Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Sahara

|  |
| --- |
| Dîmenekê ji satelîtê, Sahara |
| Bakur-rojavayê beyabanê |
| Taldeyek ji (Lîbya) |
| Hûrmîlince li Sahara |
| Ji jorê |
| Toza, xubara ji Sahara li ser Kufstein/Tirol am 22'ê reşemiyê 2004 |

**Beyabana Sahara**, **çola Sahara**, **şorezara Sahara**, **herana Sahara** yan **çolistana Sahara** mezintirîn beyabana erdê ye. Rûerda wê li dora 9 milyon km² ye. Meziniya wê nêzîkê DYAyê ye.

## Navê wê

Di zimanê Egîpta kevn (Misira kevn) de jê re „ceret“ („beyaban“) digotibûne. Bi erebî sahra dibêjin û nav ji erebî belav bûye. Gelê Tûaregî „welatê yên li derve yan welatê derveyî“ dibêjin. Ereb herwiha al kubra „beyabana pirr mezin“ jî dibêjin. Romaya antîk *Terra Deserta* ango *bêcihwar/welatê hatiye terikandin* gotine.

### Dewlemendiya binerdî

Li Saharayê kanên mezin ên petrolê hatin vedîtin. Çola Alcerya û ya Lîbyayê ji aliyê petrol û erdgazê ve pirr dewlemen de. Hewriha xwê, komir, zêr, mangan, hesîn, ûran, tîtan (element), fosfat ûêd jî pirr in li van beyabanan.

## Cihwarbûn

Kêm kes li van beyabanan dijîn. Pirraniya niştecihan ereb, berberî, tûaregî ne. 40 % ji gelê wê koçber in. Beyabana Lîbyayê hema bigire xofxalî ye ji mirovan, ango kes li wê najî.

## Girêdanên derve

* Li ser Saharayê ji „pirtûka wêneyî ya Afrîkayê“ (ji Alcerya berî bi Agadezê) Girêdana arşîvê 2010-10-28 li ser Wayback Machine
* Flora î faûnaya Sahara (frz.) Girêdana arşîvê 2011-11-27 li ser Wayback Machine
* TU-Berlin, Inst. f. Ökologie, LV Kehl, subtropisch - tropische Trockengebiete, speziell Sahara. Girêdana arşîvê 2011-11-07 li ser Wayback Machine (almanî)
# Komgirava Malezyayê

Komgirava Malay li cîhanê
**Komgirava Malezyayê** komgiraveke di navbera başûrê rojhilata Asya û Awistralyayê de ye. Komgirav Okyanûsa Hindê ji Okyanûsa Mezin vediqetîne. Bi 200.000 giravan ew komgirava herî mezin a cîhanê ye. Li ser wan giravan Îndonezya, Filîpîn, Sîngapûr, Brûney, Malezya bi navçeya Sarawak û Sabah Labuan ve, Tîmora Rojhilat, Papûa Gîneya Nû heye. Lê, gorî hinan Papûa Gîneya Nû girêdayî Asyayê e û ne wekî xakekî parzemîna Awistralya tê hejmartin.

## Erdnîgarî

Ji bo ew komgirava gelek mezin e û gelek komgirav li ser hene, hin giravên nav hev de kom bûn mirov dikane yek bi yek komgiravan cihê bihasî ne. Wek:

* Komgirava Sunda Mezin
* Komgirava Sunda Biçûk
* Komgirava Maluku
* Komgirava Fîlîpînan

Bi tunî du milyon km² rûerdê arşîpelê ye û li ser dor 300 milyon kes dijî ye. Giravên herî mezin ên li komgiravê Nû Gîne (hundirîna gumanbara), Brûney û Sumatra ne. Girava herî pir kes li dijî Cava ye.

Li ser komgiravê hin êtûnên çalak hene. Çiyayê herî mezin ê li ser komgiravê bi 4.101 m çiyayê Kinabalu ye, li Sabahê (an jî Puncak Jaya li Papua bi 4.884 m, ku Gîneya Nû hundira ye).

Ji bo komgiravê li dor ekvatora siruştê li wir tropîkal e.

Komgiravê bi piranî epê dem bin dagirkirina Holendayê de bû.

## Not

## Girêdanên derve

 Li Wikimedia Commons medyayên di warê Komgirava Malezyayê de hene
# Tengava Melakayê

| Tengava Melakayê
Selat Melaka  |
| --- |
| * Tengav
 |
|  |
| ﻿ / ﻿ |
| Dewlet | Îndonezya, Malezya, Singapûr, Taylenda  |
| Welatê tejaneya çem | Malezya, Îndonezya, Singapûr  |
| Dirêjbûn | 930 km  |
|  |
| biguhêre - Wîkîdaneyê biguhêre |

**Tengava Melakayê** tengaveke li başûr-rojhilata Asyayê ye ku Deryaya Andamanenê û deryayên Deryaya Çîna Başûr û Deryaya Javayê bi hev ve girê dide. Tengav di navbera nîvgirava malezyayî û girava Sumatra de dimê. Dirêjahiyê wê derûdora 930 kîlometre ye û firehiyê xwe jî navbera 38 û 393 kîlometre diguhêre.

