# Çîn

| 中华人民共和国  Çîn 中华人民共和国  |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Ala | Mertal |

 |
| **Sirûd:**March of the Volunteers  |
|  |
| **Çîn li ser nexşeyê** Wikimedia | © OpenStreetMap |
| **Paytext** | * Pekîn (1949–)

35°50'41"Bk, 103°27'7"Rh |
| Zimanên fermî | * Çîniya standard
* zimanê çînî
* Putonghua
 |
| Zimanên tên bikaranîn | * Çîniya standard
* Kantonî
* Buyuan Jinuo
* Youle Jinuo
* Southern Guiyang Hmong
 |
| Rêveberî | people's republic  |
|  •  | Serokdewlet | Xi Jinping (General Secretary of the Chinese Communist Party, President of the People's Republic of China, 2013–)  |
|  •  | Serokwezîr | Li Qiang (2023–)  |
| Avakirin |
|  •  | Dema avakirinê | 1 çiriya pêşîn 1949  |
|  •  | Rûerd | 9.596.961 ±1 kîlometre çargoşe  |
| Gelhe |
|  •  | Giştî | 1.404.890.000 (2025)  |
| Demjimêr | * China Standard Time
* UTC+8
* Asia/Shanghai
* Asia/Urumqi
 |
| Hatûçûna ajotinê | * rast
 |
| Koda telefonê | +86 |
| **Malper**    |

**Çîn** an bi navê xwe yê fermî **Komara Gel a Çînê** dewletekî unîter û serwer e li Asyaya Rojhilat ev ku ji avakirina wê ya 1949ê vir ve ji aliyê Partiya Komunîst a Çînê ve tê rêveberin. Çîn di cîhanê de bi nifûsa xwe ya dora 1.416 milyar kesan, welatê herî qerebalix duyemîn ê cîhanê ye û her wiha ji aliyê rûerda xwe ya 9.600.000 km² re duyem welatê herî mezin ê cîhanê ye û ji aliyê tevahiya qadê ve jî sêyem an jî çarem welat ê herî mezin ê cîhanê ye. Li Çînê 22 parêzgeh, 5 herêma otonom, 4 şaredariyên ku bi rasterast tê birêveberin û 2 herêmên taybet (Hong Kong û Makao) ên Çînê hene ku daxwaziya wan ên serweriya Taywanê hene.

Mirovên pêşîn di serdema paleolîtîk de gihîştin Çînê. Di hezarsala 2yem a berî zayînê de dewletên xanedanî li qada Çemê Zer derketine holê. Sedsalên 8 û 3em ên b.z. bûne sedema hilweşîna desthilatdariya xanedaniya Zhou û bi derketina holê ya teknîkên îdarî û leşkerî, wêje û felsefeyê re jî çêbû. Di sala 221 b.z. de Çîn di bin serweriya împeratorekî de bûye yek û ev yekbûn jî bûye sedema du hezar sal ên serweriya împeratoriyan. Destketiyên Çînê ev in ku di nav de îcadkirina barûdê, kaxez, çapkirin û kumpasê, damezrandina rêya hevrîşimê û avakirina dîwarê mezin ên hebû. Çanda çînî geş bûye û bandorek mezin li ser herêmê û derveyî yê herêmê kiriye. Çîn di sedsala 19an de bi rêya rêze peymanên newekhev dest bi radestkirina hinek beşên welêt ji bo hêzên ewropî re kiriye. Şoreşa sala 1911an xanedana Qîng hilweşandiye û piştê çend salan hilweşandina vê xanedaniyê komara Çînê hatiye damezrandin. Di serdema serwerên şer de welat bêîstîqrar û parçe parçe bûye û ev yek bi sefera bakur a ku ji aliyê Kuomîntang ve ji bo yekkirina welat hate lidarxistin, bi dawî bûye.

Dema ku hêzên Kuomîntang endamên Partiya Komunîst a Çînê ji holê rakirine şerê navxweyî ya Çînê di sala 1927an de dest pê kiriye. Di sala 1937an de Împeratoriya Japonê Çînê dagir kiriye û ev yek bûye sedem ku Partiya Kominîst a Çînê û Kuomîntang çeperê yekbûyî ya duyem ava bikin ku li dijî japonan şer bikin. Di sala 1949an de Partiya Komunîst a Çînê Komara Gel a Çînê ragihandiye û hikûmeta bi serokatiya Kuomîntang neçar kiriye ku vekişe girava Taywanê. Bi yekê re welat parçe bûye û her du aliyan jî îdia dikirin ku ew hikûmeta rewa yê Çînê ne. Piştî pêkanîna reformên axê, hewldanên Partiya Kominîst a Çînê ya ji bo pêkanîna komunîzmê bi ser neketin: Gaveke mezin a pêşvebirinê berpirsiyarê xelayiya mezin a çînê bû ku bibû sedema mirina bi milyonan kesan û şoreşa çandî jî serdemeke alozî û zilmî ya li Çînê bû. Reform û vekirinên berbi derve ve ku di sala 1978an de dest pê kiriye, welat ji aboriyeke plankirî dûr xistiye û ber bi aboriyeke bazarê ve biriye û bi vî awayî bûye sedema geşbûniyeke aborî ya li Çînê.

Ji sala 1949an vir ve Çîn dewletek yekgirtî ya komunîst e û Partiya Komunîst a Çînê tenê partiya serdest a welêt e. Çîn yek ji pênc endamên daîmî yên konseya ewlekariyê ya Neteweyên Yekbûyî ye û endamê gelek rêxistinên piralî û herêmî ye. Çîn ku nêzîkî ji pêncan yekê aboriya cîhanê pêk tîne, duyem welatê herî dewlemend ê cîhanê ye û aboriya Çînê dema ku li gorî parîteya hêza kirînê (PHK) Çîn aboriya herî mezin ê cîhanê ye. Çîn ji ber bandora xwe ê di warên jeopolîtîk, teknolojî, pîşesazî, aborî û çandê de, wekê hêzek super a potansiyel an jî hêza damezrandî hatiye binavkirin. Çîn bi xwarin û çanda xwe hatiye naskirin. Di heman demê de Çîn welatekî pirreng e û li welat 60 deverên mîrateya cîhanê ya UNESCOyê hene.

## Etîmolojî

Peyva "Çîn" ji sedsala 16an vir ve di çend zimanan de hatiye bikaranîn lêbelê di vê serdemê de ji hêla çînîyan bi xwe ve nehatiye bikaranîn. Koka peyvê bi rêya portekîzî, malayî û farisî ve heta peyva sanskritî Cīna ku li Hindistan a kevnar dihat bikaranîn, tê şopandin. "Çîn" di wergera Richard Eden a sala 1555an a rojnameya sala 1516an a keşifgerê portekîzî Duarte Barbosa de hatiye dîtin. Bikaranîna Barbosa ji zimanê farisî Chīn (چین) hatiye wergirtin ku ev jî ji zimanê sanskrîtî Cīna (चीन) hatiye wergirtin. Eslê peyva sanskritî mijara nîqaşê ye. Peyva Cīna cara yekem di nivîsarên destpêkê yên hindû de, di nav de Mahabharata (sedsala 3an b.z. - sedsala 4an p.z.) û Qanûnên Manu (sedsala 2a a b.z. - sedsala 2an p.z.) de hatiye bikaranîn. Di sala 1655an de, Martino Martini pêşniyar kiriye ku peyva "Çîn" di dawiyê de ji navê xanedana Qin (221–206 b.z.) an jî ji dewleta berê ya Qin hatiye. Her çend ev çavkanî berî vê xanedanê (ne ya dewletê) di çavkaniyên hindî de hatibe bikaranîn jî, dîsa jî di çavkaniyên cûrbecûr de tê dayîn.

Navê fermî yê dewleta nûjen "Komara Gel a Çînê" ye (bi çînî ya hêsan: 中华人民共和国; bi çînî ya kevneşopî: 中華人民共和國; pinyin: Zhōnghuá rénmín gònghéguó). Forma kurttir "Çîn" e (中国; 中國; Zhōngguó) ku ji zhōng ('navendî') û guó ('dewlet') têgehek e ku di bin xanedana Zhou ya rojavayî de li gorî demesne wê ya padîşah pêşketiye, tê. Nav di belgeyên fermî de wekê hevwateya dewleta di bin Qing de dihat bikar anîn.

## Dîrok

### Pêşdîrok

Delîlên arkeolojîk nîşan didin ku homînîdên pêşîn 2,25 milyon sal berê li Çînê dijîn. Fosîlên homînîd ên mirovê pekînê, Homo erectusek ku agir bi kar aniye ku di navbera 680.000 û 780.000 sal berê de hatine destnîşankirin. Diranên fosîlkirî yên homo sapiens (ku dîroka wan vedigere 125.000-80.000 sal berê) di şikefta Fuyanê de hatine dîtin. Nivîsandinên pêşîn ên bi zimanê çînî li Jiahu li dora 6600 salên b.z., li Damaidi li dora 6000 b.z., Dadiwan ji sala 5800 heta sala 5400 ê b.z. ê û Banpo ku dîroka wê vedigere hezarsala 5ê b.z. hebûn. Hinek zanyaran pêşniyar kirine ku sembolên Jiahuyê (hezarsala 7an a berî zayînê) pergala nivîsandinê ya herî kevin a çînî pêk tînin.

### Serweriya xanedaniya destpêkê

Yinxu, kavilên paytexta dawiya xanedaniya Shang ew ku sedsala 14em a berî zayînê ve maye.
Li gorî dîroknivîsiya kevneşopî ya çînî, xanedana Xia di dawiya hezarsala 3em a berî zayînê de hatiye damezrandin ku destpêka çerxa xanedaniyê nîşan dide ku hatiye femkirin ku ev yek bingeha tevahiya dîroka siyasî ya Çînê ye. Di serdema nûjen de, dîrokîbûna Xia zêdetir rastî lêkolînan hatiye ku beşek ji vê jî ji ber sedema ku şahidiya herî kevn a zanîn a Xia ye ku hezar sal piştî roja hilweşîna wan hatiye nivîsandin. Di sala 1958an de, arkeologan cihên çanda Erlitou dîtine ku di Serdema Bronzê ya destpêkê de hebûn ku ji wê demê ve ew wekê bermahiyên Xia yên dîrokî hatine binavkirin lê ev têgîn pir caran nehatiye pejirandin. Xanedaniya Shang ku bi kevneşopî piştî Xia hatiye, ya herî kevin e ku hem tomarên nivîskî yên hemdem û hem jî delîlên arkeolojîk ên bêguman ji bo xanedaniyê hene. Şang heta sedsala 11an a berî zayînê li geliyê Çemê Zer hikumdarî kiriye û delîlên herî kevn ên zexm ên di derbarê xanedaniyê de bi qasî sala 1300 berî zayînê de ne. Nivîsara hestiyê orakulê ku ji dora sala 1250 berî zayînê hatiye îspat kirin lê bi gelemperî hatiye texmînkirin ku pir kevintir e ku nûnertiya şêweya herî kevin a nivîskî ya çînî dike û koka rasterast ê tîpên çînî ya nûjen e.

