Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Nîjerya

| Federal Republic of Nigeria  Nîjerya Nijeriya  |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Ala | Mertal |

 |
| **Dirûşm:**Unity and Faith, Peace and Progress  |
| **Sirûd:**Nigeria, We Hail Thee   |
|  |
| **Paytext** | * Abuja (1991–)
* Lagos (1914–1991)

 9°Bk, 8°Rh |
| Zimanên fermî | * zimanê inglîzî
 |
| Zimanên tên bikaranîn | * zimanê inglîzî (zimanê duyem, 60.000.000)
* Hausa
* Nigerian Pidgin
* îgbo
* Èdè Yorùbá
 |
| Rêveberî | komara federal  |
|  •  | Serokdewlet | Bola Tinubu (2023–)  |
|  •  | Serokwezîr | Bola Tinubu (2023–)  |
| Avakirin |
|  •  | Dema avakirinê | 1 çiriya pêşîn 1963  |
|  •  | Rûerd | 923.768 ±1 kîlometre çargoşe  |
| Gelhe |
|  •  | Giştî | 211.400.708 (2021)  |
| Demjimêr | * UTC+1
* Africa/Lagos
* West Africa Time
 |
| Hatûçûna ajotinê | * rast
 |
| Koda telefonê | +234 |
| **Malper**   |

**Nîjerya** an jî **Komara federal a Nîjeryayê** (bi inglîzî: Federal Republic of Nigeria), welatekî rojavayê Efrîqayê ye. Ji sala 1991'ê û vir de paytextê Nîjeryayê bajarê nû yê bi navê Abuja ye. Nîjerya ji aliyê petrolê ve dewletekî dewlemend e û endamê OPEC'ê ye.

Nîjerya bi nifûsa xwe ya 133.881.703 kesî dewleta herî qerebalix ê Efrîqayê ye. Zimanê fermî yê vî welatî îngilîzî ye.

## Nifûs

Nifûs li gorî salan|

| Sal | Nifûs | ±% |
| --- | --- | --- |
| 1963 | 48.128.461 | —     |
| 1964 | 49.169.820 | +2,2% |
| 1965 | 50.238.570 | +2,2% |
| 1966 | 51.336.376 | +2,2% |
| 1967 | 52.468.594 | +2,2% |
| 1968 | 53.640.549 | +2,2% |
| 1969 | 54.859.202 | +2,3% |
| 1970 | 56.131.845 | +2,3% |
| 1971 | 57.453.735 | +2,4% |
| 1972 | 58.829.321 | +2,4% |
| 1973 | 60.285.455 | +2,5% |
| 1974 | 61.857.025 | +2,6% |
| 1975 | 63.565.601 | +2,8% |
| 1976 | 65.426.979 | +2,9% |
| 1977 | 67.425.439 | +3,1% |
| 1978 | 69.512.236 | +3,1% |
| 1979 | 71.619.219 | +3,0% |
| 1980 | 73.698.099 | +2,9% |
| 1981 | 75.729.574 | +2,8% |
| 1982 | 77.729.805 | +2,6% |
| 1983 | 79.729.313 | +2,6% |
| 1984 | 81.775.217 | +2,6% |
| 1985 | 83.901.572 | +2,6% |
| 1986 | 86.118.046 | +2,6% |
| 1987 | 88.412.920 | +2,7% |
| 1988 | 90.773.617 | +2,7% |
| 1989 | 93.179.760 | +2,7% |
| 1990 | 95.617.350 | +2,6% |

 |

| Sal | Nifûs | ±% |
| --- | --- | --- |
| 1991 | 98.085.373 | +2,6% |
| 1992 | 100.592.242 | +2,6% |
| 1993 | 103.144.749 | +2,5% |
| 1994 | 105.752.796 | +2,5% |
| 1995 | 108.424.827 | +2,5% |
| 1996 | 111.166.210 | +2,5% |
| 1997 | 113.979.481 | +2,5% |
| 1998 | 116.867.371 | +2,5% |
| 1999 | 119.831.888 | +2,5% |
| 2000 | 122.876.727 | +2,5% |
| 2001 | 126.004.992 | +2,5% |
| 2002 | 129.224.641 | +2,6% |
| 2003 | 132.550.146 | +2,6% |
| 2004 | 135.999.250 | +2,6% |
| 2005 | 139.585.891 | +2,6% |
| 2006 | 140.431.790 | +0,6% |
| 2007 | 147.187.353 | +4,8% |
| 2008 | 151.208.080 | +2,7% |
| 2009 | 155.381.020 | +2,8% |
| 2010 | 159.707.780 | +2,8% |
| 2011 | 164.192.925 | +2,8% |
| 2012 | 168.833.776 | +2,8% |
| 2013 | 173.615.345 | +2,8% |
| 2015 | 182.202.000 | +4,9% |
| 2017 | 190.886.311 | +4,8% |
| 2021 | 209.603.600 | +9,8% |
| 2021 | 211.400.708 | +0,9% |