## Çavkanî
# Kelûya Karê

**Kelûya karê** (Bi Îngilîzî:*Tropic of Capricorn*) Hevêrkeya 23 derece 27 deqiqe li başûrê ekwatorê ye. Di 21ê kanûna pêşîn de tîrêjên rojê bi eşkêleke 90 derece tên ser vê hevêrkeyê. Cihên ku di nabêna her du tropîkan de dimîne, salê du caran tîrêjên rojê bi eşkêleke 90 derece dibînin. Cihên ku li bakur an başûrê tropîkan dimîne, tu caran tîrêjên rojê tîk nabînin. Bi gotineke din tropîk, sînorê tîkhatina tîrêjên rojê ne. Ji xwe grîngiya tropîkan jî ev e.
# Madagaskar

| Madagaskar
Repoblikan'i Madagaskar  |
| --- |
| * Dewleta serwerî
* dewleta giravî
* dewleta yekpare
* welat
 |
| * République de Madagascar
 |
|  |
|  **AlaMertal** |
| ﻿ / ﻿ |
| Dirûşm: Love, Land of Our Ancestors, Progress  |
|  Sirûd: Ry Tanindrazanay malala ô!  |
| Parzemîn | Afrîka  |
| Dewlet | Madagaskar  |
| Paytext | * Antananarivo
 |
| Ziman | Zimanê fransî, Tsimihety Malagasy, Fiteny Antankarana, Plateau Malagasy, Tandroy, Tesaka Malagasy, Tanosy, Bara, zimanê malagasî, Northern Betsimisaraka Malagasy, Masikoro Malagasy, Sakalava Malagasy, Madagascar Sign Language û Southern Betsimisaraka Malagasy  |
| Dema avabûnê | * 1960
 |
| Birêvebirin |
|  • Awayê birêvebirinê | Komar  |
|  • Serokê rêveberiyê | Ruphin Zafisambo (2025–)  |
| Rûerd | * 587.295 km²
 |
| Nifûs | 31.964.956 (2024)  |
| Saet | * UTC+3
 |
| Plakaya erebeyê | RM |
|  |
| biguhêre - Wîkîdaneyê biguhêre |

**Madagaskar** (bi navê **Medegeskar** jî tê nasîn, bi malagasî: Madagasîkara, bi fransî: Madagascar) an jî bi navê fermî **Komara Madagaskarê**, welatekî li rojhelatê Afrîkayê ye. Madagaskar giraveke li nav Okyanûsa Hindî de ye.

## Nifûs

Nifûs li gorî salan|

| Sal | Nifûs | ±% |
| --- | --- | --- |
| 1960 | 5.099.371 | —     |
| 1961 | 5.223.621 | +2,4% |
| 1962 | 5.352.674 | +2,5% |
| 1963 | 5.486.593 | +2,5% |
| 1964 | 5.625.401 | +2,5% |
| 1965 | 5.769.219 | +2,6% |
| 1966 | 5.918.060 | +2,6% |
| 1967 | 6.072.270 | +2,6% |
| 1968 | 6.232.704 | +2,6% |
| 1969 | 6.400.454 | +2,7% |
| 1970 | 6.576.301 | +2,7% |
| 1971 | 6.760.352 | +2,8% |
| 1972 | 6.952.383 | +2,8% |
| 1973 | 7.152.391 | +2,9% |
| 1974 | 7.360.271 | +2,9% |
| 1975 | 7.575.757 | +2,9% |
| 1976 | 7.799.642 | +3,0% |
| 1977 | 8.031.589 | +3,0% |
| 1978 | 8.268.902 | +3,0% |
| 1979 | 8.507.958 | +2,9% |
| 1980 | 8.746.516 | +2,8% |
| 1981 | 8.983.494 | +2,7% |
| 1982 | 9.220.693 | +2,6% |
| 1983 | 9.462.343 | +2,6% |
| 1984 | 9.714.342 | +2,7% |
| 1985 | 9.981.113 | +2,7% |
| 1986 | 10.264.368 | +2,8% |
| 1987 | 10.563.491 | +2,9% |