Her çiqas desthilatdariya navendî ya Kurê Ezmanan hêdî hêdî ji aliyê axayên fengjian ve hatibe hilweşandin jî, Şang ji aliyê Zhou ve hatiye hilweşandin ku di navbera sedsalên 11 û 5ên b.z. de hikum kirine. Di dawiyê de hinek mîrektî ji xanedaniya Zhouyên qelsbûyî derdikevin holê û di serdema bihar û payîzê de 300 sal bi hev re şer kirine. Heta serdema dewletên şer ên sedsalên 5 û 3ê b.z. de, heft dewletên mezin û bihêz dimînin.

### Serdema împeratoriyan

#### Qin û Han

Berfirehbûna ber bi başûr ve ya Xanedaniya Han di sedsala 2an a berî zayînê de.
Serdema Dewletên Şer di sala 221ê b.z. de bi dawî bûye û piştî ku dewleta Qîn şeş dewletên din desteser dike, Çîn ji nû ve dibe yek û rêjîma serdest a otokratîk hatiye avakirin. Qiral Zheng ê Qin xwe wekê împeratorê xanedana Qin diyar dike û bûye yekem împaratorê Çînek yekgirtî. Wî reformên qanûnî yên Qin bicîh aniye ku bi taybetî di nav de standardkirina tîpên çînî, pîvan, firehiya rêyan û standartkirina diravê hebûn. Di heman demê de xanedana wî erdên eşîrên Yueyê li Guangxi, Guangdong û li bakurê Viyetnamê desteser kiriye. Xanedana Qin tenê panzdeh salan berdewam kiriye û piştî mirina împeratorê yekem di demek kurt de hilweşiyaye.

Piştî serhildanên berfireh ku di dema serhildanan de pirtûkxaneya împeratoriyê hatiye şewitandin, Xanedaniya Han di navbera salên 206 b.z. û 220 salên p.z. de li Çînê hukum kiriye û di nav gelê xwe de nasnameyek çandî afirandiye ku hê jî di etnonîmê çîniyên Han ên nûjen de tê bibîranîn. Xanedana Hanê axa împeratoriyê bi awayekî berbiçav berfireh kiriye ku bi kampanyayên leşkerî ku gihîştin Asyaya Navîn, Mongolya, Kore û Yunnan, Guangdong û bakurê Viyetnamê ji Nanyue vegerandine. Tevlîbûna Hanê ya li Asyaya Navendî û Sogdyayê alîkarî daye avakirina rêya bejahî ya rêya vevrîşimê ku alternatîveke rêya berê ya li ser Hîmalaya ber bi Hindistanê ve diçû bû. Di heman demê de di vê serdemê de Çîn a Hanê hêdî hêdî bûye aboriya herî mezin ê cîhana kevnar. Tevî nenavendîbûna destpêkê ya Han û terikandina fermî ya felsefeya legalîzmê ya Qin û li cihê wê konfuçyusîzm, sazî û polîtîkayên legalîst ên Qin ji aliyê hikûmeta Han û cîgirên wê ve hatiye berdewam kirin.

#### Hersê qiraliyet, Jîn û Xanedanên bakur û başûr

Piştî bidawîhatina xanedaniya Han, serdemeke şer û pevçûnê ya bi navê Sê Qiraliyetê hatiye destbiserkirin ku di dawiya şer de Wei bi awayekê bilez ji aliyê xanedaniya Jîn ve hatiye hilweşandin. Bi derketina împeratorekî seqet ê li ser textê, Jîn ketiye nav şerê navxweyî û piştre pênc barbaran dest bi serhildanan dikin û li bakurê Çînê bi navê rêveberiya şazdeh dewletan hikum kirine. Xianbei wan wekê wei bakur dike yek ku împeratorê wê Xiaowen polîtîkayên apartheidê yên pêşiyên xwe berevajî kiriye û li ser gelê xwe cezakirineke tund ferz kiriye. Li başûr, general Liu Yu destjiberdana Jîn û Liu Song misoger kiriye. Navên cûrbecûr ên van dewletan wekê xanedaniyên bakur û başûr hatine guhertin û her du herêm di dawiyê de di sala 589an de ji aliyê Sui ve ji nû ve hatiye yek kirin.

#### Sui, Tang û Song

Sui Han li serweriya xwe li seranserê Çînê vegerandiye ser desthilatdariyê, çandinî, aborî û sîstema ezmûna împeratoriyê nûjen kiriye, qenala mezin ava kiriye û piştgiriya budîzmê kiriye. Lêbelê dema ku leşkeriya wan ji bo karên giştî û şerekî têkçûyî li Koreya Bakur bûye sedema nerazîbûnên berfireh, ev împeratorî bi awayekê bilez hilweşiyaye. Di bin desthilatdariya xanedaniyên Tang û Song ên li pey hev de, aboriya Çînê, teknolojî û çanda Çînê derbasê serdemeke zêrîn bûye. Di heman demê de xanedaniya Tang kontrola herêmên rojava û rêya hevrîşimê parastiye. Lêbelê xanedanî di sedsala 8an de ji ber serhildana An Lushan wêran û lawaz bûye. Di sala 907an de, dema ku rayedarên leşkerî yên herêmî bêserûber dibin ku Tang bi tevahî ji hev hatiye belav kirin. Dema ku waliyên leşkerî yên herêmî nema dihatin birêvebirin, di sala 907an de, Tang bi tevahî hilweşiya. Xanedaniya Song di sala 960an de rewşa cudaxwaziyê bi dawî kiriye û ev yek bûye sedema hevsengiyeke hêzê ya di navbera xanedaniya Song û xanedaniya Liao de. Song di dîroka cîhanê de yekem hikûmeta ku pereyên kaxez derxistiye û yekem hikûmeta çînî bû ku hêzeke deryayî ya daîmî ava kiriye ku ji aliyê pîşesaziya keştîvaniyê ya pêşketî û bi bazirganiya deryayî ve hatibû piştgirî kirin.

Di navbera sedsalên 10 û 11an ên p.z. de, nifûsa Çînê du car zêde bûye û gihîştiye li dora 100 milyon kesî ku ev zêdebûn bi piranî ji ber berfirehbûna çandiniya birinc ê li navend û li başûrê Çînê û hilberîna zêdehiyên xwarinê ya zêde pêk hatiye. Xanedana Song her wiha vejîna konfuçyusîzmê dibîne ku wekê bersivek li hemberê mezinbûna budîzmê di dema Tang de û geşbûna felsefe û huneran. Di heman demê de hemam de hunera dîtbarî û porselenê gihîştibûn astên nû yên bilind. Lêbelê qelsiya leşkerî ya artêşa Song ji aliyê xanedana Jîn ve hatiye dîtin. Di sala 1127an de, împerator Huizong, împerator Qinzong ê Song û paytext Bianjing di dema şerên Jin-Song de hatine desteserkirin. Paşmayên Song vekişiyan başûrê Çînê û Song li Jiankangê ji nû ve hatiye avakirin.

#### Yuan, Mîng û Qîng

Împeratorê yekem ê Çînê, Qîn Shi Huang, bi yekkirina dîwarên Dewletên Şer ji bo avakirina Dîwarê Mezin ê Çînê navdar e. Piraniya dîwarên heyî ji serdema xanedaniya Ming e.
Dagirkirina Çînê ji aliyê mongolan ve di sala 1205an de bi kampanyayên li dijî Xia ya Rojava ji aliyê Cengîz Xan ve dest pê kiriye ku wî êrîşî axên Jîn kiribû. Di sala 1271ê de, serokê mongolan Kubîlay Xan, xanedana Yuan ava kiriye ku di sala 1279an de bermahiyên dawîn yên xanedana Songê dagirkiriye. Berî dagirkirina mongolan, nifûsa Çîna Song 120 milyon bû ku ev hejmar di dema serjimêriya sala 1300an de daketibû 60 milyonan. Cotkarekî bi navê Zhu Yuanzhang di sala 1368an de desthilatdariya Yuan hilweşandiye û xanedana Ming wekê Împeratoriya Hongwu damezrandiye. Di bin serweriya xanedaniya Ming de, Çîn serdemeke zêrîn a din jiyaye ku yek ji hêzên deryayî yên herî bihêz ên cîhanê û aboriyeke dewlemend û geş di nav geşbûna huner û çandê de pêş xistiye. Di vê serdemê de bû ku amîral Zheng He rêwîtiyên xezîneyên Ming li seranserê Okyanûsa Hindî, heta rojhilatê Afrîkayê, birêve biriye.

Di destpêka xanedaniya Mîng de, paytexta Çînê ji Nanjîngê ji bo Pekînê hatiye veguhastin. Bi geşbûna kapîtalîzmê re, fîlozofên wekê Wang Yangmîng rexne li neo-konfuçyusîzmê kirine û bi têgehên takekesiyê û wekheviya çar pîşeyan berfireh kirine. Tebeqeya zanyara fermî di tevgerên boykotkirina bacê de bûye hêzek piştgir a pîşesazî û bazirganiyê ku digel birçîbûn û parastina li dijî dagirkirina japonî ya Koreyê (1592–1598) û dagirkirinên Jîn ên paşîn bûye sedema westandina xezîneyê. Di sala 1644an de, Pekîn ji aliyê hevpeymaniyeke hêzên serhildêr ên gundî ve bi serokatiya Li Zicheng hatiye dagirkirin. Împeratorê Chongzhen dema ku bajar ket xwe kuştibû. Xanedaniya Mançûyî ya Qing ku wê demê bi generalê xanedaniya Ming Wu Sangui re hevalbend bû, xanedaniya Shun a kurt-temen a Lî hilweşandiye û paşê kontrola Pekîn bi dest xistibû ku bûye paytexta nû ya xanedaniya Qingê.

Xanedana Qîng ku ji 1644 heta 1912an berdewam kiriye ku xanedana împeratorî ya herî dawî ya Çînê bû. Di dema derbasbûna Mîng-Qîng (1618–1683) nêzîkê 25 milyon kes jiyana xwe ji dest dane lê diyar e ku Qîng hêza împeratorî ya Çînê ji nû ve ava kiriye û geşbûnek din a hunerê daye destpêkirin. Piştî ku Ming a Başûr bi dawî bûye û bi bidestxistina Xanateya Dzungarê Mongolya, Tîbetê û Sinjiang li împeratoriyê hatiye zêdekirin. Di heman demê de mezinbûna nifûsa Çînê ji nû ve dest pê kiriye û di demek kurt de dest bi zêdebûneke bilez a nifûsê destpêkiriye. Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku nifûsa Çîna berêmodernê du caran zêde bûye ku yek ji vê zêdebûna nifûsê di serdema Song a Bakur de bû (960–1127) û zêdebûna nifûsê ya din jî di serdema Qîng (dora 1700–1830) de pêk hatiye. Di serdema Qîng a Bilind de, Çîn dibe ku welatê herî bazirganî yê cîhanê bû û Çîn a împeratorî di dawiya sedsala 18an de şoreşeke bazirganî ya duyem dîtiye. Ji aliyekî din ve otokrasiya navendî bi qismî ji bo tepeserkirina hestên li dijî-Qîng bi siyaseta nirxandina çandiniyê û sînordarkirina bazirganiyê, mîna Haijin di serdema destpêkê ya Qîng de û kontrola îdeolojîk wekê ku ji aliyê lêpirsîna edebî ve tê temsîl kirin, hatiye xurt kirin ku bûye sedema hinek rawestana civakî û teknolojîk.

