Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Hevîzar

| Hevîzar
 |
| --- |
|  |
| Dabeşandina zanistî
 |
| Cîhan:
 | Plantae |
| (ne aşkera ye):
 | Angiosperms |
| (ne aşkera ye):
 | Eudicots |
| (ne aşkera ye):
 | Asterids |
| Kom:
 | Lamiales |
| Famîle:
 | Plantaginaceae |
| Cins:
 | *Plantago* |
| Cure:
 | P. lanceolata |
| Navê zanistî yê latînî
 |
| Plantago lanceolata L. |

**Hevîzar** (*Plantago lanceolata*) belga (pela) birînê, giya dûpişk, gîyayek bêar e. Li her deverê şîn tê

## Çavkanî
# Koma gezika derewîn

Hingivîn (*Lamium purpureum*), îlustrasyon
Dirankumbira rengîn (*Galeopsis speciosa*)
**Koma gezika derewîn** (Lamiales) komeke riwekan e. Li ser riwekên kulîlkdar (Magnoliopsida) tê hejmartin. Riwekên pirrsalane û salane ne. Hin cureyên di vê komê de cih digirin, dar û devî ne. Hin jî xwedî pelên parazîtan dixwin in.

## Sîstematîk

Ji aliyê genetîkê ve bi Solanales re lêzimtiya wê heye. Di vê komê de ev famîleyên riwekan cih digirin:

* Famîleya pelkerengan, (Acanthaceae)
* Famîleya pelgoşaran, famîleya pelzirneyan (Bignoniaceae)
* Famîleya gihakeskesoran (Byblidaceae)
* Famîleya gulşimikan, famîleya gulkimikan (Calceolariaceae)
* Carlemanniaceae
* Famîleya gloksînyayan (Gesneriaceae)
* Famîleya gezika derewîn (Lamiaceae)
* Famîleya gihagerdebilên aviyan (Lentibulariaceae)
* Linderniaceae
* Famîleya navika fîlan (Martyniaceae)
* Famîleya darzeytûnan, famîleya darzeytan (Oleaceae)
* Famîleya gurgeyan, famîleya gihagurgan (Orobanchaceae)
* Paulowniaceae
* Famîleya kunciyan (Pedaliaceae)
* Famîleya guldelkbazan (Phrymaceae)
* Famîleya belghewêzan, famîleya pelhewêzan (Plantaginaceae)
* Plocospermataceae
* Schlegeliaceae
* Famîleya gobelo û pojanan, famîleya guhkerokan (Scrophulariaceae)
* Stilbaceae
* Tetrachondraceae
* Thomandersiaceae
* Famîleya şahpesendan (Verbenaceae)

## Çavkanî

* Koma riwekan, Lamiales di APWebsite (îngl.)
* Lîsteya famîle û cinsên vê komê (îngl.)

## Girêdanên derve
# Carl von Linné

| Carl von Linné |
| --- |
| Carl von Linné, wêneyeke hunermendê Alexander Roslin |
|  |
| Jidayikbûn | Carl Nilsson Linnaeus  23 gulan 1707  Råshult  |
| Mirin | 10 kanûna paşîn 1778  Linnaeus Hammarby  |
| Cihê goristanê | katedrala Uppsalayê  |
| Hevwelatî |  Swêdî |
| Perwerde | * Zanîngeha Harderwijkê (1735–1735)
* Zanîngeha Lundê (1727–)
* Zanîngeha Uppsalayê (1728–)
 |
| Pîşe | * Botanîst
* bijîşk
* biyolog
* ornithologist
* siruştnas
* mineralogist
* scientific collector
 |
| Xebat | * Systema Naturae
* Species Plantarum
* Genera Plantarum
* Fundamenta Botanica
* Critica Botanica
 |
| Hevjîn | * Sara Elisabeth Moraea
 |
| Zarok | * Carl Linnaeus the Younger
* Elisabeth Christina von Linné
* Lovisa von Linné
* Sara Christina von Linné
 |
| Dê û bav | * Nils Ingemarsson Linnaeus  (bav)
* Christina Brodersonia  (dê)
 |
| Malbat | malbata Linné  |
| Xelat | * Knight of the Order of the Polar Star (1753)
 |
|  |
| biguhêre - Wîkîdaneyê biguhêre |

**Carl von Linné** (Carl Linaeus, Carolus Linnaeus) [bilêvkin: Karl fon Linê] (jdb. 1707 − m.1778), zanistyar, siruştnas, ajelnas û giyanasê swêdî ye ku bingehên rêzdanê zanistî yan zanista taksonomiya biyolojiyê daniye. Di sala 1735an di pirtûka xwe bi navê *Systema Naturae* ku tê de der dorî 4.400 cure ji canewer an ajalan rêzkiriye û der dorî 7.700 cure ji giyanan rêz daye.

