Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# GPS

Logoya sîstema GPSê
Nêrîna hunermendekê jibo satelayta GPSê Block IIR li orbita Erdê
Di dema operasyonên satelayta Pergala Cih diyarkirina Gerdûnî de, Fermandarek Hêza Hewayî ya Hêza Hewayî ya Bilind di navnîşek kontrolê de derbas dibe.
**Global Positioning System** yan jî bi kurtayî **GPS**, (wateya bi kurdî, pergala diyariya cih ya gerdûnî ye) pergalek radyonavîgasyonê ya li ser satelaytê ye ku xwediyê sîstemê hikûmeta Dewletên Yekbûyî ye û ji aliyê Hêza Fezayê ya Dewletên Yekbûyî ve tê birêvebirin. Pergal yek ji pergalên navîgasyonê yên satelaytên gerdûnî ye ku agahdariya erdnîgarî û demjimêrê ji wergirên GPSê ên li ser û nêzê erdê re peyda dike. Peydakirina agahdariyan bi şertê ku ew bi kêmî ve divê sîstem çar satelaytên GPSê bibîne. Satelayt celebek sînyala radyoyê derdixin û wergirên GPSê yên li ser erdê van sînyalan distînin û şîrove dikin ku hêla xwe diyar bikin.

Jibo bikaranîna GPSê ne hewce ye ku bikarhêner daneyên înternetê bikarbînin. Her çend ev teknolojiyên dikarin kêrhatiya agahdariya cîhgirtina GPSê zêde bikin jî lê sîstem ji resepsiyona têlefonîkî û înternetê serbixwe tevdigere. GPS ji bikarhênerên leşkerî, sivîl û bazirganî yên li çaraliyê cîhanê re kapasîteyên pozîsyona krîtîk peyda dike. Hikûmeta Dewletên Yekbûyî pergalê afirand, pergalê diparêze û kontrol dike û bikaranîna pergalê ji bo her kesê ku xwedan wergirê GPSê ye vekirî berdaye.

## Dîrok

Pergala GPSê di destpêkê de ji bo hewcedariyên leşkerî hate pêşvexistin. Sêwirana sîstemê bi qismî di destpêka salên 1940an de, piştî Şerê Cîhanê yê Duyemîn, hate pêşve xistin. Di dema Şerê Cîhanê yê Duyemîn û li ser pergalên radyo-navîgasyon-based erdê yên mîna LORAN (LORAN-Navîgasyon Dirêj) û Decca Navîgatorê ku ji bo wê heyamê çareseriyek bû ku paşê demek dirêj hate bikaranîn. Yekem bikaranîna GPSê piştî Şerê Cîhanê yê Duyemîn vedigere. Pergal ji bo ku di navîgasyonê de bi wergirên sînyalê, di planên leşkerî û hesabên pozîsyonê de û di kontrolkirina roketên rêberî de were bikaranîn de hate çêkirin. Sêwirana GPSê hinekî li ser pergalên radyo-navîgasyonê yên li ser erdê yên mîna LORAN û Decca Navîgator, ku di destpêka salên 1940an de hatine pêşve xistin, mînak digire. Di sala 1955an de, Friedwardt Winterberg ceribandinek pêşniyar kir ku bi karanîna demjimêrên atomî yên rast ên ku li orbitê di hundurê satelaytên çêkirî de hatine bicîh kirin, hêdîbûna demê di qada gravîtasyonek bihêz de tespît dike. Relatîfiya taybetî û giştî pêşbînî dike ku demjimêrên li ser peykên GPSê dê ji hêla çavdêrên Cîhanê ve werin dîtin ku rojane 38 mîkrosandî zûtir ji demjimêrên li ser erdê dimeşînin. Sêwirana GPS ji bo vê cûdahiyê rast dike; bêyî vê yekê, pozîsyonên hesabkirî yên GPSê dê rojane 10 kîlometre (6 mi/d) xeletî berhev bikin.

## Çavkanî
# Asta deryayê

Ev nîşanger ku asta deryayê nîşandide li ser rêya Orşelîm bo Deryaya mirî hatiye danan.
**Asta deryayê** navinciya bilindahiya rûyên okyanûsan e û weke *xala destpêk* ji bo pîvana bilindahiya çiyayan, bajaran, ... tê bikaranîn. Weke mînak tê gotin ku: bilindahiya wî bajarê ji asta deryayê 1000 metre.