### Hilweşîna xanedaniya Qîng

Hevpeymaniya Heşt Neteweyan êrîşî Çînê kiribûn ku Bokserên li dijî-biyanî û piştgirên wan ên Qîng têk bibin. Wêne ji merasîmeke pîrozbahiyê di hundirê qesra împaratoriya Çînê ya li bajarê qedexekirî de piştî îmzekirina Protokola Bokser di sala 1901an de nîşan dide.
Di nîvê sedsala 19an de, şerên Opiumê ya bi Brîtanya û Fransayê re Çînê neçar dike ku tezmînatê bide, benderên peymanan veke ku ji bo welatiyên biyanî destûrê bide derveyî welat û Hong Kongê di bin peymana Nankîngê ya sala 1842an de ku yekem ji wan peymanên ku wekê peymanên newekhev têne binavkirin, bide Brîtanyayê. Şerê Çîn û Japonê yê Yekem (1894–1895) bûye sedema windakirina bandora Çîn a Qîng a li Nîvgirava Koreyê û her wiha Taywan jî ji Japonê re dihêle. Li Xanedaniya Qîng jî dest bi bêaramiyên navxweyî rû dide ku di encamê de bi deh milyonan mirov dimirin, nemaze Serhildana Lotusê Spî, Serhildana Taiping a têkçûyî de ku di salên di navbera salên 1850 û 1860an de başûrê Çînê wêran kiriye û Serhildana Dungan (1862–1877) li bakurê rojava rû daye li welat bûne sedema gelek pêvçûn û aloziyên giran. Serketina destpêkê ya Tevgera xwe bi hêzkirinê ya salên 1860î ji ber rêze têkçûnên leşkerî yên di salên 1880 û 1890î de têk çûye.

Di sedsala 19an de, dîyasporaya mezin a çînî dest pê kiriye. Ziyana ji ber koçberiyê ji ber pevçûn û karesatên wekê Birçîbûna Bakurê Çînê 1876-1879an zêde bûye ku tê de di navbera 9 û 13 milyon kes jiyana xwe jidest dane. Împerator Guangxu di sala 1898an de planeke reformê amade kiriye ku monarşiyeke destûrî ya modern ava bike lê ev plan ji aliyê împeratorîçe Dowager Cixi ve hatine têkbirin. Serhildana Bokser a lidijî-biyanî ya bêbext a salên 1899 û 1901ê xanedaniyê zêdetir qels kiriye. Her çend Cixi bernameyek reforman piştgirî kiribe ku wekê reformên Qîng ên dereng têne zanîn, Şoreşa Xînhaî ya salên 1911 û 1912an dawî li xanedaniya Qîng aniye û Komara Çînê ava kiriye. Puyî ku împeratorê dawî yê xanedaniyê bû, di sala 1912an de dest ji text a xwe yê împeratoriyê berdaye.

### Damezrandina Komarê û Şerê Cîhanê ya Duyem

Di 1ê çileya sala 1912an de Komara Çînê (ROC) hatiye damezrandin û Sun Yat-senê ji Kuomintang (KMT) wekî serokê demkî hatibû ragihandin. Di adara sala 1912an de, Yuan Shikai wekê serokê hatiye diyarkirin ku generalekî berê ya Qîng ku di sala 1915an de xwe wekê împeratorê Çînê îlan kiriye. Li hember şermezarkirina gel û dijberiya artêşa xwe ya Beiyang, ew neçar dimîne ku di sala 1916an de dev ji textê berde û komarê ji nû ve ava bike. Piştî mirina Yuan Shikai di sala 1916an de, Çîn ji aliyê siyasî ve perçe perçe bûye. Hikûmeta Çînê ya li Pekînê di asta navneteweyî de dihate naskirin lê bi rastî bêhêz bû ku serleşkerên herêmî piraniya axa Çînê kontrol dikirin. Di vê heyamê de, Çîn beşdarî Şerê Cîhanê yê Yekem bûye û şahidiya serhildaneke gel a berfireh bi navê tevgera 4ê gulanê kiriye.

Chiang Kai-shek û Mao Zedong di sala 1945an de piştî bidawîbûna Şerê Cîhanê yê Duyem bi hev re pîroz dikin.
Di dawiya salên 1920î de Kuomîntang di bin serokatiya Chiang Kai-shek de bi rêze gerwerzaniyên leşkerî û siyasî yên serkevtî ku bi hev re wekê Sefera Bakur têne zanîn, dikare welêt ji nû ve bike yek perçe. Kuomintang paytexta welêt veguhestiye Nanjingê û "wesiyeta siyasî" bicîh aniye ku qonaxek navîn a pêşketina siyasî ye ku di bernameya Sê Prensîbên Gel a Sun Yat-sen de ji bo veguherandina Çînê ji bo dewletek demokratîk a modern hatiye destnîşan kirin. Her çiqas hevalbendî di sala 1927an de piştî ku Chiang bi tundî CCP û çepgirên din li Şanghayê tepeser kir, hilweşiyaye ku ev yek destpêka Şerê Navxweyî yê Çînê nîşan dide, Kuomintang di dema Sefera Bakur de ji bo demek kurt bi Partiya Komunîst a Çînê (CCP) re hevalbendî kiriye. CCP di mijdara sala 1931ê de li Ruijin, Jiangxi, herêmên welêt wekê Komara Sovyet a Çînê (Jiangxi Sovyet) ragihandiye. Sovyeta Jiangsiyê di sala 1934an de ji aliyê artêşên KMT ve hatiye hilweşandin ku ev yek bûye sedem ku CCP meşa dirêj bide destpêkirin û biçe Yan'an a li Shaanxiyê. Ew ê bibe baregeha komunîstan a berî ku şerê navxweyî yê Çînê di sala 1949an de bi dawî bibe.

Di sala 1931ê de, Japon êrîşî Mançûryayê kiriye û dagir kiriye. Japon di sala 1937an de êrîşî deverên din ên Çînê dike û ev yek bûye sedema Şerê Çîn û Japon a Duyem (1937–1945) ku ev jî yek ji qadên Şerê Cîhanê ya Duyem bû. Şerê di navbera Kuomintang û CCP de hevalbendiyeke qels çêkiriye. Hêzên japonî gelek zilmên şer li dijî nifûsa sivîl kirine ku heta 20 milyon sivîlên çînî di şer de jiyana xwe jidest dane. Tenê li Nanjingê di dema dagirkirina japonan de li gorî texmînan ji 40.000 heta zêdetirî 300.000 çînî hatine qirkirin. Komara Çînê, ligel Keyaniya Yekbûyî, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Yekîtiya Sovyetê, di deklarasyona neteweyên yekbûyî de wekê yek ji "çar dewletên nezin" ên hevpeymanan hatiye diyar kirin. Li gel sê hêzên mezin ên din, Çîn yek ji çar hevalbendên sereke yên Şerê Cihê Duyem bû û piştre jî wekê yek ji serketîyên sereke yên şer hatiye hesibandin. Piştî radestbûna Japonan di sala 1945an de, Çîn bi awayeke serketî derdikeve lê ji ber şer wêran bûye û ji aliyê darayî ve pir lawaz bibû. Taywan, digel Penghu, radestî kontrola Komara Çînê hatiye kirin lêbelê derbasbûna vê radestkirinê bi nakok e. Di hezîrana sala 1946an de şer di navbera hêzên CCP û KMT de derketiye û welat ji nû ve dest bi şerê navxweyî kiriye ku zêdetirî sê salan berdewam kiriye. Di sala 1947an de rêveberiyeke destûrî hatiye damezrandin lê ji ber şerê berdewam, gelek bendên destûra Komara Çînê li ser axa sereke nehatiye bicîhanîn.

### Komara gel a Çînê

Merasîma damezrandina Komara Gel a Çînê di 1ê cotmeha sala 1949an de saet di 3:00ê piştî nîvro de pêk hatibû. Di vê dîmenê a jorîn de ragihandina damezrandina Komara Gel a Çînê ji aliyê Mao Zedong ve li Qada Tiananmenê hatiye ragihandin, nîşan dide.
Di sala 1949an de Partiya Kominîst a Çînê piraniya Çînê kontrol kiriye û hikûmeta Komara Çînê xwe ji peravan ber bi Taywanê ve kişandiye. Di 1ê cotmeha sala 1949an de, serokê Partiya Komunîst a Çînê (PKÇ) Mao Zedong li qada Tiananmen a Pekînê bi fermî Komara Gel a Çînê ragihandiye. Di sala 1950an de, Komara Gel a Çînê Hainan ji Komara Çînê distîne û Tibetê jî desteser dike. PKÇ bi rêya tevgera reforma axê populerbûna xwe di nav cotkaran de xurt kiriye ku tê de paşguh kirina dewletê ya bidarvekirinên di navbera 1 û 2 milyon xwediyên erdê ku ji aliyê cotkar û kirêdarên berê ve pêk hatibûn, hebû. Her çend di destpêkê de Komara Gel a Çînê bi Yekîtiya Sovyetê re hevalbendiyeke nêzîk pêk anî be jî, têkiliyên di navbera her du welatên komunîst de hêdî hêdî xira bûye û ev yek bûye sedem ku Çîn pergaleke pîşesaziyê ya serbixwe û çekên xwe yên kîmyewî pêş bixe. Nifûsa Çînê di sala 1950an de 550 milyon bû û di sala 1974an de jî gihîştiye 900 milyon kesan. Lêbelê Great Leap Forward, projeyek pîşesazîkirinê ya mezin ê di navbera salên 1959 û 1961ê de bû sedema mirina ji 15 heta 55 milyon kesan ku piraniya wan ji ber birçîbûnê mirine. Di sala 1964an de, Çînê yekem bombeya xwe ya atomî ceribandiye. Di sala 1966an de, Mao û hevalbendên wî dest bi şoreşa çandî kirine ku deh sal ji sûcdarkirinên siyasî û aloziyên civakî dest pê kiriye ku heta mirina Mao ya di sala 1976an berdewam kiriye.