 |

| Sal | Nifûs | ±% |
| --- | --- | --- |
| 1988 | 10.877.757 | +3,0% |
| 1989 | 11.205.548 | +3,0% |
| 1990 | 11.545.782 | +3,0% |
| 1991 | 11.898.267 | +3,1% |
| 1992 | 12.263.899 | +3,1% |
| 1993 | 12.643.864 | +3,1% |
| 1994 | 13.039.754 | +3,1% |
| 1995 | 13.452.526 | +3,2% |
| 1996 | 13.882.646 | +3,2% |
| 1997 | 14.329.239 | +3,2% |
| 1998 | 14.790.245 | +3,2% |
| 1999 | 15.262.817 | +3,2% |
| 2000 | 15.744.811 | +3,2% |
| 2001 | 16.235.767 | +3,1% |
| 2002 | 16.736.029 | +3,1% |
| 2003 | 17.245.275 | +3,0% |
| 2004 | 17.763.367 | +3,0% |
| 2005 | 18.290.394 | +3,0% |
| 2006 | 18.826.126 | +2,9% |
| 2007 | 19.371.023 | +2,9% |
| 2008 | 19.926.785 | +2,9% |
| 2009 | 20.495.695 | +2,9% |
| 2010 | 21.079.532 | +2,8% |
| 2011 | 21.678.934 | +2,8% |
| 2012 | 22.293.914 | +2,8% |
| 2013 | 22.924.851 | +2,8% |
| 2017 | 25.570.895 | +11,5% |
| 2024 | 31.964.956 | +25,0% |

 |
| Çavkanî: Li ser Wîkîdaneyê bibîne  |

## Çavkanî

## Girêdanên derve

 Li Wikimedia Commons medyayên di warê Madagaskar de hene.
# Gana

| Ghana  Gana Ghana  |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Ala | Mertal |

 |
| **Dirûşm:**Freedom and Justice  |
| **Sirûd:**God Bless Our Homeland Ghana   |
|  |
| **Gana li ser nexşeyê** |
| **Paytext** | * Akra

 7°56'47.4"Bk, 1°1'23.5"Ra |
| Zimanên fermî | * zimanê inglîzî
 |
| Zimanên tên bikaranîn | * zimanê inglîzî (zimanê duyem, 1.400.000)
* Akan
* Dagbanli
* Bondoukou Kulango
* Bimoba
 |
| Rêveberî | demokrasî  |
|  •  | Serokdewlet | John Dramani Mahama (2025–)  |
|  •  | Serokwezîr | Nana Akufo-Addo (2017–)  |
| Avakirin |
|  •  | Dema avakirinê | 1957  |
|  •  | Rûerd | 238.535 ±1 kîlometre çargoşe  |
| Gelhe |
|  •  | Giştî | 32.833.031 (2021)  |
| Demjimêr | * UTC+0
* Africa/Accra
 |
| Hatûçûna ajotinê | * rast
 |
| Koda telefonê | +233 |
| **Malper**   |

**Gana** welatekî li rojavayê Afrîkayê ye. Ev welat dighêje Peravê Diranfîl, Burkîna Faso, Togo û herwiha li başûr dighêje Kendava Ganayê. Mezinbûna wê weka Brîtanyayê ye û bi dîroka xwe bi vî welatî di dema mêtingehê girêdayî ye.

## Nifûs

Nifûs li gorî salan|

| Sal | Nifûs | ±% |
| --- | --- | --- |
| 1960 | 6.652.516 | —     |
| 1961 | 6.866.780 | +3,2% |
| 1962 | 7.085.698 | +3,2% |
| 1963 | 7.303.664 | +3,1% |
| 1964 | 7.513.510 | +2,9% |
| 1965 | 7.710.761 | +2,6% |
| 1966 | 7.891.194 | +2,3% |
| 1967 | 8.057.629 | +2,1% |
| 1968 | 8.221.194 | +2,0% |
| 1969 | 8.397.508 | +2,1% |
| 1970 | 8.597.133 | +2,4% |
| 1971 | 8.827.429 | +2,7% |
| 1972 | 9.083.737 | +2,9% |
| 1973 | 9.350.286 | +2,9% |
| 1974 | 9.604.475 | +2,7% |
| 1975 | 9.831.636 | +2,4% |
| 1976 | 10.023.738 | +2,0% |
| 1977 | 10.190.202 | +1,7% |
| 1978 | 10.354.855 | +1,6% |
| 1979 | 10.551.189 | +1,9% |
| 1980 | 10.802.497 | +2,4% |
| 1981 | 11.118.132 | +2,9% |
| 1982 | 11.488.683 | +3,3% |
| 1983 | 11.895.742 | +3,5% |
| 1984 | 12.311.805 | +3,5% |
| 1985 | 12.716.887 | +3,3% |
| 1986 | 13.104.616 | +3,0% |
| 1987 | 13.480.997 | +2,9% |