## Girêdanên derve

 Li Wikimedia Commons medyayên di warê Carl von Linné de hene.
# Wîkîpediya

| Wîkîpediya
 |
| --- |
|  |
|  |
|  |
|

---

 |
| Malper
 | wikipedia.org |
| Ziman
 | Bi 304 zimanan
 |
| Avabûn
 | 15ê kanûna paşîn a 2001ê Bi kurdî: 7ê kanûna paşîn a 2004an
 |
| Xwedî
 | Weqfa Wikimedia
 |
| Dirûşm
 | Ensîklopediya azad
 |
| biguhêre |

**Wîkîpediya** (bi inglîzî: Wikipedia) ensîklopediyeke pirzimanî ya azad e ku ji aliyê civakek dilxwazê wîkîpediyayê ve tê nivîsandin û tê berdewam kirin. Wîkîpediya di dîrokê de xebata referansê ya herî mezin û herî zêde ye ku li çar aliyên cihanê tê xwendin. Wikipedia di dîrokê de xebata referansê ya herî mezin e û ensîklopediya herî zêde ye ku tê xwendin û bi domdarî di nav deh malperên herî zêde deye ku tê ziyaretkirin ku di tîrmeha sala 2024an de ji aliyê Semrush ve di rêza pêncemîn de û ji hêla Similarweb ve di rêza heftemîn de cih girtiye. Wîkîpediya ji hêla Weqfa Wîkîmedyayê ku rêxistineke ne-qezenc a amerîkî ye tê birêvebirin ku bi piranî ji hêla bexşan ve tê fînansekirin.

Wîkîpediya projeyeke navneteweyî ku niha bi 304 zimanan cihanê têne nivîsandin. Li gorî daneyên sala 2024an Wîkîpediyaya kurdî li gorî zêdebûna gotaran di nav lîsteya sed wîkîpediyayên cîhanê de ye û di rêza 84an de cih digire. Taybetiya vê ensîklopediyê ev e ku her kes dikare her gotarê biguherîne û naverokan li gotaran zêde bike. Her çiqas ji bo bikarhênerekê çalak nav û profîla wî/wê ya ji bo xebatan mihûm be jî lê ji bo guhertina xweqeydkirin li wîkîpediyayê ne pêwîst e. Zêdekirin naverokên gotaran û nivîsandina gotaran bi şêwazek fermî û bi zimanek bêalî têne nivîsandin.

Wîkîpediyaya herî mezin wîkîpediya îngilîzî ye ku tê de ji 7.204.960î zêdetir gotar hene. Di hemû zimanên ku di Wîkîpediyayê de xwedî malper in ji 17.000.000î zêdetir gotar hene.

Logoya Wîkîpediyayê dinyayeke ku ji tîpên alfabeyên cûr bi cûr pêk hatiye. Wekî Wîkîpediya ev dinya jî vekirî ye.

## Wîkîpediyaya kurdî

 *Gotara bingehîn: Wîkîpediyaya kurdî*
Taybetiyeke girîng ya Wîkîpediyaya kurdî ev e ku yekem ensîklopediya bi zimanê kurdî ye ku cara yekemîn e li ser înternetê de ensîklopediyeke bi zimanê kurdî hatiye nivîsandin. Beşa kurdî ya Wîkîpediya di 7ê kanûna paşîn a sala 2004an de ji aliyê Erdal Ronahî ve hatiye destpêkirin. Li Wîkîpediyaya kurdî ki ji aliyê bikarhênerên çalakên Wîkîpediya kurdî her ku diçe pêşve diçe ku heya niha 91.893 gotarên bi kurdî hatiye nivîsandin.

## Dîrok

Wîkîpediya cara yekem di 15 çileya sala 2001ê de ji aliyê Weqfa Wîkîmedyayê bi zimanê îngilîzî hatiye destpêkirin.