 |
| Çavkanî: hezîran  |

## Çavkanî

## Girêdanên derve

 Li Wikimedia Commons medyayên di warê Nîjerya de hene.
# Malezya

| Malaysia  Malezya Malaysia  |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Ala | Mertal |

 |
| **Dirûşm:**Unity Is Strength  |
| **Sirûd:**Negaraku  Duration: 59 seconds.0:59 |
|  |
| **Malezya li ser nexşeyê** Wikimedia | © OpenStreetMap |
| **Paytext** | * Kuala Lumpur

 3°46'49.83996"Bk, 102°18'51.70201"Rh |
| Zimanên fermî | * Malay
 |
| Zimanên tên bikaranîn | * zimanê inglîzî (zimanê bav û kalan, 380.000)
* zimanê inglîzî (zimanê duyem, 7.000.000)
* Zimanê malayî
* colloquial Malay
* Kantonî
 |
| Rêveberî | padîşahiya destûrî, federal monarchy, monarşiya bi hilbijartinê, monarşiya parlamenter, federasyon  |
|  •  | Serokdewlet | Ibrahim Iskandar of Johor (2024–)  |
|  •  | Serokwezîr | Anwar Ibrahim (2022–)  |
| Avakirin |
|  •  | Dema avakirinê | 16 îlon 1963  |
|  •  | Rûerd | 330.803 kîlometre çargoşe  |
| Gelhe |
|  •  | Giştî | 34,564,810 |
| Demjimêr | * UTC+8
* Asia/Kuala\_Lumpur
 |
| Hatûçûna ajotinê | * Çep
 |
| Koda telefonê | +60 |
| **Malper**    |

**Malezya**, (bi zimanê malayî: *Malaysia*), welateke başûrê rojhilatê Asyayê ye ku padîşahiyeke destûrî ya federal e. Welat ji 13 parêzgeh û ji sê herêmên federal pêk tê ku ji hêla Deryaya Çîn a Başûr ve bi du deverên wekê Malezyaya Nîvgirav û Malezyaya Rojhilat a Borneo hatiye dabeş kirin. Malezyaya nîvgiravî bi Taylandê re sinorê bejayî û deryayî parvedike û bi Sîngapur, Vîetnam û Endonezyayê re jî sinorên deryayî parvedike. Kuala Lumpur paytexta neteweyî ye û bajarê herî mezin ê welêt e û navenda şaxê qanûnî ya hikûmeta federal e. Putrajaya navendeke îdarî ye ku hem kursiya şaxê rêveberiyê (kabîne, wezaretên federal û ajansên federal) û hem jî şaxa dadwerî ya hikûmeta federal temsîl dike.

## Dewlet û herêmên otonom ên Malezyayê

Malezya ji 13 dewlet û 3 herêmên federal pêk tê.

## Malezyaya Rojava

 *Gotara bingehîn: Malezyaya Rojava*
* Johor
* Kedah
* Kelantan
* Kuala Lumpur (herêma federal)
* Melaka (Malacca)
* Negeri Sembilan
* Pahang
* Perak
* Perlis
* Penang (Pulau Pinang)
* Putrajaya (herêma federal)
* Selangor
* Terengganu

## Malezyaya Rojhilat

 *Gotara bingehîn: Malezyaya Rojhilat*
* Labuan (herêma federal)
* Sabah
* Sarawak

## Dîn li Malezyayê

Li geli Malezyayê 63,5% xwe misilmanên ne. 18,7% en xwe budîst, 9,1% xiristiyan û 6.1% hindû ne.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

 Li Wikimedia Commons medyayên di warê Malezya de hene.
# Togo

| Togo  Togo |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Ala | Mertal |

 |
| **Dirûşm:**Work, Liberty, Homeland  |
| **Sirûd:**Terre de nos aïeux  |
|  |
| **Togo li ser nexşeyê** Wikimedia | © OpenStreetMap |
| **Paytext** | * Lomé

