kulîçeya Kerkûkê, kulîçeya Soranan
* Kulîçeya dapîrê
* Kulîçeya helawê
* Kulîçeya pêçange ya darçînê, kulîçeya heciyan
* Kulîçeya belalûkê
* Kulîçeya Mem û Zînê, kulîçeya ron a bi fêkiyan
* Kulîçeya birçiyan, kulîçeya herî birûn e
* Kulîçeya bi loqim a Amedê

Kulîçeyên nûjen gelek krema, fêkî, çîkolate, vanîlya hwd bikartînin. Kulîçeyên kurdî mirov dikare di beşan de kom bike: Kulîçeyên zivistanê û yên havînê.
# Nan

Jineke kurd nên çêdike.
**Nan** xwarinek e ji hevîrê ardê (arvan) tê çêkirin.
Nan di firneyê de, di tenûrê de yan jî li ser sêlê tê pêjan. Niha bi sedan cureyên nanê tên xwarin. Berê li Kurdistanê bo nanê pirranî ardê genim, lazûtê dihate bikaranîn.

Nan gorî melzemeyê xwe dikevin bin koman. Heger ji şikevayê (pelhevîr) be dibe kilor, heger li ser xwarin an sos hebe dibe patîle yan pîza, tenê ji hevîrê be dibe kate, heger şîrîn be dibe kulîçe. Kurd ji nan, nanê ku tê ser destexaneyê (sifre) û bi wê xwarin tê xwarin, fêhm dikin. Ên din wekî kilor, kulîçe, kate yan patîle binavdikin.

## Nanên kurdî

* Berwesêl (?)
* Berweste
* Destenan, deztenan (?)
* Kût
* Kûtêşa
* Nanê loş
* Nanê vêtîr an nanê fetîr, nanê bêhavên (bêeyvan)
* Nanê helîte
* Nanê hilhatî, nanê hilehtî
* Nanê mêzînê, nanê firneyê
* Nanê patîleyî, yan tenê patîle
* Nanê sêlê
* Nanê şikeva, galeta
* Nanê tenûrê (tendûr)
* Nanê tirş
* Nanê toraqê
* Nanê tûj
* Nanê şilikî
* Nanê mişeliqê (?)
* Nanê mîr, nanê xweşik
* Pate, patot
* Rikak
* Teptepe, nanê temayan jî dibêjin, nanê qulqulî
* Totiknan, totik (nan)
* Xerwal
* Nanê kakilê
* Nanê garis, nanê garisî
* Nanê pincarê
* Nanê rûs, nanê ûris
* Nanê etor
* Nanê pilûrkî (?)

## Nanên cuda cuda

* Nanê Kurdistanê
* Nanê şêrîn ê ewropî
* Çar semon
* Kerek nanê frensî
* Nan li firneyekê
* Nanê îtalî
* Nan ji Viyanayê
* Nan ji tenûrê
* Nanê kerkirî
* Babolkên nanî
* Xwê, don, zeyt û av çêjê didin nan

## Girêdanên derve

 **Wîkîferheng: nan** – Mane, etîmolojî, werger û bêhtir
# Kat

Katekî dara narewanê
**Kat** bi kurdî ji bo şaxên nû yên ku ji gulî û koka darê derdikevin re tê gotin. Her sal, ji biharê û pê ve katên nû li daran dikevin û piştî ku ew kat mezin bûn, dibin gulî. Ji bo mirov jê re bêje gulî, divê gelek katên nû li wê katê bikeve.

Katên kartolê
# Fêkî

Mêweyên cuda cuda li sûka La Boqueria [Le Bûkeriye] ya Barselona, Ketelonya (Spanya)
**Fêkî**, Mêwe û Meywe bi kurtî cureke ji curên xwarinê ku em bi çandinê dertînin. Şêwên fêkiyan gelek in, wek sêv, tirî, lîmon, mûz, zebeş û hwd.

Havilên fêkî li tendirustiya mirov pir heye, ji ber ku vîtamîn û elementên yê rind tê de heye vîtamîn (A, B, C...), dîsa fêkî hêz û enerjî dide laşê mirov bi şîraniyî û şekirê ku tê de û çend hevilên (faydeyên) din. Di kurdî da navên xwe yên din ew in:

## Çavkanî
# 1921

◄ |
Sedsala 19an |
**Sedsala 20an**
| 21ê

◄◄ |
◄ |
1917 |
1918 |
1919 |
1920 |
**1921**
| 1922
| 1923
| 1924
| 1925
| ►
| ►►

## Bûyer

### Cîhan

(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

### Kurdistan

## Jidayikbûn

* 23ê adarê – Gert Fritz Unger, nivîskarê alman

## Mirin

(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
# Selete

Selete (Dihok)
**Selete** ji xwarinên teze yan konservekirî yên pirranî bi sarî tên xwarin re dibêjin. Dema mirov behsa seleteyê bike, bêhtir kidak (hêşînnahî, zebze) û fêkî tên bîra mirov.

## Wateya bêjeyê

Bêjeya "selete" ji zimanê fransî tê. Îtalyayî jê re *insalata* dibêjin ku ji zimanê latînî derbas bûye. Tê wateya "xurdemeniya xwêkirî". Bi hezaran salan in, mirovahî vê teknîkê bikartînin ku temenê xurdemeniyan dirêj dike.

