# Desthilata Cîbicîkar

**Hêza cîbicîkar,** ku “**desthilata cîbicîkar**” jî tê gotin (bi înglîzî: *Executive*), yek ji bingehên sereke yên dewleta modern e. Hêza birevebirinê ye. Di sîstemên demokratîk de, hêza cîbicîkar berpirsiyarê bicihanîna qanûnan, rêvebirina karûbarên giştî, rêvebirina siyaseta derve û parastina ewlehiya neteweyî ye. Lêbelê zanyarên siyasî û pisporên qanûnî demeke dirêj li ser pirsek girîng nîqaş kirine: hêza cîbicîkar divê çend desthilat hebe? Lêkolînên zanistî û qanûnî ku bi îngilîzî, portugalî, almanî û zimanên din hatine nivîsandin, destnîşan dikin ku cîbicîkar nikare bêyî teoriya dabeşkirina desthilatdariyê were fam kirin. Ji nivîsarên Montesquieu heta demokrasiyên destûrî yên îroyîn, zanyar dibêjin ku desthilata cîbicîkar divê bi kontrola qanûnî û dadwerî were hevseng kirin da ku rê li ber otorîterbûn û bikaranîna xirab a desthilatê were girtin.

## Bingehên dîrokî yên hêza cîbicîkar

Têgihîştina modern a desthilata cîbicîkar di Serdema Ronahiyê de derket holê. Fîlozofên wekî John Locke û Montesquieu bawer dikirin ku desthilata dewletê divê li nav dezgehên cuda were parve kirin. Bi taybetî Montesquieu bandoreke mezin li ser sîstemên destûrî yên modern kir û pêşniyar kir ku desthilat di navbera yasayî, cîbicîkar û dadwerî de were dabeş kirin. Lêkolîneke qanûnî ya portekîzî ya bi navê *O Poder Normativo do Executivo e Separação de Poderes* teoriya Montesquieu vedikole û diyar dike ku armanca sereke ya cîbicîkar di destpêkê de bicihanîna qanûnan bû, ne serdestbûna li ser sîstema siyasî. Gotar herwiha diyar dike ku şert û mercên dîrokî, bi taybetî di demên şer, pîşesazbûn û mezinbûna dewletê de, desthilata cîbicîkar guhertiye. Lêkolîneke din a dîrokî ya bi navê *How the Separation of Powers Doctrine Shaped the Executive* nîşan dide ku nîqaşên di Konvansiyona Destûrî ya Amerîkayê de zêdetir li ser diyarkirina desthilatên cîbicîkar bûn. Pirsên wek veto ya serokkomar, tayînkirin, efûkirin û dubare hilbijartin, avahiya sîstemên cîbicîkar yên modern çêkirin.

## Hêza cîbicîkar di sîstemên siyasî yên cuda de

Avahiya desthilata cîbicîkar ji sîstemek siyasî bo sîstemeke din diguhere. Di sîstemên serokatiyê de wekî Amerîka, cîbicîkar bi awayekî sazûmanî ji yasayê cuda ye. Di sîstemên parlementer de wekî Brîtanya, cîbicîkar ji parlamentoyê derdikeve.
Gotarekê li ser qanûna berawirdî ya Stephen Gardbaum dibêje ku têkiliya navbera cîbicîkar û yasayê tenê bi destûran nayê diyarkirin, lê herwiha bi partiyên siyasî û sîstemên hilbijartinê jî girêdayî ye. Li gorî vê lêkolînê, heman avahiya destûrî dikare li gor şertên siyasî bi awayên cuda bixebite.

### Sîstemên serokatiyê

Di van sîsteman de serokkomar bi gelemperî hem serokê dewletê ye hem jî serokê hikûmetê. Serxwebûna cîbicîkar hêztir e û yasayî nikare serok bi hêsanî ji kar rake ji bilî prosedurên taybet wekî impeachment.

### Sîstemên parlementeriyê

Di demokrasiyên parlementer de cîbicîkar bi piştgiriya parlamentoyê dimeşe. Serokwezîr û kabîne tenê heya ku piştgiriya parlamentoyê hebe di kar de dimînin.

### Sîstemên nîv-serokatiyê

Ev sîstem hem taybetmendiyên serokatiyê hem jî parlementeriyê dihewîne. Desthilata cîbicîkar di navbera serok û serokwezîr de tê parve kirin û ev yek gelek caran dibe sedema pevçûnên siyasî.

## Kontrol û hevsengî

Teoriya demokratîk a modern dibêje ku tenê hilbijartin bes nake bo kontrolkirina desthilatê. Zanyar girîngiya “kontrol û hevsengiyê” destnîşan dikin; sîstemeke ku dezgeh yekûdu din kontrol dikin û sînor didin hev.
Lêkolîneke mezin ku di *The Quarterly Journal of Economics* de hat weşandin diyar dike ku dabeşkirina desthilatê rê li ber gendeliyê û bikaranîna xirab a desthilatê digire, ji ber ku dezgehên cîbicîkar û yasayî hemkariyê dikin û di heman demê de hevrikî jî ne. Justin Fox û Mattias Polborn jî dibêjin ku serxwebûna cîbicîkar dikare li gor şertên siyasî hem azadiya demokratîk bihêz bike hem jî lawaz bike. Li gor wan, hevsengiya navbera cîbicîkar û qanûnê tiştekî sabît nîne, belkî her dem diguhere.