Piştî mirina Mao, çeteya çaran ji aliyê Hua Guofeng ve hatine girtin û wekê berpirsiyarê şoreşa çandî hatiye dîtin. Şoreşa Çandî hatiye şermezarkirin ku bi milyonan kes rehabîlîte bibûn. Deng Xiaoping di sala 1978an de desthilatdariyê girtiye destê xwe û ligel "heşt pîr"an ku endamên herî payebilind û bi bandor ên partiyê bûn, dest bi reform û vebûnê kiribûn ku reformên siyasî û aborî yên berfireh xistibûn meriyetê. Reformên aborî yek ji nîşana derbasbûna Çînê ya ji aboriya plankirî bû. Çîn destûra xwe ya heyî di 4ê kanûna pêşîn a sala 1982an de pejirandiye. Di sala 1989an de, xwepêşandanên qada Tiananmenê destpêkiriye û piştre li seranserê welat berfireh bûye. Jiang Zemin dibe sekreterê giştî yê PKÇyê û piştre jî dibe serokê giştî ya partiyê. Aboriya Çînê di vê demê de heft qat mezin bûye. Hong Konga Brîtanî û Makaoya Portekîzî di salên 1997 û 1999an de wekê herêmên îdarî yên taybet li gorî prensîba yek welat, du sîstem vegeriyane Çînê. Welat di sala 2001ê de tevlî rêxistina bazirganiya cîhanê bûye.

Di 16em kongreya neteweyî ya PKÇyê ya sala 2002an de, Hu Jintao li cihê Jiang wekê sekreterê giştî ya partiyê hatiye hilbijartin. Di bin serokatiya Hu de, Çînê rêjeya bilind a mezinbûna aborî bidestxistiye ku ji Keyaniya Yekbûyî, Fransa, Almanya û Japonyayê derbas bûye û bû duyem aboriya herî mezin ê cîhanê. Lêbelê mezinbûna aboriyê bandorek giran li ser çavkanî û jîngeha welêt jî kiriye ku bûye sedema koçberiya mezin a civakî. Xi Jinping di 18em kongreya neteweyî ya Partiya Komunîst a Çînê ya sala 2012an de li cihê Hu wekê serokê giştî dest bi karê xwe kiriye. Piştî ku Xi hat ser desthilatê, piştê demekê dest bi operasyoneke berfireh a dijî gendeliyê kiriye ku heta sala 2022an zêdetirî 2 milyon rayedar hatibûn darizandin. Di dema serokatiya xwe de, Xi desthilatdariya xwe xurt kiriye ku ji destpêkirina reformên aborî û siyasî ve heya wê demê nehatibû dîtin.

## Erdnîgarî

Ev nexşeya topografîk a Rojhilatê Asyayê ye bi deverên dîrokî û herêmên makro yên Çînê ve hatiye xêzkirin.
Erdnîgariya Çînê erdnîgariyeke nerfireh û cihêreng e ku ji çola Gobi û Taklamakan li bakurê erdnîgariya hişk bigire heya daristanên subtropîkal li başûrê şil berdewam dike. Çiyayên Hîmalaya, Karakoram, Pamîr û Tîan Shan, Çînê ji piraniya Asyaya Başûr û Asyaya Navendî vediqetînin. Çemê Yangtze û çemê Zer ku bi rêzê ve sêyem û şeşem çemên herî dirêj ên cîhanê ne ku ji deşta Tîbetê ve ber bi peravê rojhilat a bi nifûsa giran ve diherikin. Xeta perava Çînê li ser peravê Okyanûsa Pasîfîk 14.500 km dirêj bûye ku bi deryayên Bohai, deryaya Zer, deryaya rojhilatê Çînê û deryaya başûrê Çînê welat ji aliyê deryayê ve hatiye dorpêçkirin. Çîn bi rêya sinorê Qazaxistanê bi deşta Ewrasyayê ve hatiye girêdan.

Xaka Çînê di navbera hêlîpan a 18° û 54° bakur û hêlîlar a 73° û 135° rojhilat de ye. Navenda erdnîgarî ya Çînê bi monumenta navenda welat li 35°50′40.9″N 103°27′7.5″E hatiye destnîşankirin. Erdnîgariya Çînê li seranserê axa welat ya berfireh pir diguherin. Li rojhilat, li peravên deryaya Zer û deryaya rojhilat a Çînê, deştên aluvyal ên berfireh û bi qadên nifûsên zêde ne lê li qiraxên deşta mongolyaya hundir li bakur, şînahiyên berfireh serdest in. Başûrê Çînê bi gir û rêzeçiyayên nizm serdest e û di heman demê de li rojhilata navend deltayên du çemên sereke yên Çînê, memê Zer û Çemê Yangtze, hene. Çemên din ên sereke yên welat çemê Xi, Mekong, Brahmaputra û çemê Amur e. Li rojava rêzeçiyayên mezin hene ku bi taybetî rêzeçiyayên Hîmalaya li vê deverê ye. Deştên bilind di nav erdnîgariya zuha ya bakur de ye ku di nav de çolên bilind ên Taklamakan û Gobî hene, cih digirin. Çiyayê Everestê (8.848 m) ku xala herî bilind ê cîhanê ye, li ser sinorê Çîn û Nepalê bilind bûye. Xala herî nizm a welêt û sêyem a xala herî nizm a cîhanê, korta gola hişkkirî ya gola Aydingê (-154 m) ku li depresyona Turpanê cih digire.

Tevî ku Çîn di navbera pênc herêmên demê ya erdnîgarî de (ji UTC+5 heta UTC+9) digire nav xwe, Çîn yek herêma demê ya neteweyî, Dema Standard a Çînê (UTC+8) bikar tîne. Ev siyaseta demê ya yekgirtî di sala 1949an de hatiye pejirandin.

### Avhewa

Nexşeya dabeşkirina avhewayê ya Köppen-Geiger ya Çînê.
Avhewaya Çînê bi giranî ji aliyê demsalên hişk û musonên şil ve serdest e ku dibe sedema cûdahiyên germahiyê yên berbiçav di navbera zivistan û havînê de. Di zivistanê de bayên bakur ên ku ji deverên bilindên fireh tên sar û hişk in; di havînê de, bayên başûr ên ji deverên peravê ên li firehiyên nizm germ û şil in.

Pirsgirêkek girîng a jîngehê li Çînê berfirehbûna berdewam a çolên Çînê ye ku bi taybetî çola Gobî çoleke berfireh ya Çînê ye. Her çiqas rêzên darên ku ji salên 1970an vir ve hatine çandin pirbûna bahozên qûmê kêm kiribe jî, hişkesaliya dirêj û pratîkên çandiniyê yên nebaş bûne sedema bahozên tozê ku di her demsala biharê de li bakurê Çînê belav dibin û piştre belavê deverên din ên Rojhilatê Asyayê dibe ku di nav de welatên wekê Japon û Kore bi bandor dibe. Kalîteya avê, erozyon û kontrolkirina qirêjiyê di têkiliyên Çînê ya bi welatên din re bûne mijarên girîng. Helîna cemedên li Hîmalayayê dibe ku ji bo bi sed milyonan mirovan bibe sedema kêmbûna avê. Li gorî akademîsyenan ji bo ku guherîna avhewayê li Çînê bigihêje 1.5 °C ê divê hilberîna elektrîkê ji komirê li Çînê bêyî girtina karbonê heta sala 2045an were bidawîkirin.

Ji ber zêdekirina hilberînê ya ji aliyê hikûmetên alîkar, statîstîkên fermî yên hikûmetê yên derbarê hilberîna çandiniyê ya Çînê de ne bêbawer hatiye ragihandin. Piraniya Çînê xwedî keşûhewayek pir guncaw ê ji bo çandiniyê ye û welat mezintirîn hilberînerê cîhanê yê birinc, genim, bacanê sor, firingî, tirî, zebeş, ispenax û gelek berhemên din e. Di sala 2021ê de, ji sedî 12ê çêregeh û zozanên daîmî yên cîhanê û her wiha ji sedî 8ê erdê çandiniyê yê cîhanê li Çînê bûn.

### Biyopirrengî

Pandayek mezin ku yek ji sembolên herî navdar ên Çînê ku li Baregeha Panda ya Chengdu ya li Sichuanê hatiye kişandin
Çîn yek ji 17 welatên xwedî pirrengiya biyolojîkî ye ku du ji qadên biyolojîk ên sereke yên cîhanê, palearktîk û îndomalayayî li Çînê ye. Li gorî pîvanekê Çîn xwedî zêdetirî 34.687 cureyên ajalan û nebatan e ku ew piştî Brezîlya û Kolombiyayê Çîn sêyem welatê herî biyolojîk ê cîhanê ye. Çîn welat alîgirê peymana cûrbecûrîya biyolojîk e ku stratejîya neteweyî û plana çalakîyê ya cûrbecûrîya biyolojîk a Çînê di sala 2010an de ji alîyê peymanê ve hatiye wergirtin.

Çîn malavanê herî kêm 551 cureyên memikdaran (sêyem cureyê herî bilind ê cîhanê), 1.221 cureyên çûkan (heştem), 424 cureyên xezalkan (heftem) û 333 cureyên amfîbîyan (heftem) dike. Jiyana kovî ya li Çînê jîngeha xwe bi yek ji mezintirîn nifûsa mirovan a cîhanê re parve dike û zexteke giran li ser wan dike. Bi kêmanî 840 cureyên ajalan di bin gefê de ne, lawaz in an jî di xetereya tunebûnê de ne ku bi giranî ji ber çalakiyên mirovan ên wekî wêran kirina jîngehê, qirêjî û nêçîra ji bo xwarin, post û dermanê kevneşopî yê çînî ye. Jiyana kovî ya di bin xetereyê de bi qanûnê tê parastin û ji sala 2019an vir ve li Çînê zêdetirî 2,750 rezervên xwezayî hene ku bi tevahî 1.470.000 km² rûber digire nav xwe ku ji sedî 15ê tevahiya erdê Çînê pêk tîne. Piraniya ajalên kovî ji herêmên çandiniyê yên navendî yên rojhilat û navenda Çînê hatine tunekirin lê li başûr û rojavayê çiyayî rewşa wan baştir bûye. Di 12ê kanûna sala 2006an de hatiye piştrastkirin ku Baiji nemaye.

Çîn zêdetirî 32.000 cureyên nebatan ên damarî heye û malavanê cûrbecûr cureyên daristanan e. Daristanên sar ên qamîşî li bakurê welêt serdest in ku malavaniya cureyên heywanan ên wekê xezal û hirçê reş ê asyayî, 120 cureyên çûkan dike. Dibe ku li binê daristanên darê çam ên avhewaya şil de darên bambu hebin. Li deverên çiyayî yên bilind ên ku darên wekê Hevrist û *Taxus* hene, li cihê darên Bambu, daristanên baranê hene. Daristanên subtropîkal ên ku li navend û li başûrê Çînê ye malavaniya cureyên nebatan dike ku di nav de gelek cureyên endemîk ên kêm hene. Daristanên baranê yên tropîkal û demsalî, her çend bi Yunnan û Hainanê ve sînordar bin jî, çaryeka hemî cureyên ajal û nebat ên li Çînê têne dîtin, vedihewînin. Li Çînê zêdetirî 10.000 cureyên tomarkirî yên kiyarkan hene.