## Girêdanên deranî

* Serhatina asta deryayê (bi Îngilîzî)
* Pîvana asta deryayan ji valagehê (bi Îngilîzî)
# Ekvator

Ekvator wiha derbaz dibe
**Ekvator** an jî **hevêrka ekvatorê** hevêrkakê xiyaliya dor dinê re di hurd cemsaran heman dûriyê de dizivirî ye. Ew dinê bi Nîvkada Başûr û Nîvkada Bakur dike du paran. Ekvator hêlîpana (paralel) 0° ye û gorî dirêjahiya xwe ya herî mezin e. Dirêjahiya hevêrka ekvadorê 40,075.0 km e

Roj salê du caran di ser ekvator de di ekînoksa biharê û ekînoksa payizê de derbaz dibe. Di wa rojnan de li ser ekvator tirêjên roj bi 90° têne dinê.

Derên ekvator derbaz dibe bi gelemperî okyanûs in. Ji bo dor ekvator tirêjên roj qiraçên tîk, an jî nezika tîk heldigirin siruştê germa û siruşta ekvatorî tê gotin.

Eger hereketa gerstêrka Erdê li dora xwe bisekine hingî dê tofanên ku leza wan 1670 km/seetekê ne, li ser Xetta Istiwayê(Equator) pêkwerin ku dikarin jiyana ser goga Erdê, jiholê rakin.

Xetta Istiwa, navê xetteke ferzî ye ku goga Erdê dike du bešên nîvgoga Bakûr û nîvgoga Bašûr. Ev xêz di nîveka her du cemserên Bakûr û Başûr da ye û fasileya hemû nuqteyên ser vê xettê ji her du cemseran, wekhev in.

Xetta Istiwayê, xwediyê mezintirîn muhîta ser erdê ye û dirêjahiya wê 40070 km e.

Rûbara goga Erdê, li Xetta Istiwayê di šev û rojekê da bi qasî 40000 km, hereket dike. Ew tê wateya ku leza goga Erdê li dora xwe 1670 km/seetekê ye.

Navçeyên nêzîkê Xetta Istiwayê, baştirîn cih jibo çandina Qehwe û Kaoçoyê ne.

## Welatên ekvatorî

*Ev lewhe li ser ekvatorê ye*, li Kenyayê (Afrîka)
Ekvator li wan 13 welatan re derbaz dibe:

* Sao Tome û Prînsîpe
* Gabon
* Komara Kongo
* Komara Kongoya Demokratîk
* Ûganda
* Kenya
* Somalî
* Maldîv
* Îndonezya
* Kirîbatî
* Ekuador
* Kolombiya
* Brezîl

Çi qas navê Gîneya Rojbendî de ekvator derbaz be jî ekvator di wê welatê re derbaz na be.
# Xêza navneteweyî ya guhertina demê

Xêza navneteweyî ya demê li ser qincoka 180an
**Xêza navneteweyî ya guhertina demê** yan jî **xêza navneteweyî ya demê** sinoreke navbera beşa saetê de ye, ku ji bo diyarkirin li ku roj destpê dike û li ku jî dawî dike ye. Ewê li derûdorê qincok 180an di Okyanûsa Mezin de ye. Li rojhilat û rojava yê wê xêzê 24 saet (UTC-12 û UTC+12) cudahî heye.

Gerek bûna xêza navneteweyî ya demê ya herî pêş de, paş Ferdinand Magellan derûdorê dinê re zivirî şinda derket. Ew 1519an de li Spanyayê derket û 1521an de dîsa hata Spanya. Kingê ewna gihîştinê Spanya dema wan di gerê xwe de berisandînî û dema li spanya de ciyawazî he bû. Lê gorî wan pir baldar dem berisandi bûbû gerek tu ciyawazî tune bû ye. Ji bo dinê gindor bû, û him rojava de him jî rojhelat de mirov dikane dor dinê re bizivîre ew xêzedema girîng e. Jules Verne jî di pirtûka xweya navdar de *Le tour du monde en quatre-vingts jours* (80 rojan de derûdorê dinê re zivirîn) li wê gelşe behs dikê.

## Cihê Xêza navneteweyî ya guhertina demê

Xêzedema Guhertinê li ser Okyanûsa Mezin e. Eger mirov Okyanûsa Mezin rojava de derbaz bike, divê ku rojakê kêm bika, an jî rojhelat de derbaz bike divê ku rojakê veser bike.

Qincoka 180an derve Nîvgirava Tşuktşen, ya Rûsya ye, li ser Okyanûsa Mezin e. Lê ji bo ew wek hin derên dina Rûsya di UTC+12 de ye, ew li rojava xêza navneteweyî ya demê dikeve.

