Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Famîleya nîlûferan

Hengkuja spî
**Famîleya nîlûferan**, **famîleya hengkujan(Nymphaeaceae)* famîleyeke riwekan e. Di koma nîlûferan (Nymphaeales) de cih digire. 58 heya 75 cureyên vê malbatê di bin şeş cinsan de tên parvekirin. Li seranser erdê kêm-zêde digihên.

### Sîstematîk

Du binekom, şeş cins, 58-75 cureyên malbatê hene:

* Nupharoideae Ito (Syn.: Nupharaceae A.Kerner): Bi qasî heşt heya yanzde cure.
	+ Nîlûfera bêrmokan (*Nuphar* Sm., Syn.: *Nymphozanthus* Rich.): Du seksiyon, 8-11 cure.
* Nymphaeoideae: 48 (heya 60) cureyên wê di 5 celeban de: \*\* *Barclaya* Wall. (*Hydrostemma* Wall.): 4 cure.
	+ *Euryale* Salisb.: Tekane cure:
		- *Euryale ferox* Salisb.
	+ Gulsozan, sozan, sosina avê (*Nymphaea*, Syn. *Castalia* Salisb., *Leuconymphaea* Kuntze) du kom, 5 celeb, 40-53 cure.
		- Grûba *Apocarpiae*
			* Celeba *Anecphya* tekane cure:
				+ Avruda girboxe (*Nymphaea gigantea Hooker*)
			* Celeba *Brachyceras Caspary* 14 Arten cure.
				+ Berfiya şîn (*Nymphaea capensis*)
				+ Hengkuja rengîn (*Nymphaea colorata*)
				+ *Nymphaea caerulea*
				+ Zembeqa zaxî, leylanka sulfurî/kerkûdî (*Nymphaea sulphurea*)
		- Grûba *Syncarpiae Caspary* 3 celeb, 24 cure.
			* *Hydrocallis* 14 cure.
			* *Lotos DC.* mit nur vier Arten
			* *Nymphaea*
				+ Seksiyon *Chamaenymphaea*
					- Nîlûfera bejnbihost (*Nymphaea tetragona*)
				+ Seksiyon *Eucastalia Planchon* 4 curen:
					- Nîlûfera qicik (*Nymphaea candida Presl*)
					- Nîlûfera girêk (*Nymphaea tuberosa Paine*)
					- Hengkuja spî (*Nymphaea alba L.*); Mitteleuropa
					- Hengkuja xweşbêhn (*Nymphaea odorata Aiton*)
				+ Seksiyon *Xanthantha* tekane cure
					- Avruda meksîkî (*Nymphaea mexicana Zucc.)*
	+ *Ondinea* tekane cure.
		- *Ondinea purpurea* bu du variyantan.
	+ *Victoria* Lindl. 2 cure.
		- *Victoria amazonica* (Poepp.) Sowerby.
		- *Victoria cruziana* Orb.

## Çavkanî

* Famîmleya Nymphaeaceae di APWebsite. (îngilîzî)
# Austrobaileyales

Gogbenda japonî (*Kadsura japonica*)
**Austrobaileyales** yek ji komên riwekan e, di nava riwekên kulîlkdar de cih digire. Tenê 3 famîleyên vê komê hene. Riwekên wê pirranî darokî û lavlavk (leflefok) in.

## Sîstematîk

3 famîle di vê komê de cih digirin:

* Austrobaileyaceae
* Famîleya stêrawayan (Schisandraceae)
* Trimeniaceae

## Çavkanî

* Koma Austrobaileyales di APWebsite. (îngl.)

* Agahî di *Tree of Life*-Projekt. Girêdana arşîvê 2012-07-19 li ser Wayback Machine (îngl.)
# Famîleya stêrawayan

Anixa stêrkî ji vê famîleyê ye
**Famîleya stêrawayan(Schisandraceae)* navê famîleyeke riwekan e. Ji Srî Lankayê belav bûye. Li başûrê rojhilata Amerîkayê, Îndonêzya, Meksîkoyê cihwar e. Navdara vê famîleyê anixa stêrkî (Illicium verum) ye. Binavkirinên din ên vê famîleyê *Illiciaceae* (Berchtold & Presl.) û *Kadsuraceae* (Radogizky) ne.