## Lîsans

Naveroka Wîkîpediyayê di bin Lîsansa Belgekirina Azada GNU (GNU Free Documentation License)de tê weşandin. Ev tê wateyê azad e û wê her dem azad bibe. Her kes dikare naveroka Wîkîpediyayê gora keyfa xwe belav bike. Kes nikare Wîkîpediyayê bifroşe an bikire. Naveroka Wîkîpediyayê naveroka azad e. Nivîsbariya Wîkîpediya bi navê MediaWiki jî nivîsbariya azad e.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

 Li Wikimedia Commons medyayên di warê Wîkîpediya de hene
# 1776

◄ |
Sedsala 17an |
**Sedsala 18an**
| 19an
| ►

◄◄ |
◄ |
1772 |
1773 |
1774 |
1775 |
**1776**

## Bûyer

### Cîhan

* 4'ê tîrmehê: Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê serxwebûna xwe îlan kirin.

### Kurdistan

## Jidayikbûn

(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)

## Mirin

(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
# John Adams

John Adams

| Serokê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê |
| --- |
| 4 adar 1797 - 4 adar 1801 |
| George WashingtonThomas Jefferson |
| Serokdewletê hilbijartî yê DYAyê (en) |
| kanûna pêşîn 1796 - 4 adar 1797 |
| George WashingtonThomas Jefferson |
| Cîgirê Serokê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê |
| 21 nîsan 1789 - 4 adar 1797 |
| Thomas Jefferson |
| Balyozê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê li Fransayê (d) |
| 1788 |
| Balyozê DYAyê li Keyaniyê Yekbûyî (d) |
| 1ê nîsan 1785 - 30 adar 1788 |
| Balyozê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê li Holendayê (en) |
| 19 nîsan 1782 - 30 adar 1788 |
| Endamê Meclîsa Nûneran a Massachusettsê (d) |
| ji hezîran 1770 |

|  |  |
| --- | --- |
| Jidayikbûn | 19ê çiriya pêşîn a 1735an Braintree (en) |
| Mirin | 4ê tîrmeha 1826an (90 salî) Quincy (en) |
| Cihê goristanê | United First Parish Church (en) |
| Nasnav | Novanglus |
| Hevwelatî | Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Thirteen Colonies (en) |
| Cîwar | Massachusetts, John Quincy Adams Birthplace (en), John Adams Birthplace (en) |
| Perwerde | Zanîngeha Harvard Harvard College (en) |
| Pîşe | Parêzer, siyasetmedar, dîplomat, fîlozofê siyasî, dewletmedar, nivîskar, balyoz, President of the Republic |
| Malbat | Adams (en) |
| Bav | John Adams, Sr. (en) |
| Dê | Susanna Boylston (en) |
| Xwişk û bira | Elihu Adams (en) Peter Boylston Adams (d) |
| Hevjîn | Abigail Adams (en) (ji 1764 heta 1818) |
| Zarok | Abigail Adams Smith (en) Charles Adams (en) Susanna Adams (en) John Quincy Adams Thomas Boylston Adams (en) |
| Xizm | Henry Adams (en) (kurê neviyê kur) |
| Partiya siyasî | Partiya Federalîst (en) |
| Endamê | Komeleya Amerîkî ya Entîkevanan (en) Akademiya Amerîkî ya Huner û Zanistî (en) Komeleya Amerîkî ya Felsefeyê (en) (1780) |
| Bejn | 1,7 m |
| Xelat | Fellow of the American Academy of Arts and Sciences (d) (1780) |

MertalÎmzelewheya yadîgarWêneyê goristanê
**John Adams** (jdb. 19ê çiriya pêşîn, 1735 – m. 4ê tîrmehê, 1826) yek ji damezrînerên sereke yên DYAyê ye ku parêzer, dîplomat û teorîsyenê siyasetê bû. Herwiha John Adams serokdewletê duyem ê DYAyê ye. Di 4ê adara 1797an de dibe serokdewlet û heta 4ê adara 1801ê li ser postê xwe dimîne. Bi Abigail Adams *(berê Abigail Smith)* re zewicî û pênc zarokên wî çêbûn. Adams di sala 1826an de li Massachusettsê çû ser dilovaniya xwe.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