Hin Komgiravên di Okyanûsa Mezin de bi qincoka 180an tê par ve kirin. Giravên Aleuten li herdu hêlan xêzedema guhertinê dikevin. Lê ji bo ewna bi gîşkê UTC-10 de ne, li rojhelatê xêza navneteweyî ya demê dikeva ye. Wek wê hin Komgiravên Zelanda Nû de hat avêtina rojavaya xêzê.

Gelek demê, dema mêtingeha Brîtanya bû, Kiribati bi xêza navneteweyî ya demê dihat par ve kirin. Paş serxwebûn dest xwe xwist şinda, di 1995an de xêza navneteweyî ya demê ber va rojhelat de defand û li rojavaya xêza navneteweyî ya demê ma. Ji bo wê hin giravên Kiribati herî pêş de dest bi roj dikin. Ji bo sala 2000an girava Eiland herî pêş de piroz kirî, li wê demê şinda hat bi Girava Millennium nav kirin.

## Girêdanên derve

* Dîroka Xêza navneteweyî ya guhertina demê
# Google Maps

| Google Maps
Google Maps  |
| --- |
| * Malper
* digital map
* web application
* internet map service
 |
|  **Logoya Google Maps** |
| Dewlet | Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê  |
| Çêker | * Google
 |
| Dema avabûnê | * 8 sibat 2005
 |
| Damezrîner | * Jens Eilstrup Rasmussen
* Lars Rasmussen
 |
| Cihê baregehê | * Mountain View
 |
| Pêk tê ji | * Google Traffic (digital map)
* Google My Maps (digital map)
* Google Street View Trusted (digital map, business service)
* Google Maps pin (digital map, icon)
* Google Local Guides
 |
| Maskot | Pegman  |
| Malper | www.google.com/maps  |
| biguhêre - Wîkîdaneyê biguhêre |

**Google Maps** (bi kurdî: *Nexşeyên Google*) xizmeteke Googleê ye ku di 10ê sibata sala 2005an de dest pê kiriye û derfeta lêgerîna cih, otel û tiştên din dide.

## Binêre

* OpenStreetMap
* Ovi Maps
* WikiMapia
* Bing Maps
* Yahoo Maps

## Girêdanên derve

 Li Wikimedia Commons medyayên di warê Google Maps de hene.
# Çerxa cemserê

Nexşeya Arktîk, bi Çerxa Arktîkê şîn û Tîrmeh 10 °C dilxerab îzoterm bi sorkirin
**Çerxa cemserê** ji bakur ve piraniya pênc derdorên sereke yên hêlîlarên ku boneya nexşeya erdê ye. Li herêma bakur ji vê xelekê wekî Arktîk tê naskirin, û li qada bi tenê ji bo başûrê tê gotin di hedê xwe bêçekên bakurê. Bakur yên li Çerxa Arktîkayê, ku roj e raserî qeraxa ji bo bîst û çar saetan berdewam kêm carekê sala (û ji ber vê yekê di nîvê şevê xuya) û li jêr asoyê ji bo bîst û çar saetan berdewam kêm carekê sala (û ji ber vê yekê xuya ne nîvro); ev jî ne rast e di çembera cemserî miqabilê di Nîvkada Başûr, li Çerxa Antartîkê.

Helwesta Çerxa cemserê ne sabît e; wek ku ji 28'ê tîrmehê 2016, ew direve 66° 33'46.3 Bakurê Ekwatorê. Hêlîlarên xwe ya girêdayî bi zirara serrûyê erdê de, ku fluctuates di nava margin ji 2° ser demeke 40,000-salî, ji ber ku hêzên akincîbûnê ji ber orbitê ji Heyvê. Wekî encam, Çerxa cemserê niha li ber tekçûnê berbakûr li bileziya yên li ser 15 m (49 ft.) serê salê.
# Deryaya Norwêcî

| Deryaya Norwêcî |
| --- |
| * Deryaya qiraxî
 |
|  |
| ﻿ / ﻿ |
| Dewlet | Norwêc  |
| Welatê tejaneya çem | Norwêc  |
| Pêk tê ji | * fiyorda Trondheimê
* Storfjorden
* Sognefjord
* Nordfjord
* fiyorda Malangenê
* Hemnfjorden
* Balsfjorden
 |
| Rûerd | * 1.383.000 km²
 |
|  |
| biguhêre - Wîkîdaneyê biguhêre |

Deryaya Norwêcî
**Deryaya Norwêcî** an **Deryaya Bakur a Ewropa**yê, deryayeke qiraxiyê di Okyanûsa Atlantîk de ye. Ew bi Grînlenda, Spîtsberg, Norwêc, giravên Feroe û Îslenda tê sînorkirin. Ew di navbera Deryaya Bakur, Deryaya Grînlendayê û Deryaya Barents de ye.

## Çavkanî