 |

| Sal | Nifûs | ±% |
| --- | --- | --- |
| 1988 | 13.853.171 | +2,8% |
| 1989 | 14.233.006 | +2,7% |
| 1990 | 14.628.693 | +2,8% |
| 1991 | 15.043.053 | +2,8% |
| 1992 | 15.471.695 | +2,8% |
| 1993 | 15.907.265 | +2,8% |
| 1994 | 16.339.278 | +2,7% |
| 1995 | 16.760.926 | +2,6% |
| 1996 | 17.169.151 | +2,4% |
| 1997 | 17.568.461 | +2,3% |
| 1998 | 17.968.830 | +2,3% |
| 1999 | 18.384.302 | +2,3% |
| 2000 | 18.825.034 | +2,4% |
| 2001 | 19.293.392 | +2,5% |
| 2002 | 19.786.307 | +2,6% |
| 2003 | 20.301.686 | +2,6% |
| 2004 | 20.835.514 | +2,6% |
| 2005 | 21.384.034 | +2,6% |
| 2006 | 21.947.779 | +2,6% |
| 2007 | 22.525.659 | +2,6% |
| 2008 | 23.110.139 | +2,6% |
| 2009 | 23.691.533 | +2,5% |
| 2010 | 24.200.000 | +2,1% |
| 2011 | 24.820.706 | +2,6% |
| 2012 | 25.366.462 | +2,2% |
| 2013 | 25.904.598 | +2,1% |
| 2016 | 28.308.301 | +9,3% |
| 2021 | 32.833.031 | +16,0% |

 |
| Çavkanî: Li ser Wîkîdaneyê bibîne  |

## Çavkanî

## Girêdanên derve

 Li Wikimedia Commons medyayên di warê Gana de hene.
# Balkan

| Balkan |
| --- |
| * Nîvgirav
* herêma çandî
* herêma dîrokî
* herêm
 |
|  |
|  |
| ﻿ / ﻿ |
| Parzemîn | Ewropa  |
| Pêk tê ji | nîşan bide* Yewnanistan
* Xirwatistan
* Serbistan
* Kosova
* Makedonyaya Bakur
* Bosniya û Herzegovîna
* Albanya
* Montenegro
* Bulgaristan
* Slovenya
 |
| Rûerd | * 470.000 km²
 |
| Nifûs | 70.000.000 (2023)  |
|  |
| biguhêre - Wîkîdaneyê biguhêre |

**Balkan**, an jî **nîvgirava Balkanê** cîwarekî Ewropaya Rojhilatê ye. Navê xwe di çiyayên Balkanê de tê ye.

Wûşeya *Balkan* li Ewropa biwêjî wek *balkanandin*, an jî *balkanîzasyon* ji bo vandalîzm, berhevdana olî an jî etnîkî tê bikaranin.

## Erdnîgarî

Balkan bi nêzî 502.000 km² aqara xwe bi Deryaya Reş, Deryaya Marmara, Deryaya Navîn û Deryaya Yonî hatî ye sînorkirin.

Li bakur, li navîna Ewropa de tu sînorên vebirî tune. Lê bi piranî xêzê Save-Danûb tê gotin. Ew herdu çeman sînorên bakur tên dîn. Lê ji bo du piya Save hêne, ew xêza jî bu tunî nê vebirî ye.

An jî xêzê Triest û Odessa wek sînor tê ditîn.

## Dewlet

Albanya, Bosniya û Herzegovîna, Bulgaristan,Yewnanistan, Xirvatistan (başûra Save), Makedonya, Montenegro (derve Vojvodîna), Romanya (bakura Dobruca), Serbistan, Slovenya, Tirkiye (Trakya).

## Gel

Li Balkanê serb, boşnak, bulgar, yewnanî, xirvat, makedon, rumen, albanî, tirk, roman û hin etnîkên din hene.

## Çavkanî

* Ensîklopediya *Salmonsen* (bi danî), [1]
# Komara Afrîkaya Navend

| Central African Republic  Komara Afrîkaya Navend Republique Centrafricaine  |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Ala | Mertal |

 |
| **Dirûşm:**Unity, Dignity, Work  |
| **Sirûd:**La Renaissance   |
|  |
| **Komara Afrîkaya Navend li ser nexşeyê** |
| **Paytext** | * Bangui

 6°42'Bk, 20°54'Rh |
| Zimanên fermî | * zimanê fransî
* Sango
 |
| Zimanên tên bikaranîn | * Tar Gula
* Biyanda-Buli
* Vale
* Furu
* Bodo
 |
| Rêber |
|  •  | Serokdewlet | Faustin-Archange Touadéra (2016–)  |
|  •  | Serokwezîr | Félix Moloua (Henri-Marie Dondra, 2022–)  |
| Avakirin |
|  •  | Dema avakirinê | 1960  |
|  •  | Rûerd | 622.984 kîlometre çargoşe  |
| Gelhe |
|  •  | Giştî | 5.152.421 (2023)  |
| Demjimêr | * UTC+1
* Africa/Bangui
 |
| Hatûçûna ajotinê | * rast
 |
| Koda telefonê | +236 |