## Firehbûna desthilata cîbicîkar

Yek ji mijarên sereke yên zanista siyasî ya îroyîn firehbûna hêza cîbicîkar ye. Dewletên modern burokrasiya mezin, sîstemên îstixbaratê, hêzên leşkerî û rêvebirina aborî birêve dibin. Bi tevlihevbûna dewletan re, cîbicîkar di demên krîzê de zêdetir desthilat digire. Gotara *Executive Absolutism: The Dynamics of Authority Acquisition in a System of Separated Powers* rave dike ka desthilata cîbicîkar çawa bi gav bi gav desthilat zêde dike, bi taybetî di demên krîzê de. Dadgeh dikarin hereketên cîbicîkar qebûl bikin ger rêber wekî kesên pêwîst bo ewlehî û îstiqrarê bêne dîtin. Ev pirsgirêk bi taybetî di demên terorîzmê, pandemiyan û krîzên aborî de eşkere bû, dema ku hikûmetan desthilatên awarte fireh kirin.

## Burokrasiya cîbicîkar û rêveberiya giştî

Sîstemên cîbicîkar yên modern bi awayekî girîng xwe dispêrin li burokrasiya. Zanyarên siyasî îro cudahiyê dikin di navbera “cîbicîkariya siyasî” û burokrasiya îdarî ya ku siyasetan bicihanîne. Lêkolînên siyaseta berawirdî ya Almanî “siyaseta cîbicîkar” tenê wekî rêberî nabîne, lê wekî avahî û rêbazên rêveberiyê jî dinêre. Nîqaşên îroyîn herwiha li ser vê yekê ne ku gelo dezgehên îdarî divê ji cîbicîkariya hilbijartî serxwebûna zêdetir hebe yan na. Hin zanyar dibêjin ku sazûmanên serbixwe gendeliyê kêm dikin û demokrasiyê diparêzin.

## Hêza cîbicîkar û demokrasiya destûrî

Di demokrasiyên destûrî de, desthilata cîbicîkar divê di nav sînorên qanûnî de bixebite. Lêkolîneke qanûnî ya Nijeryayî diyar dike ku desthilata cîbicîkar tenê dema ku bi kontrola dadwerî, çavdêriya yasayî û serweriya qanûnê re têkildar be rewa ye.

Lêkolîn dibêje ku sîstemên destûrî desthilatê parve dikin da ku:

* rê li ber dîktatoriyê bigirin,

* azadiyên sivîl biparêzin,

* berpirsiyariya siyasî biparêzin,

* îstiqrara sazûmanî misoger bikin.

Bê van parastinan, desthilata cîbicîkar dikare bibe rejîmeke otorîter.

## Teknolojî, jîriya artîfîsiyel û pêşeroja rêveberiya cîbicîkar

Lêkolînên zanistî yên nû vedikolin ka teknolojî çawa rêveberiya cîbicîkar diguherîne. Sîstemên zekaya artîfîsiyel (AI) di biryardanên sektora giştî de zêdetir têne bikaranîn, wekî polîsî, belavkirina alîkariyan û rêveberiya îdarî. Lêkolîneke li ser têkiliyên mirov û AI di rêveberiya giştî de hişyarî dide ku hikûmet dikarin zêde xwe bispêrin li algoritmayan, ku ev yek dikare alîgirî û cudakariyê bihêz bike. Lêkolîneke din pêşniyar dike ku AI dikare bo şopandina rêveberiya krîzan û siyaseta giştî were bikaranîn. Li gorî lêkolîneran, AI dikare di pêşerojê de bibe amûrek girîng bo plankirin û analîza siyasetan. Ev pêşketin pirsên destûrî yên nû derdixe holê:

* Kî kontrola biryardana algoritmîk dike?

* AI dikare berpirsiyariya demokratîk lawaz bike?

* Divê sîstemên otomatîk bin kontrola destûrî de bin?

Hêza cîbicîkar hîn jî yek ji dezgehên herî hêzdar û herî nîqaşbar di sîstemên siyasî yên modern de ye. Lêkolînên zanistî yên ji welat û tradîsyonên akademîk ên cuda nîşan didin ku desthilata yürûtinê ji bo rêveberiyê pêwîst e, lê dema ku bê kontrol bimîne dikare bibe metirsî. Teoriyên dîrokî yên dabeşkirina desthilatê hîn jî bandorê li ser demokrasiyên îroyîn dikin, lê şertên modern — wekî burokrasiya, desthilatên awarte, globalîzasyon û jîrîya artîfîsiyel — her dem xwezaya desthilata cîbicîkar diguherînin.

## Çavkanî