 Li Wikimedia Commons medyayên di warê John Adams de hene.
# Thomas Jefferson

| Thomas Jefferson |
| --- |
| Thomas Jefferson (Rembrandt Peale, 1800) |
|  |
| 3em Serokkomarê Dewletên Yekbûyî |
| **Wezîfedarî** 4ê adara 1801ê – 4ê adara 1809an |
| Serokkomar | John Adams |
| Cîgirserok | * Aaron Burr (1801–1805)
* George Clinton (1805–1809)
 |
| Berê | John Adams |
| Paşê | James Madison |
| 2em Cîgirê Serokkomarê Dewletên Yekbûyî |
| **Wezîfedarî** 4ê adara 1797an – 4ê adara 1801ê |
| Berê | John Adams |
| Paşê | Aaron Burr |
|  |
| Jiyan |
| Jidayikbûn | 13ê nîsana 1743an(1743-04-13) Shadwell, Virginia |
| Mirin | 4ê tîrmeha 1826an Charlottesville, Virginia, DYA |
| Hevjîn | Martha Wayles
​ ​(z. 1772; mir 1782)​ |
| Şanenav |  |
| biguhêre |

**Thomas Jefferson** (jdb. 13ê nîsana 1743 li Shadwell a nêzîkê Charlottesville, Virginia; m. 4ê tîrmeha 1826 li Monticello ku ew jî nêzîkê Charlottesville, Virginia) sêyem serokdewletê DYA ye (1801–1809). Giringiya xebata xwe daye çêkirina makezagonê û sazkirina organên dewletê. Keda wê di nivîsandina danezana serxwebûnê de heye.

Di dema wî de DYA ji Fransayê axa Luizianayê dikirre. Ji partiya Demokrat bû.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

 Li Wikimedia Commons medyayên di warê Thomas Jefferson de hene.
# Philadelphia

| Philadelphia
Philadelphia  |
| --- |
| * City of Pennsylvania
* county seat
* home rule municipality of Pennsylvania
* consolidated city-county
 |
| * Philadelphia
 |
|  |
|  |
|  **AlaNîşanMertal** |
| Bernav: Philly  |
| ﻿ / ﻿ |
| Dewlet | Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê  |
| Paytexta | * Philadelphia County
 |
| Li beşa îdarî | * Philadelphia County
 |
| Dema avabûnê | * 1682
 |
| Damezrîner | * William Penn
 |
| Xelat | * Silver Anvil Award
* Silver Anvil Award
 |
| Birêvebirin |
|  • Serokê rêveberiyê | Cherelle Parker (2024–)  |
| Rûerd | * 369,609252 km² (2016)
 |
| Bilindahî | * 12 ±1 metre
 |
| Nifûs | 1.603.797 (2020)  |
| Saet | * Eastern Time Zone
* UTC-5
* UTC-4
 |
| Koda postayê | 19019, 19092, 19093, 19101, 19102, 19103, 19104, 19105, 19106, 19107, 19108, 19109, 19110, 19111, 19112, 19113, 19114, 19115, 19116, 19118, 19119, 19120, 19121, 19122, 19123, 19124, 19125, 19126, 19127, 19128, 19129, 19130, 19131, 19132, 19133, 19134, 19135, 19136, 19137, 19138, 19139, 19140, 19141, 19142, 19143, 19144, 19145, 19146, 19147, 19148, 19149, 19150, 19151, 19152, 19153, 19154, 19155, 19160, 19161, 19162, 19170, 19171, 19172, 19173, 19175, 19176, 19177, 19178, 19179, 19181, 19182, 19183, 19184, 19185, 19187, 19188, 19190, 19191, 19192, 19193, 19194, 19195, 19196, 19197, 19244, 19255  |
| Koda telefonê | * 267
* 215
 |
|  |
| biguhêre - Wîkîdaneyê biguhêre |

**Fîladelfiya** (bi inglîzî **Philadelphia)* yek ji bajarên mezin ên federedewleta Pensîlvanya ya DYAyê ye. Herwekî navenda parêzgehê ye.

Bi hejmara xwe ya niştecihan 1.470.000 (2004)'î 5emîn bajarê mezin ê DYAyê ye. Di 27'ê kewçêrê 1682'î de hatiye avabûn. Bajar li ser 349,9 km² firehiyê ava ye.