Li Kurdistanê jî hin endamên vê famîleyê digihên lê ji ber ku li ser floraya Kurdistanê xebateke zanistî nîne, kîjan in û navên wan ên latînî çine, ne diyar e.

Di famîleyê de sê celeban de, bi qasî 92 endam hene.

* Anix, anesûn (*Illicium* L.): Bi 42 cureyan.
* Selikkerî (*Schisandra* Michx.): Bi qasî 30 cureyan li Amerîka û Asyayê.
* Gulebabet, timtêlgule yan kadsûra (*Kadsura* Juss.): Bi 28 cureyan li rojhilatê Asyayê.
# Magnolîdiyan

Dartule (dara tuleyê, dara laleyê) (*Liriodendron tulipifera*), kulîlk
**Magnolîdiyan**, magnoloiids (carnan "magnoliid complex") ji qismekê komên riwekan ên di çîna riwekên kulîlkdar de cih digirin re tê gotin.

Ev binavkirin sala 2009'ê ketiya riweknasiyê. Bi îngilîzî Magnoloiids, tê wateya *"wekî magnolyayan, wekî magneliyan, wekî manolyayan".* Mirov dikare tenê bineçîna Magnoliidae jî bikarbîne. Gelek dar, giha û devî dikevin nava magnolîdiyan.

## Sîstematîk

Li ser magnolîdiyan (Magnoliids) 4 kom tên hejmartin:

* Koma magnoliyayan (Magnoliales)
* Koma qaran (Laurales)
* Canellales
* Koma bîberawayan (Piperales)

## Wêje

* P. Sitte, H. Ziegler, F. Ehrendorfer, A. Bresinsky: *Lehrbuch der Botanik für Hochschulen.* Begründet von E. Strasburger ... Gustav Fischer, Stuttgart 1998 (34. Aufl.) (almanî)
# Canellales

Darçîna spî (*Canella alba* Murr.)
**Canellales** yek ji komên riwekan e, di nava Magnolîdiyan (Magnoliids) de cih digire. Tenê 2 famîleyên riwekan dikevin vê komê. Riwekên wê darokî, bêpirtik in. Ji avhewaya tropîk û subtropîk hezdikin. Bi giranî li nîvkada başûr tên dîtin.

## Sîstematîk

Sala 1957'ê ji aliyê Arthur John Cronquist ve, bo cara yekem hatiye binavkirin û ravekirin. 2 famîleyên wê hene:

* Canellaceae
* Winteraceae

## Çavkanî

* Kom di APWebsite (îngl.)

## Girêdanên derve

 Li Wikimedia Commons medyayên di warê Canellales de hene.
# Piperales

Zirnevana hêkesorkê (*Aristolochia clematitis*)
**Koma bîberawayan**, koma bîberkiyan (Piperales) yek ji komên riwekan e, di nava Magnolîdiyan de cih digire. Di vê komê de 5 famîle hene. Riwekên wan darokî yan giha ne.

## Sîstematîk

Koma bîberawayan (Piperales) ji 5 famîlean pêk tê:

* Famîleya zirnevanan, (Aristolochiaceae)
* Famîleya bîberên reş (Piperaceae)
* Famîleya dûvdîlmaran (Saururaceae)
* Hydnoraceae
* Lactoridaceae

## Çavkanî

* Kom di APWebsite
* Andreas Bresinsky, Christian Körner, Joachim W. Kadereit, Gunther Neuhaus, Uwe Sonnewald: *Strasburger – Lehrbuch der Botanik.* Begründet von E. Strasburger. Spektrum Akademischer Verlag, Heidelberg 2008 (36. Aufl.) ISBN 978-3827414557 S. 851 (Abschnitt Beschreibung) (almanî)

## Girêdanên derve

* Agahî di malpera Uni Hamburg. Girêdana arşîvê 2012-06-30 li ser Wayback Machine
* Steckbrief des Botanischen Gartens Tübingen. Girêdana arşîvê 2007-09-29 li ser Wayback Machine (almanî)
# Koma qaran

Defne (*Laurus nobilis*)
**Koma qaran**, **koma defneyan** (Laurales) yek ji komên riwekan e, li ser jêreçîna magnolîdiyan (Magnoliids) ku ji riwekên kulîlkdar e, tê hejmartin. Di vê komê de 7 famîleyên riwekan cih digirin. Riwekên wan darokî yan dar in. Ji avhewaya tropîk hez dikin. Famîleya qaran pirranî li devedorê Deryaya Navîn (Kurdistan jî di nav de) diçê.