## Rêveberî û polîtîka

Hola Mezin a Gel ku Kongreya Neteweyî ya Gel lê dicive.
Komara Gel a Çînê dewletek komunîst e ku ji aliyê Partiya Komunîst a Çînê (PKÇ) ve tê rêvebirin. PKÇ bi fermî ji aliyê sosyalîzma bi taybetmendiyên çînî ve tê rêvebirin ku ew wekê marksîzma li gorî şert û mercên Çînê hatiye adaptekirin, bi nav dike. Destûra bingehîn a Çînê dibêje ku Komara Gel a Çînê "dewleteke sosyalîst e ku ji aliyê dîktatoriyeke demokratîk a gel ve tê birêvebirin ku ji aliyê çîna karker ve tê rêvebirin û li ser bingeha tifaqeke karker û cotkaran e" ku "taybetmendiya diyarkar a sosyalîzmê bi taybetmendiyên çînî ya serokatiya Partiya Komunîst a Çînê ye."

Komara Gel a Çînê bi fermî xwe wekê demokrasiyekê ku bi taybetî, demokrasiyeke gel a pêvajoya tevahî ku li dora prensîba lenînîst a navendîbûna demokratîk hatiye organîzekirin, bi nav dike. Lêbelê welat bi gelemperî wekê dewletek otorîter a yekpartî û dîktatorî tê binavkirin ku bi hinek sinordarkirinên herî giran ên cîhanê ya di gelek warên sivîl de disekine ku di nav van de bi taybetî astengiyên li dijî azadiya çapemeniyê, azadiya civînê, avakirina azad a rêxistinên civakî, azadiya dînî û azadiya înternetê heye. Çîn bi berdewamî di rêza herî nizm a "rejîmên otorîter" de cih girtiye ku ji aliyê Endeksa Demokrasiyê ya Yekîneya Îstîxbarata Ekonomîst ve hatiye destnîşankirin û li gorî daneyên sala 2024an Çîn ji 167 welatên otorîter de di rêza 145an de ye. Hinek çavkaniyên din jî destnîşan dikin ku binavkirina Çînê wekê rêveberiyeke "otorîter" bi têra xwe mekanîzmayên şêwirmendiyê yên pirjimar ên ku di pergala hikûmeta Çînê de hene, rave nake.

### Partiya Komunîst a Çînê

Partiya Kominîst a Çînê partiya damezrîner û yekane ya desthilatdar a Komara Gel a Çînê ye. Li gorî rêziknameya desteya herî bilind a Partiya Kominîst a Çînê, Kongreya Neteweyî ye ku her pênc salan carekê li welat tê lidarxistin. Kongreya Neteweyî Komîteya Navendî hildibijêre ku herî kêm salê carekê dicive. Piştre Komîteya Navendî Polîtburoya partiyê, Komîteya Daîmî ya Polîtburoyê û sekreterê giştî (serokê partiyê) ku serokatiya herî bilind a welêt e, hildibijêre. Sekreterê giştî desthilat û desthilatdariya dawî li ser partî û dewletê di destê xwe de digire û wekê rêberê herî bilind ê Çînê kar dike. Kongreya Neteweyî her wiha Komîsyona Navendî ya Teftîşa Dîsîplînê ye ku desteya dîsîplînê ya herî bilind a Partiya Kominîst a Çînê, hildibijêre.

Li Çînê hikûmet bi tevahî di bin kontrola Partiya Kominîst a Çînê de ye. Partiya Kominîst a Çînê erkdar kirinên di saziyên hikûmetê de kontrol dike û piraniya karbidestên payebilind ên hikûmetê endamên Partiya Kominîst a Çînê ne. Partiya Kominîst a Çînê di her astê hikûmetê de komîteyên xwe ava dike.

### Rêveberî

Dîmenek ji hola kongreya neteweyî ya gel a Çînê.
Kongreya neteweyî ya gel (KNG), bi nêzîkî 3.000 endaman xwe, wekê dezgehê herî bilind a desthilata dewletê û desthilatên yekgirtî yên dewletê vedihewîne ku sîstemek diafirîne ku hemî dezgehên dewletê, tevî serokatiyê, şûraya dewletê, komîsyona leşkerî ya navendî ya dewletê, dadgeha bilind a gel, dozgeriya bilind a gel û komîsyona çavdêriya neteweyî bi rêya navendîbûna demokratîk di bin çavdêriya kongreyê de ye. Lêbelê çavdêr pir caran vê wekê saziyeke "mohra lastîkî" bi nav dikin. KNG salane dicive, di heman demê de Komîteya Daîmî ya KNGê ku nêzîkî 150 endam ji delegeyên KNGê têne hilbijartin ku her du mehan carekê dicive. Hilbijartin nerasterast in û ne piralî ne û namzedên li hemî astan bi qanûnê ji aliyê PKÇê ve têne kontrol kirin. KNG di bin kontrola PKÇê de ye û heşt partîyên din ên biçûk xwedî nûnertiya nomînal in ku di bin şertê parastina serokatiya Partiya Kominîst a Çînê (PKÇ) de ye.

Kongreya neteweyî ya gel serokê Çînê hildibijêre ku ew nûnerê merasîmî ya dewletê ye. Serokkomarê 2026an Xi Jinping e ku di heman demê de sekreterê giştî yê Partiya Kominîst a Çînê ye û serokê komîsyona leşkerî ya navendî ye ku bi vê yekê bûye rêberê herî bilind ê Çînê û bûye fermandarê giştî yê hêzên çekdarên Çînê. Serokwezîr serokê hikûmetê ye û serokê 2026an Li Qiang ku serokê Çînê ye. Serokwezîr bi fermî ji aliyê serokkomar ve tê destnîşankirin û piştre re ji aliyê kongreya neteweyî ya gel ve tê hilbijartin ku ev kesên ku dibin serokwezîr bi gelemperî endamê duyem an sêyem ê komîteya daîmî ya polîtburoyê (KDP) ye. Serokwezîr serokatiya endamên konseya dewletê û kabîneya Çînê dike ku ji çar cîgirên serokwezîr, endamên şêwirmendên dewletê û serokên wezîran û komîsyonan pêk tên. Mîna kongreya kel, konferansa şêwirmendiya siyasî ya gelê Çînê jî xwedî binbeşan e ku di nav de komîteya neteweyî ya konferansa şêwirmendiya siyasî ya gelê Çînê ye û di sala 2026an de ji aliyê Wang Huning ve tê birêvebirin ku endamê çarem ê komîteya sosyalîst a gel e.

Hikumeta Çînê bi pileya bilind a navendîbûna siyasî tê bireve birin lê bi nenavendîbûna aborî ya girîng ve tê karakterîze kirin. Amûr an pêvajoyên siyasetê pir caran berî ku bi berfirehî werin sepandin li herêmê têne ceribandin ku di encamê de siyasetek çêdibe ku ceribandin û bersivê vedihewîne. Bi gelemperî, serokatiya hikûmeta navendî xwe ji hinek amadekariyên polîtîkayan dûr digire ku li cihê wê torên nefermî û serdanên malperê bikar tîne ku guhertinên di rêça ceribandinên polîtîkayên herêmî an bernameyên pîlot de piştrast bike an pêşniyar bike. Rêbaza gelemperî ev e ku serokatiya hikûmeta navendî piştî ku polîtîka di astên herêmî de hatin pêşxistin, dest bi amadekirina polîtîka, qanûn, an rêziknameyên fermî dike.

### Dabeşên îdarî

Komara Gel a Çînê li gorî destûra dewleteke yekgirtî ye ku ji 23 parêzgeh, pênc herêmên xweser (her yek bi komeke kêmneteweyên diyarkirî), çar şaredariyên ku rasterast têne birêvebirin ku bi hev re wekî "Çîn a sereke" têne binavkirin û her wiha ji herêmên îdarî yên taybet ên wekê Hong Kong û Makaoyê pêk tê. Her çend ev hemî herêm ji aliyê Komara Çînê ve têne rêvebirin jî, Komara Gel a Çînê girava Taywanê wekê parêzgeha xwe ya Taywanê, Kinmen û Matsu wekê beşek ji parêzgeha Fujian dibîne û giravên ku Komara Gel a Çînê li Deryaya Başûrê Çînê kontrol dike ku wekê beşek ji parêzgeha Hainan û parêzgeha Guangdong dibîne. Ji aliyê erdnîgarî ve, hemî 31 beşên parêzgehên Çîn a sereke di şeş herêman bi navê Bakurê Çînê, Rojhilatê Çînê, Başûrê rojavayê Çînê, Başûrê Çîn a Navendî, Bakurê Rojavayê Çînê û Bakurê Rojhilatê Çînê hatine binavkirin.

|  |  |
| --- | --- |
| **Parêzgeh Anhui (安徽)
* Fujian (福建)
* Gansu (甘肃)
* Guangdong (广东),
* Guizhou (贵州)
* Hainan (海南), « Grava başûr»
* Hebei (河北)
* Heilongjiang (黑龙江)
* Henan (河南)
* Hubei (湖北)
* Hunan (湖南)
* Jiangsu (江苏)
* Jiangxi (江西)
* Jilin (吉林)
* Liaoning (辽宁)
* Qinghai (青海)
* Shaanxi (陕西)
* Shandong (山东), «li rojhilatê çiyê »
* Shanxi (山西), «li rojavayê çiyê»
* Sichuan (四川), «çar çem»
* Yunnan (云南), «li başûrê ewran»
* Zhejiang (浙江)
* Taywan (台湾)
 | **Herêmên xweser Guangxi (广西壮族自治区), gelê wir zhuang e.
* Mongolya Hundir (内蒙古自治区)
* Ningxia (宁夏回族自治区), gelê wir hui ye.
* Xinjiang (新疆维吾尔自治区), an Turkistana Çînî, gelê wir ûygûr e.
* Tîbet (西藏自治区)

**Şaredarî Beijing (Pekîn) (北京)
* Chongqing (重庆)
* Şanghay (上海)
* Tianjin (天津)

**Herêmên îdarî yên taybet Hong Kong (香港)
* Makao (澳门)
 |

### Têkiliyên derve

Nexşeya têkiliyên dîplomatîk ên Çînê
Komara Gel a Çînê bi 179 welatên endam ên Neteweyên Yekbûyî re têkiliyên dîplomatîk bireve dibe û li 174 ji wan welatan balyozxaneyên Çînê hene. Ji sala 2024an vir ve, Çîn xwedî mezintirîn torên dîplomatîk ên cîhanê ye. Çîn yek ji pênc endamên daîmî yên konseya ewlekariyê ya neteweyên yekbûyî ye. Di heman demê de endamê rêxistinên navdewletî ye ku di nav wan de G20, Rêxistina Hevkariya Şanghayê, BRICS, Lûtkeya Rojhilatê Asyayê û APEC hene. Her wiha Çîn endam û rêberê berê yê Tevgera Bêalî ye û di heman demê de hê jî Çîn xwe wekê parêzvaneke ji bo welatên pêşketî dibîne. Ji ber ku bandora Çînê di warên jeopolîtîk, teknolojî, pîşesazî, aborî û çandê de heye, Çîn bi berfirehî wekê hêzek super a potansiyel an jî wekê hêza super a damezrandî hatiye binavkirin.