* Postkod: 19019-19255
* Koda telefonê: 215

## Çavkanî
# 1997

◄ |
Sedsala 19an |
**Sedsala 20an**
| 21ê

◄◄ |
◄ |
1993 |
1994 |
1995 |
1996 |
**1997**
| 1998
| 1999
| 2000
| 2001
| ►
| ►►

## Bûyer

### Cîhan

(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

### Kurdistan

* 3ê kanûna paşîn – Partiya Girseya Demokratîk (DKP) ji aliyê Şerafeddîn Elçî û hevalên wî hate damezrandin.

## Jidayikbûn

* 2ê kanûna paşîn – Melis Sezen, lîstikvana tirk.
* 6ê sibatê – Edwin Chiloba, aktîvîstê heqên LGBTyê.
* 8ê sibatê – Kathryn Newton, aktrîsa amerîkî.
* 25ê sibatê – Ana Mena, stranbêj, lîstikvan û modela spanî.
* 2ê adarê – Becky G, stranbêj û lîstikvana amerîkî.
* 3ê adarê – Camila Cabello, stranbêja amerîkî.
* 7ê adarê – Bad Gyal, stranbêj, strannivîs, DJ û lîstikvana ketelan.
* 30ê adarê – Şêrvîn Hacîpûr, stranbêjê îranî.
* 21ê hezîranê – Nûr Neîm, Youtuberê iraqî.
* 26ê hezîranê – Jacob Elordi, aktorê awistiralî.
* 5ê tîrmehê – Güzide Alçu, gogbaza kurd.
* 12ê tîrmehê – Melale Yûsifzay, aktîvîsta heqên mirovan a pakistanî.
* 30ê tîrmehê – Asia Ramazan Antar, şervana YPJê.
* 16ê îlonê – Kuştina Ceylan Önkol, zaroka kurd e ku ji aliyê leşkerên Tirkiyeyê ve hatiye kuştin.
* 3ê çiriya pêşîn – Lale Gül, nivîskara holendî.
* 7ê çiriya pêşîn – Drake Callender, lîstikvanê futbolê yê amerîkî.
* 8ê çiriya pêşîn – Bella Thorne, Aktrîs, model û stranbêja amerîkî.
* 24ê çiriya pêşîn – Sera Kutlubey, aktrîsa tirkiyeyî.
* 5ê çiriya paşîn – Walter Molino, hunermendê îtalî.
* 24ê çiriya paşîn – Julia Sarah Stone, aktrîsa kanadayî.
* 16ê kanûna pêşîn – Zara Larsson, stranbêj û strannivîsa swêdî.
* 12ê hezîranê – Eno, rapperê kurd-almanî.

## Mirin

* 19ê sibatê – Deng Xiaoping, siyasetmedarê çînî.
* 7ê adarê – Edward Mills Purcell, fizîknasê amerîkî yê ku xelata Nobelê bi dest xistiye.
* 4ê nîsanê – Alparslan Türkeş, siyasetmedarê tirk ê nîjadperest.
* 3ê gulanê – Fêrîkê Ûsiv, helbestvan û wergêrê kurd.
* 25ê hezîranê – Jacques Yves Cousteau, zoologê fransayî.
* 31ê tebaxê – Diana, prensesa Wêlsê, prensesa Qiraliyeta Brîtanî.
* 2ê îlonê – Viktor Frankl, psîkologê awistirî.
* 5ê îlonê – Mader Teresa, mîsyonera arnawidî.
* 8ê kanûna pêşîn – Walter Molino, hunermendê îtalî.
* 10ê kanûna pêşîn – Eve McVeagh, aktrîsa amerîkî.
* 28ê kanûna pêşîn – Heikki A. Alikoski, astronomê fînlendî.
# Komkujiya Çorumê 1980

| Komkujiya Çorumê 1980 |
| --- |
| * Komkujî
 |
| Dewlet | Tirkiye  |
| Hejmara miriyan | * 57
 |
| biguhêre - Wîkîdaneyê biguhêre |

**Komkujiya Çorumê** di 4ê tîrmeha 1980an de li parêzgeha Tirkiyeyê Çorumê pêk tê. Li dijî elewîyan e û ji aliyê hêzên rastgir, îslamîst, Gurên Boz, hêzên paramîlîter ên romiyan (tirk) ve hatiye kirin.