## Sîstematîk

* Atherospermataceae
* Famîleya gulçanaxan (Calycanthaceae)
* Famîleya yaneya Gomortega (Gomortegaceae)
* Hernandiaceae
* Famîleya qaran (Lauraceae)
* Monimiaceae)
* Siparunaceae

## Wêne

* Susanne Renner: *Circumscription and phylogeny of the Laurales: evidence from molecular and morphological data*. American Journal of Botany 1999, Band 86, S. 1301-1315. agahî ne bi kurdî ye

## Girêdanên derve

* Kom di APWebsite (îngl.)
# Koma manolyayan

*Magnolia sieboldii* var. *sieboldii*
**Koma manolyayan** (Magnoliales) komeke riwekan e, li ser Magnolîdiyan tê hejmartin. 6 famîleyên vê komê hene. Riwekên darokî ne.

## Sîstematîk

* Famîleya manolyayan (Magnoliaceae)
* Famîleya hûrgûzên hind (Myristicaceae)
* Famîleya bihokên hindî (Annonaceae)
* Degeneriaceae
* Eupomatiaceae
* Himantandraceae

## Çavkanî

* Kom di APWebsite (îngl.)
* Agahî di Uni Hamburg. Girêdana arşîvê 2012-06-30 li ser Wayback Machine (almanî)
* Agahî ji Botanischen Gartens Tübingen. Girêdana arşîvê 2007-09-26 li ser Wayback Machine (almanî)

## Girêdanên derve
# Famîleya zirnevanan

Zirnevana navdar (*Aristolochia clematitis*)
**Famîleya zirnevanan**, **famîleya martimtêlan**, **famîleya duxaskaniyan(Aristolochiaceae)* famîleyeke riwekan e. Di desteya Piperales de cih digire. Bi qasî heft celeb û 500 cureyên vê malbatê hene.

## Sîstematîk

Ev famîle sala 1789'ê ji aliyê Antoine Laurent de Jussieu ve di *Genera Plantarum* de bi navê „Aristolochiae“ hatiye binavkirin. Navên din ên vê malbatê, Pistolochiaceae J.B.Mull., Sarumaceae Nakai ne.

Du binekom û heft celebên wê:

* Binekoma Asaroideae Kostel: Sê celeb û zêdetirî 100 cure.
	+ Fîrfîrka şivan (*Asarum* L.): Bi qasî 100 cure.
	+ *Hexastylis* Raf.: Bi qasî 10 cure li Amerîkayê.
	+ *Saruma*: Tekane curet:
		- *Saruma henryi* Oliv.
* Binekoma Aristolochioideae Kostel.: Çar celeb, bi qasî 400 cure:
	+ Zirnevan (*Aristolochia* L.): Li seranser erdê bi qasî 300 cureyan.
	+ *Asiphonia* Griff.: Tekane cure:
		- *Asiphonia piperiformis* W.Griffith
	+ *Pararistolochia* Hutch. & Dalzie: Bi qasî 18 cueryan, li Afrîka û Malezyayê.
	+ *Thottea* Rottb.: Bi qasî 25 cureyan li Hindistan, Viyetnam, Çîn û devedorê.
# Famîleya bîberên reş

îlustrasyona Bîbera reş (*Piper nigrum*)
**Famîleya bîberên reş(Piperaceae)* famîleyeke riwekan, ji desteya bîbera reşiyan (filfilkiyan) Piperales e. Bi pênc cinsan, 3600 endamên vê famîleyê hene. Di hin tomarkirinan de hejmara cinsan 12 hatiye tomarkirin. Navdara vê malbatê bîbera reş e ku wekî biharbêhn tê bikaranîn.