 8°15'0.00"Bk, 1°10'59.99"Rh |
| Zimanên fermî | * zimanê fransî
 |
| Zimanên tên bikaranîn | * Kabiye
* Lama
* zimanê fransî
* Ewe
* zimanê moba
 |
| Rêber |
|  •  | Serokdewlet | Jean-Lucien Savi de Tové (2025–)  |
|  •  | Serokwezîr | Faure Essozimna Gnassingbé (2025–)  |
| Avakirin |
|  •  | Dema avakirinê | 27 nîsan 1960  |
|  •  | Rûerd | 56.785 ±1 kîlometre çargoşe  |
| Gelhe |
|  •  | Giştî | 7.797.694 (2017)  |
| Demjimêr | * UTC+0
* Africa/Lome
 |
| Hatûçûna ajotinê | * rast
 |
| Koda telefonê | +228 |
| **Malper**   |

**Togo**, welatekî Efrîqa rojava ye û yek ji welatên herî biçûk ê Efrîqayê ye (56 785 km²). Cîranên Togoyê; li bakur Bûrkîna Faso, li rojava Bênîn û li rojhilat Gana ne.
Paytexta Togoyê **Lomê** ye. Nifûsa Togo 5 399 236 e û ji xeynî fransî gellek zimanên din ên fermî hene (*Êwê an Mîna, Kabiyê, Moba, Cotokolî...*). Togo di sala 1960'an de serxwebûniya xwe bidest xistiye.

## Nifûs

Nifûs li gorî salan|

| Sal | Nifûs | ±% |
| --- | --- | --- |
| 1960 | 1.580.513 | —     |
| 1961 | 1.597.528 | +1,1% |
| 1962 | 1.612.758 | +1,0% |
| 1963 | 1.631.763 | +1,2% |
| 1964 | 1.662.072 | +1,9% |
| 1965 | 1.708.632 | +2,8% |
| 1966 | 1.774.029 | +3,8% |
| 1967 | 1.855.445 | +4,6% |
| 1968 | 1.945.781 | +4,9% |
| 1969 | 2.034.909 | +4,6% |
| 1970 | 2.115.521 | +4,0% |
| 1971 | 2.185.661 | +3,3% |
| 1972 | 2.247.575 | +2,8% |
| 1973 | 2.303.345 | +2,5% |
| 1974 | 2.356.623 | +2,3% |
| 1975 | 2.410.446 | +2,3% |
| 1976 | 2.464.459 | +2,2% |
| 1977 | 2.518.572 | +2,2% |
| 1978 | 2.576.477 | +2,3% |
| 1979 | 2.642.853 | +2,6% |
| 1980 | 2.720.838 | +3,0% |
| 1981 | 2.812.051 | +3,4% |
| 1982 | 2.915.098 | +3,7% |
| 1983 | 3.026.308 | +3,8% |
| 1984 | 3.140.297 | +3,8% |
| 1985 | 3.252.995 | +3,6% |
| 1986 | 3.363.537 | +3,4% |
| 1987 | 3.472.650 | +3,2% |
| 1988 | 3.579.803 | +3,1% |

 |

| Sal | Nifûs | ±% |
| --- | --- | --- |
| 1989 | 3.684.782 | +2,9% |
| 1990 | 3.787.602 | +2,8% |
| 1991 | 3.887.716 | +2,6% |
| 1992 | 3.985.364 | +2,5% |
| 1993 | 4.082.422 | +2,4% |
| 1994 | 4.181.481 | +2,4% |
| 1995 | 4.284.497 | +2,5% |
| 1996 | 4.392.177 | +2,5% |
| 1997 | 4.504.291 | +2,6% |
| 1998 | 4.620.710 | +2,6% |
| 1999 | 4.740.974 | +2,6% |
| 2000 | 4.864.753 | +2,6% |
| 2001 | 4.992.225 | +2,6% |
| 2002 | 5.123.674 | +2,6% |
| 2003 | 5.258.956 | +2,6% |
| 2004 | 5.397.851 | +2,6% |
| 2005 | 5.540.214 | +2,6% |
| 2006 | 5.685.845 | +2,6% |
| 2007 | 5.834.806 | +2,6% |
| 2008 | 5.987.491 | +2,6% |
| 2009 | 6.144.457 | +2,6% |
| 2010 | 6.337.000 | +3,1% |
| 2011 | 6.472.304 | +2,1% |
| 2012 | 6.642.928 | +2,6% |
| 2013 | 6.816.982 | +2,6% |
| 2017 | 7.797.694 | +14,4% |
| 2023 | 9.304.337 | +19,3% |
| 2024 | 9.515.240 | +2,3% |

 |
| Çavkanî: Li ser Wîkîdaneyê bibîne  |

## Çavkanî

## Girêdanên derve

 Li Wikimedia Commons medyayên di warê Togo de hene.
# Komara Kongoyê

| Republic of the Congo  Komara Kongoyê République du Congo  |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Ala | Mertal |

 |
| **Dirûşm:**Unity, Work, Progress  |
| **Sirûd:**La Congolaise  Duration: 1 minute and 16 seconds.1:16 |
|  |
| **Komara Kongoyê li ser nexşeyê** Wikimedia | © OpenStreetMap |
| **Paytext** | * Brazzaville