## Gav bi gav berî bi komkujiyê

Di 27ê gulana 1980an li bajarê Eskişehirê siyasetmedarê tirkperwer Gün Sazak tê kujtin. Li seranser Tirkiyeyê Gurên Boz, tirk-îslamîst û rastradîkalên din meş û mîtîngan lidardixin. Gün Sazak yek ji giregirên tirkperweran û partiya wan a legal MHPê bû.

Li bajarê Çorumê jî mîtîng tê lidarxistin, hawirdor bi pankartên ku elewî û çepgiran wekî hedef nîşandidin, tên arastin. Di 30ê gulana 1980an, êrîş dibin ser taxên elewiyan. Rayagiştî wekî şerê sunnî û elewiyan binavdike lê di rastiyê de ji bo mercên derbeya leşkerî bicih bên aramiya welat dihate xirabkirin û dixwestin herwiha wekî Komkujiya Gurgumê, li vê parêzgehê jî li elewiyan bidin, wan ji parêzgehê bikin der.

Tê zanîn li parêzgeha Çorumê kurdên elewî yên ji Dêrsimê hatibûn derkirin jî dijîn. Di komkujiyê de çendîn ji qurbaniyan kurd bûn, nayê zanîn, lewra di komkujiyê de hedef ne tenê elewiyên kurd bûye.

Di 4ê tîrmeha 1980an de Gurên Boz û tirk-îslamîst, bi alîkariya hin komên polîsan di nava bajar de agahiyekê didin belavkirin ku elewiyan *mizgefta Aladîn* şewitandine. Ev agahî di kanala televîzyonê ya dewletê TRTê de herwiha tê weşandin. Ev provokasyon sunniyan û xelkê bajêr radike ser piyan. Ji wê rojê heya berbanga 4ê tîrmehê, agir li serê taxên elewiyan tê barandin. Mal û dikanên wan dişewitînin, êrîş dibin ser gundên elewiyan, jin û zarokan didin, gelekan dikujin û birindar dikin.

Gorî agahiyên fermî yên dewletê 57 kes hatine kujtin û bi sedan kes jî birîndar bûne. Hin kes hejmara miriyan zêde û ya birîndaran jî 400 didin. 300 mal û dikan tên şewitandin û talankirin.

## Girêdanên derve

* Bi zimanê romî agahiyeke berfireh Girêdana arşîvê 2012-01-28 li ser Wayback Machine
# 1872

◄ |
Sedsala 18an |
**Sedsala 19an**
| 20an
| ►

◄◄ |
◄ |
1868 |
1869 |
1870 |
1871 |
**1872**
| 1873
| 1874
| 1875

| ►
| ►►

## Bûyer

### Cîhan

* 12ê Çile - Yohannes IV li Axumê wek împaratorê Etiyopyayê tê tackirin, ew dibe yekem serwerê ku li wî bajarî di zêdetirî 500 salan de tac kir.
* 4 Reşemî - Pevçûnek mezin a rojê, û bahoza jeomagnetîkî ya têkildar, roniyên bakur heta başûrê Kubayê didin xuya kirin.
* 1 Tîrmeh - Thomas François Burgers dibe Serokê Dewleta Komara Afrîkaya Başûr.[6]

### Kurdistan

## Jidayikbûn

## Mirin

(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
# James Monroe

| James Monroe |
| --- |
| James Monroe (wênesaz, William James Hubbard, bi texmînî sala 1832) |
|  |
| Jidayikbûn | 28 nîsan 1758  Monroe Hall (British America)  |
| Mirin | 4 tîrmeh 1831  New York City  |
| Sedema mirinê | Tuberkuloz (Sedemên sirûştî) |
| Cihê goristanê | Hollywood Cemetery  |
| Hevwelatî | Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê  |
| Perwerde | * College of William & Mary
 |
| Pîşe | * Siyasetmedar
* nivîskar
* fermanber
* president of the republic
 |
| Meqam | * Serokdewletê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê (1817–1825)
* United States Secretary of War (1814–1815)
* United States Secretary of State (1811–1814)
* Governor of Virginia (1799–1802)
* Balyozê DYAyê li Keyaniyê Yekbûyî (1803–1807)
 |
| Partiya Siyasî | * Democratic-Republican Party
 |
| Hevjîn | * Elizabeth Monroe (1786–1830)
 |
| Zarok | * Maria Hester Monroe Gouverneur
* Eliza Kortright Monroe Hay
* James Spence Monroe
 |
| Dê û bav | * Spence Monroe  (bav)
* Elizabeth Jones  (dê)
 |
|  |
| biguhêre - Wîkîdaneyê biguhêre |