Yekemîn pirtûka ku li ser seleteyan hatiye nivîsîn a John Evelyn e ku navê wê Acetaria (1699) ye.

### Berkelî û sosên seleteyan

Seleteyek ji hêşînahiyê, pirranî bi çêncan (sosan) tê xwarin. Hin alîkar û berkeliyên seleteyan ên sereke:

* Mayonez
* Cacix
* Sirke
* Rûnê zeytê
* Balzamîko
* Biharat (biharbêhn)
* Penîr
* Masî û çêjên din ên deryayî
* Goştê mirîşkê
* Kuvark

## Servîsa seleteyan

Seleteyê mirov dikare bi tevî xwarinan jî pêşkêş bike, bi tenê jî. Li aşxaneyan pirranî bi xwarinan re bên dayîn jî, ji ber ku selete bo tenduritiya mirov bikêr û baş in, roj ji rojê xwarina wê zêde dibe, aşxaneyên xwerû bo xwarina seleteyan in vedibin. Seleteyên kurdî bêhtir xweş in, lewra kurd gelekê sûdê ji pincarên çolê werdigirin.

## Galerî

* Seleteyeke romanyayî

## Girêdanên derve

* Lebensmittel von A-Z: Salate Girêdana arşîvê 2011-10-20 li ser Wayback Machine auf was-wir-essen.de (bi almanî, lîsteya xurdemeniyan)
# Girav

Girava Espalmadorê
**Girav**, **dorav** an **gizirt** ji reşahiyên (bej) ku hawirdorên wan bi avê tije ne re tê gotin. Sê beşê giravan hene: Hin perçeyên zinaran an resîf, giravok û giravên esasî. Li hin deran gelek girav li cem hev cih digirên, ji van ra komgirav tê gotin. Hin girav wek kevan an xelekekî rêz dibin, ji van ra jî rêzegirav tê gotin.

Di devokên kurdî de ji giravê re durge jî tê gotin.

## Çavkanî

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Ev gotara erdnîgariyê, li ser bingeha Ferhenga Erdnigariyê hat nivîsandin.* |
# Kalaş

**Kalaş** an jî **Kilaş**, navê berhemeke pêlav (solên) kurdan e. Ew berhemeke kurdî ya xweser û klasîk e. Bi taybetî li Başûr û Rojhilatê Kurdistanê tê çêkirin. Kalaş xwediyê dîroka çandeke gelek kevn e. Dîroka çêkirina Kalaşê bêtirî 1000 salî ye.

Kalaş bi destan tê çêkirin, karekî gelek zehmet e, ked û xwêdan dixwaze. Madeyê wê yên xam ji qumaş û postên dewaran e. Solbend qumaş û çermên dewaran zirav zirav jêdikin, dihunên û piştre bi çaqûç û amûrên taybet dikutin, didirûn û dinexşinin. Westayekî heri baş û çalak di hefteyeke de bi tenê dikare cotek kalaş çêbike. 17 metre qumaş di paniyên cot pêlav de dikutin û bi kar tînin. Weha li ser dixebitin ku ev 17 metre dibe yek perçe û dimîne. Temenê Kalaşê pênc sal in. Lê tamîrkirana kalaşa kevn 10 xulek (deqîqe) digire.

Hûn dizanin niha kopiya tiştan ji ber destê çiniyan rizgar nabe. Lê kalaş kareki weha zehmet e ku çînî jî nikarin kopî bikin û sexteyê wê çêbikin. Kalaş îro jî li Başûr û Rojhilat di nav kurdan populer e. Ji bo çêkirinê mirov dikare bi mehan bikeve dorê.

## Taybetiyên kalaşê

Mirov dikare taybetiyên kalaşê weha bi rêz bike: Ji ber ku ne yek perçe ye û di nav hev de hûr hûr hunadiye hewa digire. Lingên mirov rehet dikin. Bi taybetî ji bo welat û herêmên germ gelek baş e û lingên mirov bêtir xwêdan nadin.

* Nerm in, elastikî ne û lingê naêşine.
* Zihm in û li gorî herêmên çiyayî ne.
* Ji bo lingên şehîk gelek pêkan in û baş in.
* Ji bo ku rast û çepên wan nêzîkî hev in û zarok di dema pêlêkirinê de zahmetiyê nakşinin.
* Ji bo ji bendên qumaş postên dewaran tên amade kirin ji êşa piştê re gelek baş e.
# Şimik

| Şimik |
| --- |
|  |
|  |
| biguhêre - Wîkîdaneyê biguhêre |

**Şimik** tiştên sivik in ku yek hêsanî kare bixe lingê xwe û jê ke û armanca wan ew e bê yek li hundurû (bi taybetî li malê) yan jî li hewşê bişuxilîne. Wextê ku li hundurû yek bixe piyên xwe ew rehetî û parastinê didine lingên yekî.

## Tarîx

Tarîxa qeydkirî ya şimikan kare heta salên 1100an ve were şopandin. Li Rojavayê dinyayê, qeydî karin tenê heta sala 1478 werin şopandin.

 Pêlên zewacê yên Peranakan ên Çînî yên ji dawiya sedsala 19an
Şimik li Çînê ji sala 4700 berî mîladê ve hene. (çavkaniya baştir hewce ye) Ew ji pembû yan jî ji xiftanê dihatine çêkirin.

## Çavkanî