 0°45'0.00"Bş, 15°22'59.99"Rh |
| Zimanên fermî | * zimanê fransî
 |
| Zimanên tên bikaranîn | * Central Teke
* Ngom
* East Teke
* Vili
* Monzombo
 |
| Rêveberî | komara parlamenter  |
|  •  | Serokdewlet | Denis Sassou-Nguesso (1997–)  |
|  •  | Serokwezîr | Anatole Collinet Makosso (2021–)  |
| Avakirin |
|  •  | Dema avakirinê | 1960 (Middle Congo)  |
|  •  | Rûerd | 342.000 ±1 kîlometre çargoşe  |
| Gelhe |
|  •  | Giştî | 6.142.180 (2023)  |
| Demjimêr | * UTC+1
 |
| Hatûçûna ajotinê | * rast
 |
| Koda telefonê | +242 |
| **Malper**   |

**Komara Kongoyê** (bi fransî: *République du Congo*) welatekî rojavayê Afrîkayê ye. Welatên cîran ên Kongoyê, Gabon, Kamerûn, Komara Afrîkaya Navend, û Komara Demokratîk a Kongoyê ne. Li rojavayê Kongoyê Okyanûsa Atlantîkê ye. Dewlet koloniyek kevn yê Fransayê e û di sala 1960an de serxwebûna xwe îlankir. Paytext û bajarê herî mezin Brazzaville ye ku nifûsa wê 2.954.258 e.

## Nifûs

Nifûs li gorî salan|

| Sal | Nifûs | ±% |
| --- | --- | --- |
| 1960 | 1.013.581 | —     |
| 1961 | 1.039.958 | +2,6% |
| 1962 | 1.067.589 | +2,7% |
| 1963 | 1.096.468 | +2,7% |
| 1964 | 1.126.573 | +2,7% |
| 1965 | 1.157.905 | +2,8% |
| 1966 | 1.190.424 | +2,8% |
| 1967 | 1.224.187 | +2,8% |
| 1968 | 1.259.394 | +2,9% |
| 1969 | 1.296.306 | +2,9% |
| 1970 | 1.335.090 | +3,0% |
| 1971 | 1.375.876 | +3,1% |
| 1972 | 1.418.556 | +3,1% |
| 1973 | 1.462.767 | +3,1% |
| 1974 | 1.508.000 | +3,1% |
| 1975 | 1.553.903 | +3,0% |
| 1976 | 1.600.295 | +3,0% |
| 1977 | 1.647.320 | +2,9% |
| 1978 | 1.695.348 | +2,9% |
| 1979 | 1.744.922 | +2,9% |
| 1980 | 1.796.412 | +3,0% |
| 1981 | 1.849.970 | +3,0% |
| 1982 | 1.905.411 | +3,0% |
| 1983 | 1.962.375 | +3,0% |
| 1984 | 2.020.333 | +3,0% |
| 1985 | 2.078.914 | +2,9% |
| 1986 | 2.138.090 | +2,8% |
| 1987 | 2.198.025 | +2,8% |

 |

| Sal | Nifûs | ±% |
| --- | --- | --- |
| 1988 | 2.258.785 | +2,8% |
| 1989 | 2.320.488 | +2,7% |
| 1990 | 2.383.283 | +2,7% |
| 1991 | 2.447.020 | +2,7% |
| 1992 | 2.511.819 | +2,6% |
| 1993 | 2.578.424 | +2,7% |
| 1994 | 2.647.817 | +2,7% |
| 1995 | 2.720.633 | +2,8% |
| 1996 | 2.797.572 | +2,8% |
| 1997 | 2.878.333 | +2,9% |
| 1998 | 2.961.357 | +2,9% |
| 1999 | 3.044.444 | +2,8% |
| 2000 | 3.126.204 | +2,7% |
| 2001 | 3.205.636 | +2,5% |
| 2002 | 3.283.719 | +2,4% |
| 2003 | 3.363.418 | +2,4% |
| 2004 | 3.448.868 | +2,5% |
| 2005 | 3.542.867 | +2,7% |
| 2006 | 3.646.653 | +2,9% |
| 2007 | 3.758.858 | +3,1% |
| 2008 | 3.876.475 | +3,1% |
| 2009 | 3.995.146 | +3,1% |
| 2010 | 4.111.715 | +2,9% |
| 2011 | 4.225.359 | +2,8% |
| 2012 | 4.337.051 | +2,6% |
| 2013 | 4.447.632 | +2,5% |
| 2017 | 5.260.750 | +18,3% |
| 2023 | 6.142.180 | +16,8% |

