Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Sîstema vedorî ya elementan

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| **Kom →**  | **1** | **2** | **3** | **4** | **5** | **6** | **7** | **8** | **9** | **10** | **11** | **12** | **13** | **14** | **15** | **16** | **17** | **18** |
|  **↓ Vedor** |  |
| **1** | 1 H |  | 2 He |
| **2** | 3 Li | 4 Be |  | 5 B | 6 C | 7 N | 8 O | 9 F | 10 Ne |
| **3** | 11 Na | 12 Mg |  | 13 Al | 14 Si | 15 P | 16 S | 17 Cl | 18 Ar |
| **4** | 19 K | 20 Ca | 21 Sc | 22 Ti | 23 V | 24 Cr | 25 Mn | 26 Fe | 27 Co | 28 Ni | 29 Cu | 30 Zn | 31 Ga | 32 Ge | 33 As | 34 Se | 35 Br | 36 Kr |
| **5** | 37 Rb | 38 Sr | 39 Y | 40 Zr | 41 Nb | 42 Mo | 43 Tc | 44 Ru | 45 Rh | 46 Pd | 47 Ag | 48 Cd | 49 In | 50 Sn | 51 Sb | 52 Te | 53 I | 54 Xe |
| **6** | 55 Cs | 56 Ba | 71 Lu | 72 Hf | 73 Ta | 74 W | 75 Re | 76 Os | 77 Ir | 78 Pt | 79 Au | 80 Hg | 81 Tl | 82 Pb | 83 Bi | 84 Po | 85 At | 86 Rn |
| **7** | 87  Fr  | 88 Ra | 103 Lr | 104 Rf | 105 Db | 106 Sg | 107 Bh | 108 Hs | 109 Mt | 110 Ds | 111 Rg | 112 Cn | 113 Uut | 114 Uuq | 115 Uup | 116 Uuh | 117 Uus | 118 Uuo |
|
| **Lantanî** | 57 La | 58 Ce | 59 Pr | 60 Nd | 61 Pm | 62 Sm | 63 Eu | 64 Gd | 65 Tb | 66 Dy | 67 Ho | 68 Er | 69 Tm | 70 Yb |
| **Aktînî** | 89 Ac | 90 Th | 91 Pa | 92 U | 93 Np | 94 Pu | 95 Am | 96 Cm | 97 Bk | 98 Cf | 99 Es | 100 Fm | 101 Md | 102 No |

Komên kîmyayî yên sîstema vedorî ya elementan| Lajwerdên alkalî | Lajwerdên axî yên alkalî | Lajwerdên lantanî | Lajwerdên aktînî | Lajwerdên derbasbûyînê |
|  Lajwerd (metal) | Lajwerdokî (metaloîd) | Nelajwerd | Halojen | Gazên giranbiha |

## Çavkanî

* Wikipedia îngilîzî
# Direfşa elementê

**Direfşa atomê** kurteya Nn atomê ye.

Navên atoman li gorî zagonekê tên kurtkirin.

Bi piranî, tîpa yekem û ya duyem dibin direfşa atomê. Lê heke tîpa yekem û duyem ya du (an jî pirtir) atoman wekî hev û din bin, direfşa atoma ku hejmara wî ya atomê mezintir e, ji tîpa yekem û sêyem -carinan jî ji tîpa yekem û ji tîpeke din a ku di navê atomê de ye- pêk tê. Di direfşa atoman de, tîpa yekem a direfşê bi tîpa girdek, ya din bi tîpa hûrdek tê nivîsandin.

Nimûne:

* Lithium (Lîtyûm)= Li,
* Mangan (Manganez)= Mn
# Livermoriyûm

|  |  |
| --- | --- |
| Direfş | Uuh
 |
| Grup | 6A (Lajwerd)
 |
| Hejmara atomê | 116
 |
| Giraniya atomê | 289
 |
| Rewşa di germiya odê de | Nayê zanîn
 |
| Xala helînê | Nayê zanîn
 |
| Xala kelînê | Nayê zanîn
 |
| Tîrbûn | Nayê zanîn
 |
| Vebîner | 1999 - V. Ninov, KE Gregorich, W. Loveland, A. Ghiorso, DC Hoffman, DM Lee, H. Nitsche, WJ Swiatecki, UW Kirbach
 |
| Eşkêla atomê | Nayê zanîn
 |
| Elektronegatîfî | Nayê zanîn
 |
| Rêzbûna elektronan | Nayê zanîn
 |
| Derenceya (hejmara) bilindbûnê | Nayê zanîn
 |
| Radyoîzotopên wê | (Tune)
 |

**Livermoriyûm** (bi latînî: Livermorium, ji navê Lawrence Livermore National Laboratory) metalek û elementek e.

## Çavkanî

* [1] Girêdana arşîvê 2004-12-07 li ser Wayback Machine
# Hejmara atomî

**Hijmara atomî (Z)** an jî **nimroya atomê** di fîzîk û kîmyayê da hijmara protonên nava navoka atomê ye ko çevenga wê **Z** e. Hijmara protonî jî navekê dî yê hijmara atomî ye. Hijmara protonên nava navoka atomê bi awayekê yekane hîman anko elementên kîmyayî diyar dikit. Di atomeka bê barê karevayî da hijmara elektronan jî bi qasî hijmra atomî ye.