**Komara Afrîkaya Navend** welateke li naverasta Afrîkayê ye.

## Nifûs

Nifûs li gorî salan|

| Sal | Nifûs | ±% |
| --- | --- | --- |
| 1960 | 1.503.501 | —     |
| 1961 | 1.529.229 | +1,7% |
| 1962 | 1.556.656 | +1,8% |
| 1963 | 1.585.765 | +1,9% |
| 1964 | 1.616.515 | +1,9% |
| 1965 | 1.648.830 | +2,0% |
| 1966 | 1.682.874 | +2,1% |
| 1967 | 1.718.558 | +2,1% |
| 1968 | 1.755.260 | +2,1% |
| 1969 | 1.792.150 | +2,1% |
| 1970 | 1.828.710 | +2,0% |
| 1971 | 1.864.745 | +2,0% |
| 1972 | 1.900.665 | +1,9% |
| 1973 | 1.937.323 | +1,9% |
| 1974 | 1.975.917 | +2,0% |
| 1975 | 2.017.379 | +2,1% |
| 1976 | 2.061.620 | +2,2% |
| 1977 | 2.108.539 | +2,3% |
| 1978 | 2.158.987 | +2,4% |
| 1979 | 2.213.997 | +2,5% |
| 1980 | 2.274.089 | +2,7% |
| 1981 | 2.340.047 | +2,9% |
| 1982 | 2.411.118 | +3,0% |
| 1983 | 2.484.402 | +3,0% |
| 1984 | 2.555.936 | +2,9% |
| 1985 | 2.622.989 | +2,6% |
| 1986 | 2.684.214 | +2,3% |
| 1987 | 2.740.708 | +2,1% |

 |

| Sal | Nifûs | ±% |
| --- | --- | --- |
| 1988 | 2.795.175 | +2,0% |
| 1989 | 2.851.604 | +2,0% |
| 1990 | 2.912.824 | +2,1% |
| 1991 | 2.979.588 | +2,3% |
| 1992 | 3.050.789 | +2,4% |
| 1993 | 3.125.144 | +2,4% |
| 1994 | 3.200.633 | +2,4% |
| 1995 | 3.275.695 | +2,3% |
| 1996 | 3.350.299 | +2,3% |
| 1997 | 3.424.733 | +2,2% |
| 1998 | 3.498.140 | +2,1% |
| 1999 | 3.569.523 | +2,0% |
| 2000 | 3.638.316 | +1,9% |
| 2001 | 3.704.045 | +1,8% |
| 2002 | 3.767.248 | +1,7% |
| 2003 | 4.987.640 | +32,4% |
| 2004 | 3.893.595 | −21,9% |
| 2005 | 3.960.897 | +1,7% |
| 2006 | 4.032.102 | +1,8% |
| 2007 | 4.106.897 | +1,9% |
| 2008 | 4.185.106 | +1,9% |
| 2009 | 4.266.247 | +1,9% |
| 2010 | 4.349.921 | +2,0% |
| 2011 | 4.436.217 | +2,0% |
| 2012 | 4.525.209 | +2,0% |
| 2013 | 4.616.417 | +2,0% |
| 2017 | 4.659.080 | +0,9% |
| 2023 | 5.152.421 | +10,6% |

 |
| Çavkanî: Li ser Wîkîdaneyê bibîne  |

## Çavkanî

## Girêdanên derve

 Li Wikimedia Commons medyayên di warê Komara Afrîkaya Navend de hene.
# Okyanûsa Arktîk

| Okyanûsa Arktîk |
| --- |
| * Okyanûs
 |
|  |
| ﻿ / ﻿ |
| Li beşa îdarî | * Avên navneteweyî
 |
| Tejaneya çem | Arctic Ocean basin  |
| Welatê tejaneya çem | Rûsya, Norwêc, Îslenda, Grînlenda, Kanada, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê  |
| Pêk tê ji | * Lincoln Sea (derya)
* Wandel Sea (deryaya qiraxî)
* Hudson Strait (tengav)
* Tengava Davis (tengav)
* Kendava Hudsonê (deryaya qiraxî)
* Kendava Baffin (deryaya qiraxî)
* Deryaya Barents (deryaya qiraxî)
* Deryaya Laptev (deryaya qiraxî)
* Deryaya Sîbîryaya Rojhilat (deryaya qiraxî)
* Deryaya Beaufort (deryaya qiraxî)
* Northwest Passage (sea lane)
* Deryaya Karayê (deryaya qiraxî)
* Scoresby Sound (fjord)
* Rijpfjorden
* Duvefjorden
* Deryaya Norwêcî (deryaya qiraxî)
 |
| Rûerd | * 14.056.000 ±1 km²
 |
| Bilindahî | * 0 metre
 |
| biguhêre - Wîkîdaneyê biguhêre |

Hirçên Cemsera Bakur
**Okyanûsa Arktîk**, herweha bi **Derya Cemsera Bakur**, **Derya Cemedê ya Bakur**, an bi tenê **Arktîk** jî tê navandin, heta 5.608 m kûr bûnê xwe heye û bi aqarê 14.056 milon km² ve ew okyanûsa herî biçûka cîhanê ye.