 |
| Çavkanî: Li ser Wîkîdaneyê bibîne  |

## Girêdanên derve

 Li Wikimedia Commons medyayên di warê Komara Kongoyê de hene.
# Pot-au-feu

Pot-au-feu bi goştê dewarê
**Pot-au-feu** (gotin: [pɔt‿o fø]; bi fransî tê wateya « quşxaneya li ser agir »), hêyavkeke klasîk a fransî ye. Bi taybetî li bakurê Fransayê tê xwarin. Xwarineke quşxaneyê ya pêjgeha fransî ye. Ji zebze, goştê dewarê ye. Ji ber ku ava wê û goşt-zebzeyê wê cuda tên xwarin, gorî pîvan û normên pêjgeha kurd, ev xwarin him şorbe ye, him jî hêyavk.

Gelek variyatên vê hêyavkê hene, lê ya klasîk de divê gizêr, pîvaz, şêlim (binerd, şelxam), pirasa (qurad), bendik (kerefz, kerewîz) hebin. Wekî biharbêhn (biharat) jî îsota reş û garnîturên cuda tên bikaranîn. Ji ziman, parsû, pîlê dewarê goşt tê tîkekirin, pakijkirin. Wekî hêyavkên din berê goştê hindik diqelînin, dikelînin û zebzeyan li quşxaneyê zêde dikin.

Pirranî berê ava goşt, ava vê xwarinê tê servîskirin, paşê jî goşt û zebze. Fransî goşt û zebzeya bêav, bi gormiz (xerdel) û tirşînê dixwin.

## Çavkanî

* William Black: *Plats du Jour – A Journey to the heart of French food*, Transworld Publishers, London 2007, ISBN 9780552154604. (îngilîzî)
# Penîr

Dikaneke penêrfiroşiyê li Amedê
Penêrê helandî yê Qerejdaxê
Zimanê xesî yê Amedê
**Penîr** an **penêr** zadekê hişk e ko ji şîrê çêlan (manga), mihan, bizinan û memikdarên dî dihêt çêkirin. Şîrî bi hêvênê penîrî ango *rennet*ê û tirşandinê dikin penîr. Bakterî dikarin şîrî bitirşînin û dewrekê girîng di pêkhatina penîrî û çêj ango tam û bêhna penîrî da digêrin.

Bi sedan cureyên penîran hene. Penîrên curane bi rêya bikaranîna şîrê memikdarên cuda cuda, bakteriyên cidacida û şêwazên din tên berhemanîn. Zadê ku memikdar dixwerin û bikaranîna giyayên bêhndar jî yek ji rêyên berhemanîna coreyên penîran in.

Jibo hindek penîran şîrî bi sirke an ava lîmonê ditirşînin. Lê piraniya penîran bi rêya tirşandina şîrî bi bakteriyayan dihên çêkirin. Bakterî şekira şîrî dikin Tirşê Şîrî anko laktîk asîd. hêvênê penîrî coreyekê anzîman e ko bi awayekê kevneşopî ji navpoşa aşika savayên pez û gareşan dihêt girtin. Lê niha ev hêvên di ezmûngehan da jî dihêt berhemanîn.

## Çend cureyên penêran

* Jajî, li Behdînan
* Jajiya babûrî
* Penêrê babûrî
* Penêrê bisîrik
* Penêrê derfa
* Penêrê Dîlokê
* Penêrê eyar / penêrê eyaran
* Penêrê gvîpincar (?)
* Penêrê kezî
* Penêrê meşkê
* Penêrê pûngê
* Penêrê reşreşkê
* Penêrê siyaboyê
* Penêrê sîrikê
* Penêrê spî
* Penêrê sûravkê
* Penêrê ter

## Çend giya ji bo bêhndarkirina penêrê

* Jaj
* Kuresork

## Penêrên cuda cuda

* Penîrê Saint-Felicien (Fransa)
* Penîrê Blue Stilton (Îngilistan)
* Karxaneya penîrê Parmigiano (Îtalya)
* Bazarê penîrê Gouda (Holenda)
# Jambon

Jambonên nûjen di sarincan de bi mehan xirab nabin
Pelikên jambonê di nava nan de
**Jambon**, **kenge**, **pîltan** berhemekê goştê ye. Bêjeya *jambon* ji fransî derbasê romiyan (tirk), ji wan jî kurdan bûye. Di zimanê kurdî ji bo her berhemekê goşt binavkirineke taybet heye. Ji ber ku zimannasên kurd li ser pêjgeha kurd ti xebatekê nekirine, *pîltan*, *kenge*, *parî* ji van kîjanê mirov dikare bo jambonê bikarbîne ne kivşe ye.