Piraniya siyaseta derve ya Çînê ya niha bi fermî li ser pênc prensîbên hevjiyana aştîxwaz a serokwezîr Zhou Enlai û her wiha li ser têgeha "ahengek bêyî yekrengî" ye ku tevî cudahîyên îdeolojîk jî têkilîyên dîplomatîk di navbera dewletan de teşwîq dike. Li gorî siyaseta xwe ya nehevbendiyê, Çîn ji xeynî peymana xwe ya parastinê bi Koreya Bakur re ti hevpeymaniyên leşkerî nagire. Piraniya welatan meyla xwe dane ku Komara Gel a Çînê (KGÇ) nas bikin ku di sala 1971ê de cihê Komara Çînê ya li Neteweyên Yekbûyî girtiye. Komara Gel a Çînê bi fermî prensîba yek Çînê diparêze ku li gorî vê prensîbê, tenê dewletek serwer ê bi navê Çînê heye û Taywan jî beşek yekgirtî ya Çînê ye. Rewşa bêhempa ya Taywanê bûye sedem ku welatên ku Komara Gel a Çînê bi fermî nas dikin, "siyasetên yek Çîn" ên cûda bişopînin ku hinek welat bi eşkereyî rasterast îdiaya Komara Gel a Çînê ya li ser Taywanê nas dikin, hinek welatên din jî hene ku di nav wan de DYA û Japon heye ku vê yekê tenê wekê îdia qebûl dikin.

 Di 23ê cotmeha sala 2024an, Serokê Çînê Xi Jinping di 16em civîna BRICSê de li Kazan, Rûsyayê.
Têkiliyeke nêzîk a siyasî, aborî û leşkerî ya Çînê bi Rûsyayê re heye ku her du dewlet pir caran di Konseya Ewlekariyê ya Neteweyên Yekbûyî de bi hev re deng dane. Çînê di şerê Rûsya û Ûkraynayê de piştgiriya aborî, teknolojîk û dîplomatîk daye Rûsyayê. Pêwendiya Çînê bi Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê re bi aloz e ku di nav wan de têkiliyên bazirganî yên kûr hene lê cudahîyên siyasî yên girîng jî hene. Ji destpêka salên 2000î vir ve, Çînê ji bo bazirganî û hevkariya dualî bi welatên afrîkî re siyasetek şopandiye. Çîn bi Yekîtiya Ewropayê re têkiliyên bazirganî yên berfireh û pirreng diparêze û bûye mezintirîn hevkarê Ewropayê ya bazirganiya kelûpelan. Çîn bandora xwe li Asyaya Navendî û Pasîfîka Başûr zêde kiriye. Welat bi welatên ASEANê re û aboriyên sereke yên bi Amerîkaya Başûr re têkiliyên bazirganî yên bihêz heye û mezintirîn hevkarê bazirganî ya Brezîl, Şîlî, Perû, Ûrûguay, Arjentîn û çend welatên din e.

Di sala 2013an de, Çînê însiyatîfa rê û kemberê (BRI) daye destpêkirin ku însiyatîfeke mezin a avakirina binesaziyê ya gerdûnî ye ku salane bi qasî 50-100 milyar dolaran fînanse dike. BRI dikare bibe yek ji mezintirîn planên pêşveçûnê di dîroka nûjen de. Di şeş salên pêş de bi girîngî berfireh bûye û heta nîsana sala 2020an, 138 welat û 30 rêxistinên navneteweyî di nav xwe de girtiye. Ji xeynî bihêzkirina têkiliyên siyaseta derve, balê dikişîne ser avakirina rêyên veguhastinê yên bibandor, nemaze Rêya Hevrîşimê ya deryayî ku bi Rojhilata Afrîka û Ewropayê ve girêdayî ye. Lêbelê gelek deynên ku di çarçoveya bernameyê de hatine dayîn ne domdar in û Çîn bi hejmarek bangên ji bo sivikkirina deynan ji aliyê welatên deyndar ve rû bi rû maye.

### Hêz

Balafira şer a nepenî ya nifşê 5em a Chengdu J-20 ku yek ji balefirên şer ên Çînê ye
Artêşa Çînê ku bi navê Artêşa Rizgariya Gel (ARG) wekê yek ji artêşên herî bihêz ên cîhanê tê dîtin û di salên 2015 û 2025an de bi awayeke bilez hatiye modernîzekirin. Li gorî prensîba "partî hêzê birêve dibe", Partiya Kominîst a Çînê kontrola xwe yê mutleq a Artêşa Rizgariya Gel berdewam dike. Ji sala 2024an vir ve artêş ji çar hêzan pêk tê ku di nav wan de hêza bejayî (PLAGF), hêza deryayî (PLAN), hêza hewayî (PLAAF) û hêza roketî (PLARF) hene. Her wiha çar baskên artêşê ya serbixwe heye ku hêza hewayî, hêza sîberfezayê, hêza piştgiriya agahdariyê û hêza piştgiriya lojîstîkî ya hevbeş hene ku sê hêzên despêkê ji hêza piştgiriya stratejîk a belavbûyî (PLASSF) hatine veqetandin. 2 milyon personelên artêşa ya çalak ên di erkê de de hene ku hejmara herî mezin a cîhanê ye. Hêz xwediyê sêyem stoka herî mezin a çekên kîmyayî yên cîhanê ye û ji aliyê tonajê ve duyem mezintirîn hêza deryayî ya cîhanê ye.

Her çiqas Enstîtuya Lêkolînên Aştiyê ya Navneteweyî ya Stokholmê (SIPRI) texmîn kiriye ku lêçûnên wê yên rastîn salane 314 milyar dolarê amerîkî bûn ku ev jî %12ê lêçûnên leşkerî yên cîhanî pêk tîne û %1.7ê GDPya welêt pêk tîne ku lêçûna leşkerî ya fermî ya Çînê ji bo sala 2024an bi tevahî 229 milyar dolarê amerîkî (1.67 trilyon Yuan) bû ku duyem sermiyana herî mezin a cîhanê ye. Li gorî parîteya hêza kirînê, sermiyana leşkerî ya Çînê ya sala 2024an bi qasî 567 milyar dolarê amerîkî bû. Her çiqas bi fermî du rêxistinên cuda bin jî û her du komîsyona leşkerî ya navendî ya Çînê endamên wan yek in, ji xeynî demên veguheztina serokatiyê û bi bandor wekê yek rêxistinê tevdigerin jî Artêşa Rizgariya Gel ji aliyê komîsyona leşkerî ya navendî ya Çînê ya partî û dewletê ve tê birêvebirin. Serokê komîsyona leşkerî ya navendî ya Çînê fermandarê giştî yê Artêşa Rizgariya Gel ye ku li gorî pergala berpirsiyariya serok kontrola mutleq li ser artêşê heye.

### Pirsgirêkên civakî û siyasî yên mafên mirovan

Dîmenek ji xwepêşandanên Hong Kongê ya salên 2019 û 2020
Rewşa mafên mirovan li Çînê ji aliyê hikûmetên biyanî, ajansên çapemeniyê yên biyanî û rêxistinên sivîl ve rastî rexneyên girîng hatiye û îdia dikin ku binpêkirinên mafên sivîl ên berfireh ên wekê girtina bê darizandin, lixwe mikurhatinên bi zorê, îşkence, sînordarkirina mafên bingehîn û bikaranîna zêde ya cezayê mirinê hene. Ji destpêka xwe ve freedom house (mala azadiyê) di lêkolîna xwe ya azadiya li cîhanê de Çînê wekê welateke "ne azad" bi nav kiriye û di heman demê de Amnesty International li Çînê binpêkirinên girîng ên mafên mirovan belge kiriye. Lêbelê destûra bingehîn a Çînê dibêje ku "mafên bingehîn" ên welatiyan azadiya ramanê, azadiya çapemeniyê, mafê darizandineke adil, azadiya dînî, mafê dengdanê ya gerdûnî û mafên milkê vedihewîne. Lêbelê di pratîkê de, ev xal parastineke girîng li dijî darizandina cezayî ji aliyê dewletê ve peyda nakin. Her çiqas hinek rexneyên li ser polîtîkayên hikûmetê û Partiya Kominîst a Gel ya desthilatdar hatine tehemûlkirin jî, Çîn di warê sansûra axaftin û agahiyên siyasî di nav welatên herî dijwar ên cîhanê de ye û vê sansûrê bi awayeke bi rêkûpêk ji bo pêşîgirtina li çalakiyên kolektîv tê bikar anîn. Hikûmeta Partiya Kominîst a Çînê xwepêşandan û nerazîbûnên gel ên ku ew wekê gefek potansiyel ji bo "îstîqrara civakî" dibîne û tepeser dike. Çîn her wiha toreke çavdêriyê ya mezin a kamerayan, nivîsbarên naskirina rû, sensoran û çavdêriya teknolojiya kesane wekê amûrek kontrola civakî ya kesên ku li welêt dijîn bikar tîne.

Çîn bi awayeke bi rêkûpêk bi tepeserkirineke berfireh û binpêkirina mafên mirovan ê li Tibet û Xinjiangê hatiye tawanbarkirin ku hejmareke girîng ji kêmneteweyên etnîkî lê dijîn ku di nav de serkutkirinên tund ên polîsan û tepeserkirina dînî heye.

## Aborî

Dimenek ji Lujiazui ya Şanghayê ku navenda aborî ya Çînê ye.
Çîn ji aliyê GDPya nomînal ve xwediyê duyem aboriya herî mezin a cîhanê ye û ji aliyê hêza kirînê ve jî xwediyê yek ji mezintirîn aboriya cîhanê ye. Ji sala 2022an vir ve, Çîn li gorî GDPya nomînal nêzîkî ji %18ê aboriya cîhanî pêk aniye. Di heman demê de Çîn yek ji aboriyên mezin ên cîhanê ye ku bi awayeke bilez mezin dibe ku mezinbûna Çînê ya aborî ji dema destpêkirina siyaseta reform û vekirinê di sala 1978an de hema hema bi awayeke berdewamî ji sedî 5 zêdetir e. Li gorî daneyên Bankeya Cîhanê, GDPya Çînê ji di sala 1978an 150 milyar dolarê amerîkî bû û di sala 2024an de jî gihîştiye 18.74 trilyon dolarê amerîkî. Ji aliyê GDPya nomînal a serê kesî ve, welat di rêza 78an de ye ku bi vê awayê bûye welatekî bi dahata navîn a jorîn. Ji 500 şîrketên herî mezin ên cîhanê, baregeha 135 ji wan li Çînê ye.