Hjmara atomî gelek girêdayî hijmara baristeyî ye ko hijmara protonan û notronên nava navokê ye. Hijmara baristeyî hijmara îsotopên hîmanê diyar dikit û bi awayekê edetî piştî navê hîmanê dihêt, jibo mînak Karbon-14.

## Dîrok

Li destpêkê hijmara atomî jibo diyarkirina cihê hîmanan di xişteya gerranî anko cedwela peryodîk da dihat bikaranîn ko Dîmîtrî Mendelyevî jibo rêzkirina hîmanên niyaskirî li goreyê kêşa atomî bikardiînan. Lê eger tenê bi kêşa atomê rêza hîmanan di xişteya gerranî da bihêt diyarkirin, hindek şaşî rû didin. Jibo mînak cihê yod û teleriyomê dibê bihêt guhartin. Dema ew li goreyê saloxetên wan bihên rêzkirin zêdetir digel hijmara atomî rêk dikevin.

Ev şaşî heta sala 1913ê nehat famkirin. Li wê salê, Henry Gwyn Jeffreys Moseleyî havildariyeka gelek mukim di navbera cihê dirist yê hîmanan di xişteya gerranî da û şebengên (spektrumên) ko ji bijandina tîrêja Xê çê dibûn vedît. Vê vedîtinê anko keşfê selimand anko îsbat kir ko haviliyek di navbera hijmara atomî û barê karevayî yê navoka atomê da heye.
# Tîrbûn

Tîrbûn, berevajiya ronbûn e. Lêkerek e û pirranî di kîmyayê de tê bikaranîn.

Zêdebûna hejmara molekûlan li dagirtiya bingehîn e. Heger hejmara molekûlan kêm be madde (çêhand) ron dibe. Bo mînak mirov dikare bo mast bikarbîne. Heger di mast de av zêde be, mast ron dibe, kêm be tîr dibe.
# Sentîmetre

Di vê mêtreyê de pîvana santîmetreyan tê dîtin
**Santîmetre** jî tê nivîsandin) di sîstema metreyî de yekeya pîvana dirêjiyê ye. Sentîmetreyek deh mîlîmetre ye. Sed santîmetre dike metreyek. Kurtenavê wê *cm* ye.

Santîmetreyek ev e:

* WIKINIUM\_MATH\_PH\_0 kîlometre ye.
* WIKINIUM\_MATH\_PH\_2 metre ye.
* WIKINIUM\_MATH\_PH\_4 desîmetre ye.
* 10 milîmetre ye.
# Gram

| Gram |
| --- |
| * Unit of mass
* SI derived unit
* UCUM base unit
 |
|  |
| biguhêre - Wîkîdaneyê biguhêre |

**Gram** yekeya pîvana giraniyê ye. Hezar gram dikin kîloyek. Kurtenavê gramê *gr* ye.

Gramek ev e:

* WIKINIUM\_MATH\_PH\_0 ton e.
* WIKINIUM\_MATH\_PH\_2 kîlogram e.

## Girêdanên derve

 **Wîkîferheng: gram** – Mane, etîmolojî, werger û bêhtir
# Giraniya atomê

**Giraniya atomê** an jî **giraniya gerdîleyê** (Îngîlîzî, *atomic mass*), ji bo giraniya atomê Elementa di Kîmya de tê bikaranin. Giraniya atomê relatîv(relative atomic mass ) ji bo atomê xweza de li izotopekê pirtir hênê tê bikaranîn, gorî rêjê hebûna wan tê hejmmartin.

Îroj giraniya atomê gorî ber hev dane giraniya karbon-12 tê hejmartin. Giraniya 6.02 WIKINIUM\_MATH\_PH\_0 1023, ango molak û Hêjmara Avogadro tê gotin, atomên C-12 12 gram e. Giraniya atomên din jî gorî C-12 tê hejmartin. Molak pêze, bi gelemperî, qasa giraniya atomê lê pêk hatî dihêwirinî ye. Wekok giraniya atomê hesin 55.847 û molak atomê hesin jî 55.847 gram dibe.