Li Amerîka û Ewropayê pirranî ji goştê berazê tê çêkirin. Goştê pîlê bi xwê (solin), şekir, biharbêhn, nîtrat ûêd tên çêjdarkirin û tenê yan di xwarinan de tên bikaranîn. Jambonên xavî tên xwarin, ên ji goştê kedanî û golikê jî hene.

Li welatên misilman ji ber ku goştê berazê tabû ye, jambonên kedanî û goştê sor gelek in. Li Kurdistanê jî niha di marketan de jambon tên firotin, pirranî li bajaran dikeve pêjgehên malan.

## Cureyên sereke yên kengeyê (pîltan, jambon)

* Kengeya kelînê. Divê di nava çend rojan de bên xwarin. Tevlî xwarinan dikin.
* Kengeya hişkkirî. Bi hestî yan bê hêstî, bi aroma yan bê aroma tên hişkkirin.
* Kengeya fume. Bi xwê yan hewayê tê hişkkirin.
* Kengeya betan û berhemên din ên goştê.

* *Le jambon* (Félix Vallotton, 1918).
* *Le jambon* (Édouard Manet, c. 1875).
* *Le jambon* (Paul Gauguin, 1889).
# Arxavk

Omleta bi goştê mirîşkê û zebzeyan
**Arxavk**, **omlet** navê komekê xwarinan e ku ji hêkê tên çêkirin. Gelek cure û binavkirinên wê hene. Li Kurdistanê bi navên cuda tê binavkirin lê di rastiyê de her binavkirinek, cureyek arxavê ye. Amana sereke ya vê koma xwarinê rûnbirêşk e, ango pirranî di taweyê de tên çêkirin.

Berkeliyên sereke yên arxavkê hêk, rûn, ard (arvan) e. Bi cureyên zebzeyan, goşt, meqarne, sosîs û salaman tên xemilandin û her yek ji wan xwarinan naveke nû digire.

## Ji arxavkê heya omletê

Ji bandora zimanên rojavayî pirranî ji vê koma xwarinê re *omlet* tê gotin. Omlet bi xwe jî bêjeyeke ji zimanê fransî ye. Di wêjeya devkî ya kurd de, bo omletê *arxavk*, *hêkerûn*, *qeyxane* hatiye bikaranîn lê ev hemî ne yek in, cureyên omletê ne.

Arxavk, ji mentiqa amadekirina xwarinê tê. Lewra ev ne xwarinên giran, bizehmet in, di ber de tên çêkirin, zû tên amadekirin. Arê (agirê) nizm û xav jî têra wê dikin. Arxavkî, di wateya *"xwarinên wekî mezeyê"* yan *"xwarinên xurînî"*, *xwarinên zû tên amadekirin"* de, herwiha hatiye bikaranîn.

## Arxavkên sereke yên Kurdistanê

* Hêkerûn
* Qeyxaneya Wanê
* Arxavka rizê (birinc)
* Arxavka bazûyê (omleta silqa biyanî)
* Arxavka çorsane (omleta sade)
* Hêkerûna qeliyê (mêkleya bigoşt, melemena bigoşt)
* Qeyxaneya Mêrdînê

## Omletên Ewropayê

Omletên ewropayiyan jî wekî yên kurd in. Tenê berkeliyên wan hinekê cuda ne. Kurd ji xwarinên sîr-mast, pîvaz, penîr û pincarên xwezayî hez dikin û viya bêhtir bikartînin. Lê ewropayî pirr sosîs, goşt, salaman dixwin û viya tevlî arxavkên xwe jî dikin.

Omleta bikef dibêjin ji viya re
Omletên nûjen de herwiha kuvark, midye, goştê masiyan, krema jî hene. Li cîhana rojava arxavk wekî xwarinên fransî tên binavkirin.