## Sinorên Okyanûsa Arktîk

Okyanûsa arktîk li nîvkada bakurê dinya ye. Ew navberê parzemînên Asya, Ewropa û Amerîkaya Bakur de ye. Ji bo parzemînên li dor in ew tê okyanûsak hejmertin jî, ew hin caran deryayeke navî jî tê hejmertin.

Sînorên Arktîk bi Alaska(Dewletên Yekbûyî yên Emerîkayê), Keneda, Gronland (Danimarka), Îslanda, Norwêc û Rûsyayê re heye.

Li hindê wan parzemînan çend girav û komagravên re jî Okyanûsa Arktîk sînoren xwe hene: girava Banks, giravên Şahbanûya Elizabeth, giravên Ellesmere, Gronland, Îslanda, giravên Spitsberg, girava Kolguyev, xaka Franz Josef, Novaya Zemliya an Zemliyaya Nû, Severnaya Zemliya an Zemliyaya Bakur, giravên Sîbiryaya Nû û girava Wrangel.

## Cemsera Bakur

Cemsera Bakurê li ser Okyanûsa Arktîk de ye.

## Dane

14,056 milon km² aqara Okyanûsa Arktîk heye û rû xwe ê pir bi cemed hatiya girtin. Li Korta Molloy (140 km bakura Spitsbergen) de kûr bûne xwe radigîhê 5.608 m.

## Deryayên li dor

Gronland û Skandinavya Okyanûsa Arktîk li Derya Ewropayê Bakur, li Okyanûsa Atlantîk vediqetîne. Li Tengava Bêrîng jî Alaska û Sîbîrya Rojhelat Okyanûsa Arktîk li Derya Bêrîng, ango li Okyanûsa Mezin vediqetîne. Deryayê dinê li dor ewna ne Derya Beaufort, Derya Gronlandê, Derya Bakur (hinek li ser Okyanûsa Atlantîk jî dihejmerin), Derya Barents, Derya Karayê, Derya Laptev, Derya Sîbîryaya Rojhelat û Derya Çukçî.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

 Li Wikimedia Commons medyayên di warê Okyanûsa Arktîk de hene.
* bi elmanî li ser Arktîk Girêdana arşîvê 2007-02-12 li ser Wayback Machine
# Çiyayên Ûralê

Nexşeya Çiyayên Ûralê
**Ûral** an jî **çiyayên Ûralê** (bi rûsî: Ура́льские го́ры, *Uralskiye gori*) rêzeçiyayeke li rojavaya Rûsya ya ku ji bakûr ve heta başûr hatiye kişandin û sinorê navbera Asya û Ewropayê pêk aniye. Dirêjahiya çiyayên Ûralê nêzî 2.500 km e. Bilindtirîn çiya di vê rêzeçiyayê de, Narodnaya ye ku 1895 m ji asta deryayê bilindtir e.
# Yenîsey

|  |
| --- |
| **Yenîsey** |
|  |
| Dîmenek ji Çemê Yanîsey
 |
| **Cih** |
| Herêm
 | Sîbîrya
 |
| Dewlet
 | * Mongolya
* Rûsya
 |
| **Taybetî** |
| Dirêjayî
 | 3.487 km
 |
| Tejane
 | 2.554.482 km2 |
| **Robar** |
| Cihderk
 | Mongolya
 |
|  - Cih
 | Çiyayê Xangay
 |
|  - Bilindayî
 | 2.850 m
 |
| Dev
 | Okyanûsa Arktîk
 |
|  - Cih
 | (Sîbîrya)
 |
| **Nexşe** |
|  |
| Nexşeya Çemê Yenîsey
 |
| biguhêre |

**Yenîsey** an jî **çemê Yenîsey** heftemîn çemê herî dirêj di cîhanê de ye. Ji Mongolya destpê dike û di Sîbîrya dire heta Okyanûsa Arktîk.