Çîn di seranserê dîroka Rojhilata Asyayê û gerdûnî de yek ji hêzên aborî yên pêşeng ên cîhanê bû. Di piraniya du hezar salên borî de, welat yek ji mezintirîn aboriyên cîhanê bû ku di van serdeman de pêşketinên geşbûn û paşketinê dîtiye. Ji dema ku reformên aborî di sala 1978an de dest pê kiriye, Çîn bûye aboriyeke pir cihêreng û yek ji lîstikvaneke herî bi bandorên bazirganiya navneteweyî. Çîn bi fermî sîstema xwe ya aborî wekê aboriya bazara sosyalîst bi nav dike. Çîn a roja îro pir caran wekê mînakek kapîtalîzma dewletê an jî kapîtalîzma dewleta partîzanî hatiye binavkirin ku hem hêzên bazarê û hem jî dewlet di aboriyê de roleke sereke dilîzin. Çîn xwedî gelek saziyên dewletê ye ku dewlet di sektorên stratejîk ên "stûnî" yên wekê binesazî, telekomunîkasyon, darayî, hilberîna enerjiyê û pîşesaziyên giran de serdest e. Hikûmeta Çînê ji bo rêberiya aboriya welêt planên di heyama pênc salan de derdixe. Karsaziya taybet pir berfireh bûye ku di sala 2025an de li Çînê nêzîkî 57 milyon karsaziyên taybet hatine tomarkirin. Li gorî amarên fermî, şîrketên taybet ji %60î zêdetir ji GDPya Çînê pêk anîne.

## Demografî

Li gorî hêjmartina nifûsa Çînê ya sala 2020an nifûsa welat bi qasî 1.411.778.724 kes hatiye tomarkirin. Nêzîkî ji %17,95 14 salî ne an jî biçûktirin, ji %63,35 di navbera 15 û 59 salî de ne ji û %18,7e jî ji 60 salî mezintir bûn. Di navbera salên 2010 û 2020an de, rêjeya zêdebûna nifûsê ya navînî %0,53 bû. Ji sala 2022an vir ve, li welêt rêjeya mirinan ji rêjeya jidayîkbûnê zêdetir bûne. Di sala 2023an de, rêjeya giştî ya zayînê wekê j 1,09 hatiye ragihandin ku di nav rêjeya herî nizm ên cîhanê de cih digire. Di sala 2023an de, buroya neteweyî ya statîstîkan texmîn kiriye ku nifûs welat ji sala 2021ê heta 2022an 850.000 kêm bûye ku ev yekem kêmbûna ji sala 1961ê vir ve ye. Di sala 2025an de nifûsa Çînê bi fermî gihîştiye 1,404 milyar kesê û hêjmara jidayikbûnê 7,92 milyon zarok bûn ku ev rêjeya jidayikbûnê ya herî nizm a tomarkirî ji herî kêm a ji sala 1949an vir ve ye.

Ji ber fikarên li ser zêdebûna nifûsê, dewleta Çînê di salên 1970î de li welat sinoreke ji bo du zarokan li ser malbatên li seranserê welat ferz kiriye û di sala 1979an de dest bi parêzvaniya sinoreke hinek hişktir a ji bo zarokek ji bo her malbatê kiriye. Lê belê ji nîvê salên 1980î pê ve, ji ber nepopulerbûna sinorên hişk, Çînê dest bi hinek îstîsnayên mezin kiriye, nemaze li deverên gundewarî yên ku di encamê de ji nîvê salên 1980an heta 2015an polîtîkayeke "1,5" zarokan bû; kêmneteweyên etnîkî jî ji sinorên yek zarokî azad bûn. Sistkirina din a girîng a siyasetê di meha kanûna sala 2013an de hatiye pejirandin ku yek ji dêûbavan zarokê yekane be, rê daye malbatan ku du zarokan bînin dinyayê. Di sala 2016an de, siyaseta yekzarokî wekê siyaseta duzarokî hatiye guhertin. Ji ber bi temenbûna nifûsê, di gulana sala 2021ê de polîtîkayeke sêzarokî hatiye ragihandin û di tîrmeha sala 2021ê de, hemî sinorên mezinahiya malbatê û her wiha cezayên ji bo derbaskirina wan hatine rakirin.

Li gorî komek zanyaran, sinorên yek zarokî bandorek zêde li ser zêdebûna nifûsê an jî zêdebûna giştî ya nifûsê nekiriye. Lêbelê ev zanyar rastî nerazîbûnan hatine. Dibe ku ev polîtîka, digel vebijarka kevneşopî ya ji bo kuran, bibe sedema nehevsengiyek di rêjeya zayendî ya di dema jidayikbûnê de. Di hêjmartina nifûsa ya sala 2020an hatiye dîtin ku mêr ji %51.2ê nifûsa giştî pêk tînin. Lêbelê rêjeya zayendan a Çînê ji sala 1953an, dema ku mêr %51.8ê nifûsê pêk tînin, hevsengtir e.

Nifûs li gorî salan| Sal | Nifûs | ±% |
| --- | --- | --- |
| 2010 | 1.359.755.102 | —     |
| 2010 | 1.332.810.869 | −2,0% |
| 2011 | 1.367.480.264 | +2,6% |
| 2012 | 1.375.198.619 | +0,6% |
| 2013 | 1.382.793.212 | +0,6% |
| 2014 | 1.390.110.388 | +0,5% |
| 2015 | 1.397.028.553 | +0,5% |
| 2016 | 1.403.500.365 | +0,5% |
| 2017 | 1.409.517.397 | +0,4% |
| 2020 | 1.443.497.378 | +2,4% |
| 2021 | 1.442.965.000 | −0,0% |
| 2025 | 1.404.890.000 | −2,6% |
| Çavkanî: Li ser Wîkîdaneyê bibîne  |

### Etnîsîte

Çîn bi qanûnî 56 komên etnîkî yên cuda nas dike ku Zhonghua minzu pêk tînin. Mezintirîn ji van neteweyan çîniyên Han in ku ji ji %91ê nifûsa giştî ya welat pêk tînin. Çîniyên han koma etnîkî ya herî mezin a cîhanê ye ku ji xeynî Tibet, Xinjiang, Linxia û parêzgehên xweser ên wekê Xishuangbanna, li her deverê din ên Çînê ji komên etnîkî yên din zêdetir in. Li gorî daneyên sala 2020an kêmneteweyên etnîkî ji %10 kêmtir ji nifûsa Çînê pêk tînin. Li gorî hêjmara nifûsê ya sala 2010an, nifûsa han 60.378.693 kes an jî ji %4.93 zêde bûye ku di heman demê de nifûsa 55 kêmneteweyên neteweyî bi hev re 11.675.179 kes an jî ji %10.26 zêde bûye. Li gorî daneyên sala 2020an, bi tevahî 845.697 welatiyên biyanî li Çînê dijîn.

### Ziman

Li Çînê 292 zimanên zindî hene. Zimanên ku herî zêde tên axaftin zimanê şaxa sînî ya malbata zimanên çînî-tîbetî ne ku mandarînî (ji hêla %80ê nifûsê ve tê axaftin) û cureyên din ên zimanê çînî dihewîne ku di nav de jîn, wu, mîn, hakka, yue, xîang, gan, hui, pîng û tuhua yên nedabeşkirî (Shaozhou Tuhua û Xiangnan Tuhua) hene. Zimanên şaxa tibeto-burmanyayê ku di nav de tibetî, qînang, naxî û yi, li seranserê deşta tîbetî û yunnan-guîzhouyê têne axaftin. Zimanên kêmneteweyên etnîkî yên din li başûrê rojavayê Çînê zhuang, thai, dong û sui yên malbata tai-kadai, mîao û yao yên malbata hmong-mien û wa yên malbata awîstroasyatîk in. Li seranserê bakurê rojhilat û bakurê rojavayê Çînê, komên etnîkî yên herêmî bi zimanên altyî diaxivin ku di nav de mançûrî, mongolî û çend zimanên tirkiyên ûygûrî, qazaxî, qirgizî, salarî û yûgûriya rojava heye. Gelên xwemaliyên Taywanê, tevî nifûseke piçûk li ser axa sereke, bi zimanên awusturnî diaxivin.

Çînîya standard cureyekî ku li ser zaravayê Pekînê ya mandarînê hatiye avakirin ku zimanê neteweyî yê Çînê ye û xwedî statûya fermî ya de facto ye. Zarava wekê lingua franca di navbera mirovên xwedî paşxaneyên zimanî yên cuda de tê bikar anîn. Li herêmên xweser ên Çînê, zimanên din jî dikarin wekî lingua franca xizmet bikin ku wekê zimanê ûygurî li Xinjiangê ku xizmetên hikûmetê bi zimanê ûygurî bi destûrî hatine garantîkirin.

### Dîn

Belavbûna erdnîgarî ya dînî ya li Çînê.
Perestgeha Taoîst a li ser çiyayên Wudang a li Hubeiyê.
Her çend rêxistinên dînî yên ku destûra fermî wernegirin jî dikarin rastî çewisandina dewletê werin. Li gel van yekan her çiqas azadiya dînî ji aliyê destûra bingehîn a Çînê ve hatiye garantîkirin di warê azadiya dînî de hinek pirsgirêk berdewam dikin. Hikûmeta welêt bi fermî ateîst e û Partiya Komunîst a Çînê ji endamên xwe dixwaze ku ateîst bin. Karûbarên dînî û mijarên li welêt ji aliyê rêveberiya karûbarên dînî ya neteweyî ve ku di bin daîreya xebatê ya eniya yekbûyî ya Partiya Kominîst a Çînê de ye, têne çavdêrîkirin.

Di dirêjahiya hezar salan de, şaristaniya çînî ji aliyê tevgerên dînî yên cûrbecûr ve hatiye bi bandor kirin. "Sê doktrînên" konfuçyusîzm, taoîzm û budîzmê di dîrokê de awa dane çanda çînî ku çarçoveyek teolojîk û ruhanî ya dinê kevneşopî dewlemend kirine ku vedigere serdema destpêkê ya xanedaniya Shang û Zhouyê. Di nav kultên herî populer ên dînê gelêrî de yên împeratorê Zer ku nûnertiya Xwedayê ezmanan û yek ji du bavikên îlahî yên gelê Çînî ye ku Mazu (xwedawenda deryayan), Guandi (xwedayê şer û karsaziyê), Caishen (xwedayê serfirazî û dewlemendiyê), Pangu û gelekên din hene. Di dehsalên destpêkê yên sedsala 21an de, hikûmeta Çînê bi vejandina dînên gelêrî eleqedar bûye - wan bi fermî wekî "baweriyên gelêrî" ji dînên doktrînî cuda nas kiriye û pir caran wan ji nû ve di formên dînên sivîl ên "pir bi baldarî hatine amadekirin" de ji nû ve ava kiriye - û her weha bi pêşvebirina neteweyî û navneteweyî ya budîzmê re eleqedar bûye. Çîn malavanê gelek ji peykerên dînê yên herî bilind ên cîhanê ye ku ev peyker nûnertiya xwedayên gelêrî ya çînî yan jî ronakbîrên budîzmê dikin ku peykera herî bilind Bûdaya Perestgeha Biharê ya li Henanê ye.