## Girêdanên derve

* Terîfeyên omletan (ne bi kurdî ye)
# Mih

| Mih
 |
| --- |
|  |
| Mihak nûzayî
 |
| Rewşa parastinê
 |
| Kedî |
| Dabeşandina zanistî
 |
| Cîhan:
 | Animalia |
| Filûm:
 | Chordata |
| Bir:
 | Mammalia |
| Kom:
 | Artiodactyla |
| Famîle:
 | Bovidae |
| Binefamîle:
 | Caprinae |
| Cins:
 | *Ovis* |
| Cure:
 | O. aries |
| Navê zanistî yê latînî
 |
| Ovis aries Linnaeus, 1758 |

Mih
**Mih**, **mî** , **mihî** (*Ovis aries*), cureyekî pezan (*Caprinae*) e.

## Belavbûn

## Şayes

Piraniya cureyên mihan bi qiloç in. Navê nêr beran e û çêjikê wan jî berx in.

## Reftar

Mih giya û şînahiyê dixwe û dikaye

## Kedîkirin

Mih yek ji wan ajalên kevntirîn. Tê gotin ku mih cara yekem li Mezopotamya hatiye kedîkirinê.

## Bikaranîn

Mirov ji goşt, şîr, çerm û hêrîya mihan fêdeyê dibînê

## Navkirin

Zimanê kurdî de bi dehan navên pezên mê û nêr heye. Bi wî awayî ew ajalên kedî yek saliya xwe de navek hildide û du saliya xwe de ew nav diguhere û navekî din hildide. Ji çêjikên mihan ra dibêjin berx. Berxên yek salî re dibêjin berindir (ya mek ku tu caran nehatî beran) û kavir (yê nêr). Bi mihên mêk yê qert ra jî dibêjin beran. Beran bi giştî ji mihan gir dibin.

## Çend cureyên mihan ên Kurdistanê

* Hilik: ya dûv qut (?).
* Qemer: ya serçav reş.
* Çaqir: ya serçav çakar.
* Kur: ya bê guhe.
* Qerqaş: ya reng spî.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

 Li Wikimedia Commons medyayên di warê Mih de hene

 Ovis aries, ser Wîkîcureyê.
# Schnitzel

Pariya berazê (bi almanî Schweineschnitzel), ard û biharatkirî ye
Pariya Viyanayê (Wiener Schnitzel)
**Schnitzel**, **Pariya goşt**, wekî peyv di wateya parî de ye. Mirov dikare bo goşt jî, nan an xwarineke din jî bikarbîne. Schniztel wekî peyv bi almanî jî di wateya pariyê de ye lê îro bûye navê xwarinekê. Dema ev bêje bê bikaranîn xwarina Schnitzel tê bîra mirov.

Di sedsala 19 de li Awistriyayê derketiye ev xwarin. Gelek cureyên Schnitzelê hene.

## Cureyên navdar ên Schnitzelê

* Pariya Viyanayê Wiener Schnitzel
* Pariya nêçîrvan
* Pariya çîganan Zigeunerschnitzel
* Schnitzel Cordon bleu
* *Schnitzel Hawaii*
* Pariya Holsteinê Schnitzel Holstein
* *Schnitzel a là Meyer*
* Pariya Parîsê Pariser Schnitzel
* Piccata
* Saltimbocca alla romana
* Pariya Berlînê Berliner Schnitzel
# Kuvark

| Kuvark |
| --- |
|  |
| Kuvarka sor (*Amanita muscaria*), kuvarkeke bi jehr e. |
| Pêk tê ji | * pileus
* hymenium
* hymenophore
* stipe
 |
| biguhêre - Wîkîdaneyê biguhêre |

**Kuvark** (bi înglîzî: *mushroom*) curayekî karokan e. Gelek texlîtên kuvarkan bi rengên cuda cuda hene. Heta hin ji wan hene ku jehrî jî di wan de heye. Her sal gelek kes bi van karokên jehrîdar dimirin.

Kuvark li Kurdistanê di demsala biharê de li mêrg û terazinan şîndibin. Kuvark dema hêj nû ji binê axê derdikevin derva, gelek piçûk in, qurma wan zirav e û jora wan tar vedigire; girover dibe û keviyên xwe bi jêrê ve diwergerînin. Kuvark ji aliyê tara xwe ya binî ve, xetxetkî ye. Bihneke xweş jê tê û ji bo xwarina mirovan xwerekekî pir hêja, bi adan û nişa ye.