Yek ji sisê çemên dirin Okyanûsa Arktîk, yên din Ob û Lêna ne. Cihê herî kur 61 metre ye û rêjeya navendî 14 metr kur e.
# Giravên Silêman

| Solomon Islands  Giravên Silêman Solomon Islands  |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Ala | Mertal |

 |
| **Dirûşm:**To Lead is to Serve  |
| **Sirûd:**God Save Our Solomon Islands  |
|  |
| **Giravên Silêman li ser nexşeyê** |
| **Paytext** | * Honiara

 9°28'Bş, 159°49'Rh |
| Zimanên fermî | * zimanê inglîzî
 |
| Zimanên tên bikaranîn | * zimanê inglîzî (zimanê bav û kalan, 10.000)
* zimanê inglîzî (zimanê duyem, 165.000)
* Vaeakau-Taumako
* Pijin
* Owa
 |
| Rêber |
|  •  | Serokdewlet | Charles III (Governor-General of the Solomon Islands, 2022–)  |
|  •  | Serokwezîr | Jeremiah Manele (2024–)  |
| Avakirin |
|  •  | Dema avakirinê | 1978  |
|  •  | Rûerd | 28.400 kîlometre çargoşe  |
| Gelhe |
|  •  | Giştî | 611.343 (2017)  |
| Demjimêr | * UTC+11
* Pacific/Guadalcanal
 |
| Hatûçûna ajotinê | * Çep
 |
| Koda telefonê | +677 |
| **Malper**   |

**Giravên Silêman** (bi inglîzî: *Solomon Islands*) welatekî ku ji komgiravan pêk tê ku bi tevahî ji 2 giravên mezin û 990 giravên biçûk pêk tên. Giravên Silêman li başûrê rojavayê Okyanûsa Mezin û li rojhilatê Papûa Gîneya Nû ne. Giravên Silêman, perçeyek ji Civata Miletên Îngilîzî (*commonwealth*) ye. Melanesia behsa başûrê rojavayê Okyanûsa Pasîfîk dike ku ji welatan wekî Papûa Gîneya Nû, Giravên Silêman, Vanûatû, Fîcî û Kaledonyaya Nû pêk tê.

## Nifûs

Nifûs li gorî salan|

| Sal | Nifûs | ±% |
| --- | --- | --- |
| 1960 | 117.869 | —     |
| 1961 | 121.403 | +3,0% |
| 1962 | 125.068 | +3,0% |
| 1963 | 128.863 | +3,0% |
| 1964 | 132.787 | +3,0% |
| 1965 | 136.847 | +3,1% |
| 1966 | 141.027 | +3,1% |
| 1967 | 145.354 | +3,1% |
| 1968 | 149.926 | +3,1% |
| 1969 | 154.876 | +3,3% |
| 1970 | 160.292 | +3,5% |
| 1971 | 166.214 | +3,7% |
| 1972 | 172.599 | +3,8% |
| 1973 | 179.354 | +3,9% |
| 1974 | 186.338 | +3,9% |
| 1975 | 193.447 | +3,8% |
| 1976 | 200.642 | +3,7% |
| 1977 | 207.942 | +3,6% |
| 1978 | 215.353 | +3,6% |
| 1979 | 222.905 | +3,5% |
| 1980 | 230.614 | +3,5% |
| 1981 | 238.488 | +3,4% |
| 1982 | 246.502 | +3,4% |
| 1983 | 254.602 | +3,3% |
| 1984 | 262.719 | +3,2% |
| 1985 | 270.809 | +3,1% |
| 1986 | 278.846 | +3,0% |
| 1987 | 286.868 | +2,9% |

 |

| Sal | Nifûs | ±% |
| --- | --- | --- |
| 1988 | 294.962 | +2,8% |
| 1989 | 303.258 | +2,8% |
| 1990 | 311.849 | +2,8% |
| 1991 | 320.764 | +2,9% |
| 1992 | 329.984 | +2,9% |
| 1993 | 339.490 | +2,9% |
| 1994 | 349.250 | +2,9% |
| 1995 | 359.236 | +2,9% |
| 1996 | 369.439 | +2,8% |
| 1997 | 379.861 | +2,8% |
| 1998 | 390.493 | +2,8% |
| 1999 | 401.323 | +2,8% |
| 2000 | 412.336 | +2,7% |
| 2001 | 423.529 | +2,7% |
| 2002 | 434.880 | +2,7% |
| 2003 | 446.335 | +2,6% |
| 2004 | 457.827 | +2,6% |
| 2005 | 469.306 | +2,5% |
| 2006 | 480.745 | +2,4% |
| 2007 | 492.148 | +2,4% |
| 2008 | 503.541 | +2,3% |
| 2009 | 514.964 | +2,3% |
| 2010 | 526.447 | +2,2% |
| 2011 | 537.997 | +2,2% |
| 2012 | 549.598 | +2,2% |
| 2013 | 561.231 | +2,1% |
| 2017 | 611.343 | +8,9% |

 |
| Çavkanî: Li ser Wîkîdaneyê bibîne  |

## Çavkanî

## Girêdanên derve

 Li Wikimedia Commons medyayên di warê Giravên Silêman de hene.
# Fîcî

| Republic of Fiji  Fîcî Republic of Fiji  |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Ala | Mertal |

 |
| **Dirûşm:**Fear God and honour the Queen  |
| **Sirûd:**God Bless Fiji   |
|  |
| **Fîcî li ser nexşeyê** |
| **Paytext** | * Suva