**James Monroe** (jdb. 28ê nîsanê 1758 li Westmoreland County, Virginia, (wê demê koloniya Brîtanyayê bû); m. 4ê tîrmehê 1831 li New York City, DYA), pêncem serokdewletê DYAyê bû (1817–1825).

## Jiyan

Monroe ji ber şerê azadiyê dawî li xwendina xwe ya dadê dide. Tevlî şoreşê dibe. Du sal şûnde dîsa dest bi xwendinê dike. Sala 1782 dibe endamê komîsyona dadê ya civîna Virginiayê. 1790 heya 1794, ew senator e. 1794 heya 1796 dibe balyozê Parîsê.

1799 heya 1802, parêzgarê Virginiayê ye. Sala 1803 dîsa dişînin balyoziya Fransayê, tevlî bazariyên Dewrkirina Luisianayê (1803) dibe. 1810 dîsa dibe parêzgarê Virginiayê û sala 1811yê jî di hikûmata James Madison de dibe wezîrê karê derve. 1816 jî dibe serokdewlet. "Amerîka ya amerîkayiyan e", bangewaziya wî ye ku îro jî tê bilêvkirin. Bi tundî li dijî hebûna koleyan derdikeve.

Monroe sala 1776an bi guleyekê tê birîndarkirin. Birîna wî ziyanê dide laşê wî, bi malaryayê dikeve. Bi felcekê jiyana xwe dide der.

## Girêdanên derve

* Jînenîgariya wî ya di malpera Palasa Spî de - Îngilîzî
# Archaeplastida

*Pediastrum duplex*
**Archaeplastida** yek ji 6 komên Eukaryotan e ku bi forma candarên bi şaneyên dendikî, di nava sazûmaniya Eukaryotan de xwe dide pêş. Di nava candarên Archaeplastida de riwek, kevzên kesk (Chlorobionta) û kevzên sor (Rhodophyta) cih digirin.

## Sîstematîk

Adl ûêd Archaeplastidayê bêî rêzkirina klasik, dikin 3 kom:

* Glaucophyta
* Kevzên sor (Rhodophyta)
* Kevzên kesk (Chloroplastidaplastida)
	+ Chlorophyta
		- Ulvophyceae
		- Trebouxiophyceae
		- Chlorophyceae
	+ Chlorodendrales
	+ Prasinophyceae
	+ *Mesostigma*
	+ Charophyta, koma wê ya herî girîng:
		- Streptophytina
			* Kevzên findankî (Charales)
			* Riwek (Plantae)

## Wêje

* Sina M. Adl, Alastair G. B. Simpson, Mark A. Farmer, Robert A. Andersen, O. Roger Anderson, John A. Barta, Samual S. Bowser, Guy Bragerolle, Robert A. Fensome, Suzanne Fredericq, Timothy Y. James, Sergei Karpov, Paul Kugrens, John Krug, Christopher E. Lane, Louise A. Lewis, Jean Lodge, Denis H. Lynn, David G. Mann, Richard M. McCourt, Leonel Mendoza, Øjvind Moestrup, Sharon E. Mozley-Standridge, Thomas A. Nerad, Carol A. Shearer, Alexey V. Smirnov, Frederick W. Spiegel, Max F. J. R. Taylor: *The New Higher Level Classification of Eukaryotes with Emphasis on the Taxonomy of Protists.* The Journal of Eukaryotic Microbiology 52 (5), 2005; Rûpelêm 399-451 (Kurtayî û tevahiya agahiyê) (ne bi kurdî ye)

## Girêdanên derve

 Li Wikimedia Commons medyayên di warê Archaeplastida de hene.
# Hevwate

Bi îngilîzî "synonymous".
Gotina "Hevwate" di kurdî de [rengdêr]ek e. Ji bêjeyên ku tên heman wateyê tê bikaranîn. Mînak ev gotinên jêrîn hevwate ne:

Roj û Tav
Pir û Gelek
Zar û Zêç
Gede, Zarok, Mindal û Zar
Westan û Betilîn
Pirtir û Zêdetir
Kevir û Ber
Fikr û Raman
Werê, Wanî û Halo
Wilo û Wisa
Di kurdî de hevwate gelek in. Ji ber ku zimanê kurdî heta sedsala 20'an jî di warê nivîskî de ji ber qedexeyan pir lawaz bû, li her herêmekê zimanê kurdî bi derfetên xwe û bi awayekî girtî pêşve çûye. Ji ber vê yekê gotinek ku li herêma Mêrdînê bi awayekî hatibe bikaranîn, li herêma Şirnexê bi awayekî din hatiye bikaranîn. Li bajarên din jî bi awayên din.

## Ferqa Hevwateyan û Devokan

Hin gotin hene ku ew jî li her herêmekê bi awayekî din tên bikaranîn, lê ew ne hemwate ne, belê guhertoyên devokî ne. Mînak ev gotinên jêrîn ne hevwate ne, lê guhertoyên devokî ne:

Wer û Werê
Hûr û Hwîr
Dûr û Dwîr
Gûz û Gwîz
Şûr û Şwîr
Kîvroş û Keroşk
Mirov û Meriv û Merov
Gotinên ku koka wan yek be û dengê wan cuda be ne hevwate ne.
# Amborella trichopoda

Pelên wê ne standard in
*Amborella trichopoda*
Amborella trichopoda, ji malbata *Amborellaceae* riwekek e tekane ne, monotîpîk e. Biçûk, her dem hêşîn e, heya hişk bibe. Pelên wê dikarin hinekê ji hev cuda bin. Fêkiyên wê dema digihên sor dibin. Li Kurdistanê digihên an çandiniya wê tê kirin, ne diyar e.
# Koma nîlûferan

Nîlûfera spî yan hengkuja spî (*Nymphaea alba*)
**Koma nîlûferan**, **koma hengkujan** (Nymphaeales) ji çîna riwekên kulîlkdar (Magnoliopsida) komeke riwekan e. Gihayên av û aviyan in. Pelên wan ên bo ajnêkirina (avjiberî, avjenî, melevanî) binê avê jî hene.

## Sîstematîk

Di vê komê de 3 famîleyên riwekan hene:

* Famîleya kabombayan (Cabombaceae)
* Hydatellaceae
* Famîleya nîlûferan (Nymphaeaceae)

## Çavkanî

* Koma nîlûferan, Nymphaeales di APWebsite. (îngl.)
* Agahî ji Uni Hamburg. Girêdana arşîvê 2012-06-30 li ser Wayback Machine (almanî)

## Girêdanên derve

* Nymphaeales - Agahî ji Botanischen Gartens Tübingen. Girêdana arşîvê 2007-09-29 li ser Wayback Machine
# Famîleya kabombayan

*Brasenia schreberi*
**Famîleya kabombayan** (Cabombaceae) famîleyeke riwekan e, di koma nîlûferan (Nymphaeales) de cih digire. Li cihên germ û tropîk diçên. Li Japon ê Çînê hin cureyên wê dixwin. Hin jî di masîdankan de tên bikaranîn.

## Sîstematîk

Famîleya Cabombaceae sala 1822'yê ji aliyê Louis Claude Marie Richard ve, di Achille Richard: *Dictionnaire classique d'histoire naturelle*, 2, rûpel 608'ê de hatiye binavkirin. Navê din ê famîleyê: Hydropeltidaceae Dum. ye.

Du cinsên wê hene:

* *Brasenia* Schreb.: Cureyekê wê heye:
	+ *Brasenia schreberi* J.F.Gmel.
* Kabomba (*Cabomba* Aubl., Syn.: *Hydropeltis* Michx.): 5 cureyên wê hene.

## Çavkanî

* Famîleya Kabomyayan, Cabombaceae di APWebsite.
* John. H. Wiersema: Cabombaceae in der *Flora of North America*, Volume 3: Online.
* Dezhi Fu & John H. Wiersema: *Cabomaceae* in der *Flora of China*, Volume 6, S. 119: Online.

## Girêdanên derve

* Agahî ji Flora of Zimbabwe. (îngl.)