## Cureyên kuvarkan

* Dobelan
* Fisegur, fisê kûçikan (*Lycoperdon sp.*)
* Fîqeroş (*Boletus edulis*)
* Kuvarka biya (*Pleurotus ostreatus*)
* Kuvarka daran (*Boletus edulis*)
* Kuvarka kelema (*Amanita* sp.)
* Kuvarka kera (*Coprinus comatus*)
* Kuvarka kewaxa (*Agrocybe aegerita*)
* Kuvarka kinkor (*Pleurotus eryngii*)
* Kuvarka kûçika (*Coprinus atramentarius*)
* Kuvarka pûşî (*Fomes fomentarius*)
* Kuvarka rastan, kuvarka guhera, kuvarka mêrga (*Agaricus campestris*)
* Kuvarka sor (*Amanita muscaria*)
* Kimî (*Agaricus bisporus*)
* Pişo (*Polyporaceae*)
* Pozgolik
* Sing (*Armillaria tabescens*)

## Karok wek xwarin

Li Cizîra Botan ev xwarin ligel kuvarkan tê çêkirin:

* Komfeqîrk an hacbacîlok (bi karok, xwê, îsot, pîvaz, rûn û qelî)

## Bêjenasî

Kuvark yek ji peyvên kevin yê îndo-europî ye. Di zimanê farisî de hatiye guhartine lê di zimanê sanskrît da*kavaka* ye. Di kurdî da peyvên kuvk, kuvark û kevz û peyva sanskrît *kavaka* ji yek peyvê tên. Peyva kuvk wek *küf* derbasa tirkî jî bûye. Di devokên kurdî da ji bo bi kuvark gellek nav tên gotin. Ku yek li ev peyvan bi baldar binêre yê eleqeyên wan bi kuvarkê ra bîne:

### Ji bo kuvark

* Givkarik
* Guhik
* Kakevilk
* Karg (S)
* Karî
* Karîk
* Karkulîlk
* Karok
* Kimî
* Kivark
* Kivkarik
* Kiwark
* Kiyarek
* Kokevîl
* Kokowark
* Kufkar
* Kufkarik
* Kuvarik
* Kuvark
* Kuwarg (S)
* Kumik
* Qarçik

### Ji bo kuvk

* Efnik
* Efok
* Hefnik
* Jeng
* Kam
* Kamçok
* Kefik
* Kefnik
* Kefoke
* Kifk
* Kuf
* Kufik
* Kuvk

### Ji bo kevz

* Fitrik
* Kevz
* Kewz

## Çavkanî
# Hêyavk

**Hêyavk** di zimanê kurdî de ji bo koma xwarinên quşxaneyê yên avî, ron ên zebzeyan tê bikaranîn.

Cudatiya navbera hêyavk û şorbeyê ew e ku, pirranî di şorbeyên kurdî de zad, zebze hatine hûrkirin, helandin an pişirandin. Ango teneyên, hebên zad û zebzeyê ne dîtbar in, an jî gelek hûrik in. Lê yên hêyavkê dîtbar in, mirov dibîne, dikare bi kêr-çatelê bixwe, pê bigire.

## Tirşik tenê navê komekê hêyavkê ye

Di hin devokan de peyva tirşik, di wateya hêyavkê, xwarinên quşxaneyê yên avî de tê bikaranîn, lê ev ne rast e, ji ber taybetiyên, hêyavkên herêmê ev binavkirin serdest bûye. Bi taybetî li parêzgehên Mêrdîn, Amed, Rihayê tirşik bo tevahiya hêyavkan tê bikaranîn. Heya bigire hin caran bo şorbeyê jî bêjeya tirşikê bikartînin.

## Türlü ya tirkî dişibe hêyavka kurdî

Bi îngilîzî peyva herî nêzîk *Hodge-Podge (soup)* ye. Îngilîzan ew kirine binê koma şorbeyan. Lê di îngilîzî de bo xwarinên zebzeyan ên hebikên wan saxî ne yan mezin hatine hûrkirin, binavkirinek nîne. Almanî *Eintopf* dibêjin lê ev ji bo tevahiya xwarinên quşxaneyê (çi avî-ron çi ne) ye. Bi romî (tirkî) *Türlü* dibêjin. Türlüya tirkî û hêyavka kurdî ji aliyê mentiqê ve gelek hevpar e.

## Mînak bo hêyavkên kurdî

* Tirşik
* Hêyavka artîşokê
* Hêyavka goşt û kixseyê
* Hêyavka çavmarkê
* Goştekelem

Gelek caran şorbe, hêyavk tên tevlîhevkirin. Mixabin li ser pêjgeha kurd ti xebateke zanistî nehatiye kirin. Zimanzanan jî gorî mentiq û fîlozofiya pêjgeha kurdî, xwarin-vexwarin bikategorî nekirine.