 18°Bş, 178°Rh |
| Zimanên fermî | * zimanê inglîzî
* zimanê fîciyî
* zimanê hindî yê Fîciyê
 |
| Zimanên tên bikaranîn | * zimanê inglîzî (zimanê bav û kalan, 6000)
* zimanê inglîzî (zimanê duyem, 170.000)
* zimanê hindî yê Fîciyê
* Western Fijian
* Gone Dau
 |
| Rêber |
|  •  | Serokdewlet | Wiliame Katonivere (2021–)  |
|  •  | Serokwezîr | Sitiveni Rabuka (2022–)  |
| Avakirin |
|  •  | Dema avakirinê | 1970  |
|  •  | Rûerd | 18.274 kîlometre çargoşe  |
| Gelhe |
|  •  | Giştî | 926.276 (2018)  |
| Demjimêr | * UTC+12
* Pacific/Fiji
 |
| Hatûçûna ajotinê | * Çep
 |
| Koda telefonê | +679 |
| **Malper**   |

**Fîcî**, yan jî **Fîjî**, bi fermî **Komara giravên Fîcî** (bi fîciyî: *Matanitu Tu-Vaka-i-koya ko Viti*), welatekî di Okyanûsa Mezin de ye ku ji giravan pêk tê. Fîcî dikeve rojhilatê Vanûatû, rojavayê Tongo û başûrê Tûvalû. Fîcî ji sala 1874an heta 1970î di bin destê Brîtanyayê de ma.

## Nifûs

Nifûs li gorî salan|

| Sal | Nifûs | ±% |
| --- | --- | --- |
| 1960 | 393.383 | —     |
| 1961 | 407.152 | +3,5% |
| 1962 | 421.576 | +3,5% |
| 1963 | 436.208 | +3,5% |
| 1964 | 450.452 | +3,3% |
| 1965 | 463.884 | +3,0% |
| 1966 | 476.329 | +2,7% |
| 1967 | 487.911 | +2,4% |
| 1968 | 498.887 | +2,2% |
| 1969 | 509.659 | +2,2% |
| 1970 | 520.529 | +2,1% |
| 1971 | 531.601 | +2,1% |
| 1972 | 542.811 | +2,1% |
| 1973 | 554.109 | +2,1% |
| 1974 | 565.386 | +2,0% |
| 1975 | 576.592 | +2,0% |
| 1976 | 587.522 | +1,9% |
| 1977 | 598.256 | +1,8% |
| 1978 | 609.344 | +1,9% |
| 1979 | 621.537 | +2,0% |
| 1980 | 635.256 | +2,2% |
| 1981 | 650.966 | +2,5% |
| 1982 | 668.219 | +2,7% |
| 1983 | 685.422 | +2,6% |
| 1984 | 700.394 | +2,2% |
| 1985 | 711.663 | +1,6% |
| 1986 | 718.493 | +1,0% |
| 1987 | 721.594 | +0,4% |
| 1988 | 722.707 | +0,2% |

 |

| Sal | Nifûs | ±% |
| --- | --- | --- |
| 1989 | 724.355 | +0,2% |
| 1990 | 728.339 | +0,6% |
| 1991 | 735.209 | +0,9% |
| 1992 | 744.340 | +1,2% |
| 1993 | 754.923 | +1,4% |
| 1994 | 765.664 | +1,4% |
| 1995 | 775.587 | +1,3% |
| 1996 | 784.647 | +1,2% |
| 1997 | 793.098 | +1,1% |
| 1998 | 800.616 | +0,9% |
| 1999 | 806.857 | +0,8% |
| 2000 | 811.647 | +0,6% |
| 2001 | 814.700 | +0,4% |
| 2002 | 816.237 | +0,2% |
| 2003 | 817.224 | +0,1% |
| 2004 | 818.995 | +0,2% |
| 2005 | 822.484 | +0,4% |
| 2006 | 828.060 | +0,7% |
| 2007 | 835.392 | +0,9% |
| 2008 | 843.851 | +1,0% |
| 2009 | 852.479 | +1,0% |
| 2010 | 860.559 | +0,9% |
| 2011 | 867.921 | +0,9% |
| 2012 | 874.742 | +0,8% |
| 2013 | 881.065 | +0,7% |
| 2016 | 915.303 | +3,9% |
| 2017 | 905.502 | −1,1% |
| 2018 | 926.276 | +2,3% |

 |
| Çavkanî: tîrmeh  |

## Çavkanî

## Girêdanên derve

 Li Wikimedia Commons medyayên di warê Fîcî de hene.