Li ser Giraniya atomê herî pêş de John Dalton xebitî û di 1805an de giraniya atomên Hidrojenê 1 hel girt. Li paş wî re Jean Stas di 1865an de giraniya atomê Oksijen-16 ê 16 hel girt. Ji bo Oksîjen du Îzotopan xweya din bi O-17 û O-18 heye ew sedema du hejmertinê ciyawazî di bû. Di 1961an de International Union of Pure and Applied Chemistry (IUPAC)(**Yekitiya navnetewiya kîmya bingehî û nerîtî**) C-12 ji bo Giraniya atomê hel girt. Gorî wan her sê hejmartinan giraniya Oksijen, Karbon û Hidrojen wiha dibe;

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|  | hel girtina H = 1
 | hel girtina O = 16
 | hel girtina 12C = 12
 |
| Hîdrojen
 | 1,000
 | 1,008
 | 1,008
 |
| Oksîjen
 | 15,872
 | 16,000
 | 15,999
 |
| Karbon
 | 11,916
 | 12,011
 | 12,011
 |
# Metre

Metreyeke standard a ku di sedsala 18-ê de ji aliyê Chalgrin ve hate sazkirin. Li Parîsê tê dîtin.
**Metre** (wekî *metro*, *metir* jî tê nivîsandin) di Sîstema Navneteweyî ya Yekînan û di Sîstema Metrîk da metre yek ji yekînên bingehîn e. Metre yekîna dirêjahiyê ye. Peyva metre ji peyva yewnanî μέτρον, *métron* dihêt. Kurtenavê wê *m* ye.

Bi awayekê dîrokî, metre ji aliyê Akademiya Zanistî ya Fransayê wekî 1/10,000,000 a wê hêlê hat pênasekirin ko ji kembera erdî ber bi qubê bakur diçe û ji bajarê Parîsê derbaz dibe. Niha, Dîwana Navneteweyî ya Kêşan û Pîvanan her metreyek hosa pênase dikit: dûrahiya ko ruhnî di heyama 1/299,792,458 ya sanîyeyê da di valahiyê da diçe.

Ew hezarekî kîlometreyekî ye.

Metreyek ev e:

* WIKINIUM\_MATH\_PH\_0 kîlometre ne.

* 10 desîmetre ye.

* 100 sentîmetre ye.

* 1000 milîmetre ye.

## Çavkanî

* Zana Farqînî (2004). Ferhenga kurdî-tirkî. Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê.
# Îzotop

**Îzotopên** elementekî, rengên elementekî ne ku li gora hejmara atomê wekhev in lê li gora giranî cuda ne. Yanî, hejmara protonan wekhev e, lê hejmara newtronan cuda ye.

Gotina *îzotop* ji zimanê yewnanî tê. Wateya *Izo* "wekhev" e, *topos* "cîh" e. Yanî, îzotopên di cetwela elementan de di ayni cîhê wekî elemena bingehî de ne.

Ji îzotopên radîyoaktîf re radyoîzotop tê gotin.
# Radyoîzotopa sîntêtî

**Radyoîzotopên sîntêtî** îzotopên ji mirovan di laboran da hatine çêkirin yê elementên kîmyayî. Di fîzîkê da peyvên *Nûklîd* ya *Radyonûklîd* ji radyoîzotopên sîntêtî ra tên bikaranîn. Radyoîzotopên sîntêtî di cîhanê da tune ne, ew bes ji mirovan tên çêkirin. Demê hebûnê wan sedemê tunebûnê wan e. Ew ji demekê pir hindik ra hene, piştî wê demê ew xeradibin.

Di salê 2003'an da nêzîkî 2000 radyoîzotopên sîntêtî hatibûn dîtin (yanî çêkirin).
# Nîşanên xeterê

Di kimyayê de pir nîşanên xeterê hene. Mînak: Dema tiştek kare pir zû bişewte, ew nîşanekî xeterê pevedixin (). Li vir nîşanên xeterê, xeterê xwe û kurtenavê xwe tê pêşandin.

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|  Nîşan
 |  Mane
 |  Kurtenav
 |  Nimûne
 |
|  | Ev tişt dikare biteqe.
 | **E**
 | Nîtropenta
 |
|  | Ev tişt pir zû dişewte (ew di bin 35 °C da dikele).
 | **F+**
 | Hîdrojen Êtîn
 |
|  | Ev tişt zû dişewte. (ew dikane ji ber germê malê bişewte)
 | **F**
 | Benzîn Êtanol
 |
|  | Ev tişt naşewte, lê dêle bişewte.
 | **O**
 | Oksîjen Hîdrojenperoksîd
 |
|  | Ev tişt pir jehrî ye. (eger mirov pir hindikî jî bixwe)
 | **T+**
 | Arzên Nîkotîn
 |
|  | Ev tişt jehrî ye. (eger mera hindikî jî bixwe)
 | **T**
 | Mêtanol
 |
|  | Ev tişt xeter nake bo tenduristiyê.
 | **Xn**
 | Êtanol
 |
|  | Ev tişt mirovekî dixrîne.
 | **Xi**
 | Anîsol Oktanol
 |
|  | Ev tişt diherfîne.
 | **C**
 | Galînstan Fluor
 |
|  | Ev tişt dikare xwezayê xirab bike. (nuka ya derengtir)
 | **N**
 | Lîndan Benzol
 |
|  | Ev tişt çalakiya atomî ye.
 |  (tune)
 | Radyûm
 |