Ji ber pênaseyên tevlihev û cûda yên dîn û xwezaya belavbûyî ya kevneşopiyên dînî yên çînî, berhevkirina statîstîkên li ser girêdayîbûna dînî li Çînê dijwar e. Zanyar destnîşan dikin ku li Çînê sinorek zelal di navbera her sê doktrînan û pratîkên dînê yên gelêrî yên herêmî de tunene. Dînên çînî an jî hinek ji rêbazên wan dikarin wekê ne-teîst û humanîst werin pênasekirin ku ew nabêjin afirîneriya îlahî bi tevahî transandantal e lê ew di cîhanê de û bi taybetî ji bo mirovan xwezayî ye. Ev baweriyên tenê nînin û pir caran ev baweriyên li hev dicivin ji ber ku beşdar di heman demê de xwedî gelek baweriyan in. Wek mînak ji wan ji %33ê ku baweriya xwe bi buda tînin, beşek girîng baweriya xwe bi taoîst, Îsa Mesîh, katolîk û bi Xwedê jî tînin. Dînê gelêrî ya Çînî di heman demê de ji cûrbecûr tevgerên rêxistinkirî yên doktrînî yên rizgarker pêk hatiye ku ji Xanedaniya Song vir ve derketine holê. Herwiha li Çînê kêmneteweyên etnîkî hene ku dînên xwe yên xwemalî diparêzin ku di heman demê de dînên sereke yên ku taybetmendiya komên etnîkî yên taybetî ne budîzma tîbetî di nav tîbetiyan, mongolan û yuguran de heye û îslam jî di nav gelên hui, ûygur, kazak û qirgiz û etnîsîteyên din ên li herêmên bakur û bakurê rojavayê welêt de hene.

### Perwerdehî

Dîmenek ji wargeha Zanîngeha Pekînê
Perwerdehiya mecbûrî li Çînê ji dibistana seretayî û dibistana navîn pêk tê ku zarok ji temenê 6 saliya xwe heta 15 saliya xwe, bi tevahî neh sal perwerdehî dibînin. Gaokao, ezmûna ketina zanîngehên neteweyî ya Çînê, ji bo ketina piraniya saziyên xwendina bilind şerteke pêşîn e. Perwerdehiya pîşeyî ji bo xwendekarên asta navîn û bilind peyda dibe. Her sal zêdetirî 10 milyon xwendekarên çînî ji zanîngehên pîşeyî mezûn dibin. Di sala 2024an de, nêzîkî ji %92,0ê xwendekaran perwerdehiya xwe li dibistana navîn a sê-salî berdewam kirin ku di heman demê de ji %60,8ê ji wan mezûnên dibistana navîn di perwerdehiya bilind de qeydkirî bûn.

Çîn xwedî mezintirîn sîstema perwerdehiyê ya cîhanê ye ku li gorî daneyên sala 2024an nêzîkî 287 milyon xwendekar û 18,85 milyon mamosteyên tamdemî li zêdetirî 470.300 dibistanan perwerdeyî dane xwendekaran. Veberhênana salane ya perwerdehiyê di sala 2003an de 50 milyar dolarê amerîkî bû û di sala 2020an de ev hêjmar derketiye 817 milyar dolarê amerîkî. Lêbelê di xercên perwerdehiyê de newekheviyek hê jî heye. Di sala 2010an de, xercên salane yên perwerdehiyê ji bo her xwendekarekî dibistana navîn li Pekînê bi tevahî 20,023 ¥ bû lê li Guizhou ku yek ji parêzgehên herî xizan e, ew tenê bi tevahî 3.204 ¥ bû. Rêjeya xwendin û nivîsandinê li Çînê bi awayekî berbiçav zêde bûye ku ev rêje di sala 1949an ji %20 ê ji nifûsa welat, di sala 1979an ji %65.5 ê ji nifûsa welat û di sala 2020an de jî ev rêje gihiştiye ji %97ê ji nifûsa welat.

Ji sala 2024an pê ve, li Çînê zêdetirî 3.167 zanîngeh hene û zêdetirî 47,6 milyon xwendekar li Çîna sereke qeydkirî ne ku bi vê yekê Çînê bûye xwediyê mezintirîn sîstema xwendina bilind a cîhanê. Ji sala 2025an pê ve, Çîn xwediyê hejmara herî zêde ya zanîngehên xwedî asta bilind ên li cîhanê bû. Ji sala 2025an pê ve, 2 zanîngehên Çînê di nav 20 zanîngehên herî baş ên cîhanê de bû, 5 ji zanîngehan di nav 50 zanîngehên herî baş ê cîhanê de bû û 19 zanîngehên Çînê di nav 200 zanîngehên herî baş ê cîhanê de bûn û di warê nûnertiya giştî de di lîsteya giştî ya zanîngehên herî baş de ku sîstemeke lîsteya ya tevlihev e ku sê ji lîsteyên zanîngehên herî bibandor ên cîhanê (ARWU+QS+THE) dihewîne ku tenê li pêy Dewletên Yekbûyî û Keyaniya Yekbûyî ye. Li gorî lîsteya zanîngehên cîhanê ya Times Higher Education û li gorî lîsteya akademîk a zanîngehên cîhanê, Çîn malavanê du zanîngehên herî pilebilind (Zanîngeha Tsinghua û Zanîngeha Pekînê) li Asya û welatên pêşketî yê. Ev zanîngeh endamên Koma C9e ne ku hevpeymaniyek ji zanîngehên elît ên çînî ye ku perwerdehiyek berfireh û pêşeng pêşkêş dikin.

### Tenduristî

Grafîka ku bilindbûna endeksa pêşveçûna mirovan a Çînê ji sala 1970an heta sala 2010an nîşan dide
Komîsyona Tenduristiya Neteweyî, bi hevpîşeyên xwe yên di komîsyonên herêmî de, çavdêriya pêdiviyên tenduristiyê ya nifûsê dike. Ji destpêka salên 1950î uan vir ve, girîngîdana li ser tenduristiya giştî û dermanên pêşîlêgirtinê nexweşiyan di siyaseta tenduristiyê ya Çînê de cih girtiye. Partiya komunîst kampanyaya tenduristiyê ya welatparêz daye destpêkirin ku armanc ew bû ku rewşa paqijiyê û paqijiyê baştir bike û her wiha armanc vê kampanyayê dermankirin û pêşîgirtina li gelek nexweşiyan bû. Nexweşiyên wekî kolerayê, tîfoyê û tayê sor ku berê li Çînê belav bûn, bi kampanyayê hema hema bi tevahî ji holê hatiye rakirin.

Her çend gelek xizmetên tenduristiyê yên giştî yên belaş ên ku li gundan dihatin peyda kirin jî winda bûne jî piştî ku Deng Xiaoping di sala 1978an de dest bi reformên aborî kiriye, tenduristiya gelê Çînê bi feydeya xwarina çêtir bi awayeke bilez baştir bûye. Lênihêrîna tenduristiyê li Çînê bi piranî taybet bû û qelîteya lêhirîna tenduristiyê gelek zêde bû. Di sala 2009an de, hikûmetê destpêşxeriyek sê-salî ya berfireh ji bo dabînkirina lênêrîna tenduristiyê bi nirxa 124 milyar dolarê amerîkî daye destpêkirin. Heta sala 2011an, kampanya bûye sedema ku ji %95ê nifûsa Çînê xwedî sîgortaya tenduristiyê ya bingehîn be. Heta sala 2022an, Çîn xwe wekî hilberîner û hinardekarekî sereke yê dermanan daye naskirin û di sala 2017an de nêzîkî ji %40ê berhemên çalak ên dermanan hilberandiye.

Ji sala 2024an vir ve li Çînê temenê jiyanê ji 79 salan zêdetir e. Ji sala 2023an pê ve, rêjeya mirina dergûşan ji hezar dergûşan 5 e. Ev her du rêje ji salên 1950î vir ve bi girîngî ber başbûnê ve çûye. Rêjeyên kêmbûna mezinbûnê, rewşek bû ku ji ber kêmbûna xurekê çêdibe, di sala 1990an ji %33,1 2024an daketiye %4,5an. Tevî başbûnên girîng di tenduristiyê de û avakirina baregehên bijîşkî yên pêşketî, li Çînê gelek pirsgirêkên tenduristiya giştî yên nû derdikevin holê ku di nav van de nexweşiyên respirasyonê yên ji ber qirêjiya hewayê ya berbelav, bi sed milyonan cixarekêş û zêdebûna qelewbûna di nav ciwanên bajarî de hene. Xizmetên tenduristiya derûnî yên Çînê ne têrker in. Ji ber nifûsa mezin û bajarên qerebalix ên Çînê, nexweşiyên giran derketine holê ku di nav de SARS a di sala 2003an de hebû ku di heman salê belavbûna nexweşiye hatibû kontrolkirin. Pandemiya COVID-19 cara yekem di kanûna sala 2019an de li Wuhanê hatiye dîtin ku pandemiyê bûye sedem ku hikûmet tevdbîrên tenduristiya giştî yên hişk bicîh bîne ku armanc ew bû ku vîrusê bi tevahî ji holê rake û careke din dîsa di kanûna sala 2022an de piştî xwepêşandanan tevdbîrên hişk dîsa ji aliyê hikûmeta Çînê ve hatiye bidawîkirin.

## Çand û civak

Ji demên kevnar ve çanda çînî bi giranî ji aliyê konfuçyusîzmê ve hatiye bi bandorkirin. Di heman demê de çanda çînî, bandorek mezin li ser rojhilatê Asyayê û başûrê rojhilatê Asyayê kiriye. Di piraniya serdema xanedaniya welêt de, derfetên pêşketina civakî bi performansa bilind ê di ezmûnên împaratorî yên bi prestîj de ku kokên wan ji xanedana Han in, hatine peyda kirin. Girîngiya wêjeyî ya di ezmûnan bandor li ser çanda Çînê hiştiye ku baweriyeke derketiye holê ku di nav de xelîgrafî, helbest û wênesazî formên hunerî ji reqs an şano hebûn. Ezmûn û çanda lîyakatê îro jî li Çînê pir bi qîmet in.

Di rojs îro de, hikûmeta Çînê gelek hêmanên çanda kevneşopî ya çînî wekî beşek ji civaka çînî qebûl kiriye. Bi bilindbûna neteweperweriya Çînî û bi dawîbûna Şoreşa Çandî re, gelek şêweyên huner, wêje, muzîk, fîlm, mod û mîmariya kevneşopî ya çînî vejînek xurt dîtine û bi taybetî hunera gelêrî û cûrbecûr li seranserê welêt û heta li çaraliyê cîhanê jî eleqeyê zêde kiriye.

## Binêre

* Împeratorîya Çînê
* Lîsteya Monarşiyên Çînê
* Împeratorê Çînê

## Not

## Çavkanî

## Girêdanên derve