## Sîstematîk

Berê celebê *Peperomia* bi serê xwe wekî famîleyekê dihate binavkirin, famîleya Peperomiaceae (A.C.Smith). Niha ev celeb jî tevlî Piperaceae hatiye kirin. Famîleya Piperaceae sala 1792yê ji aliyê Paul Dietrich Giseke ve, di *Praelectiones in ordines naturales plantarum*, r. 123 û 13ê hezîranê 1824ê ji aliyê Carl Adolf Agardh ve, di *Aphor. Bot.*, r. 201yê de bi navê îro hatiye binavkirin.

* Piperoideae Arnott (Syn.: Peperomioideae): Bi du cinsan, 3600 endam:
	+ Peperomia (*Peperomia* Ruiz & Pav.): Bi qasî 1600 cure.
	+ Bîbera reş (*Piper* L., Syn.: *Anderssoniopiper* Trel., *Arctottonia* Trel., *Artanthe* Miq., *Chavica* Miq., *Discipiper* Trel. & Stehlé, *Lepianthes* Raf., *Lindeniopiper* Trel., *Macropiper* Miq., *Ottonia* Spreng., *Pleiostachyopiper* Trel., *Pleistachyopiper* Trel., *Pothomorphe* Miq., *Trianaeopiper* Trel.): Bi qasî 2000 endaman.
* Zippelioideae Samain & Wanke: Bi du cinsan û şeş endaman.
	+ *Zippelia* kulîlk: Tekane cure:
		- *Zippelia begoniifolia* kulîlka Schultes, binavkirina kevn & J.H.Schultes li herêmên tropîk ên Asyayê.
	+ *Manekia* Trel. (Syn.: *Sarcorhachis* Trel.): Bi çar cureyên Neotropis.
* Verhuellioideae Samain & Wanke: Tekane celeb:
	+ *Verhuellia* Miq.: Bi sê cureyan li Kuba û Hîspanyola.

## Çavkanî

* Famîleya Piperaceae li APWebsite. (ravekirin û rêzkirin) (ne bi kurdî ye)
* Yung-chien Tseng, Nianhe Xia & Michael G. Gilbert: *Piperaceae* di *Flora of China*, beşa 4em, 1999, S. 110: Online. Girêdana arşîvê 2021-02-28 li ser Wayback Machine
* David E. Boufford: *Piperaceae* in der *Flora of North America*, Volume 3, 1993: Online. (Abschnitt Beschreibung und Systematik)
* Beschreibung der Familie bei DELTA; dort ohne *Peperomia*. Girêdana arşîvê 2021-04-19 li ser Wayback Machine
* M.C. Tebbs: *Piperaceae* in Klaus Kubitzki et al.: *The Families and Genera of Vascular Plants. II. Flowering Plants - Dicotyledons.*, Springer-Verlag: Berlin, 1993. ISBN 3-540-55509-9
* M.A. Jaramillo, S. Paul, P.S. Manos & E.A. Zimmer: *Phylogenetic relationships of the periantless Piperales reconstructing the evolution of floral development.*, in *International Journal of Plant Science*, Vol. 165, Nr. 3, 2004, S. 403-416.
# Famîleya gulçanaxan

Gulçanaxa kalîforniyayî (*Calycanthus occidentalis*)
**Famîleya gulçanaxan** (Calycanthaceae) famîleyeke riwekan e, di koma qaran (Laurales) de cih digire. Navê vê riwekê ji yewnanî tê û di wateya „gula çanaxî“ de ye. Bi giranî li bakurê Amerîka, rojhilatê Asyayê diçên û devî ne.

## Sîstematîk

2 binekomên Calycanthaceaeyê, 3 heya 4 cins û bi qasî 11 cureyên vê famîleyê hene:

* Binekoma Calycanthoideae: 3 heya 4 cins:
	+ Gulçanax (*Calycanthus* L., an *Butneria* Duhamel û hin riweknas jî dibêjin *Sinocalycanthus* (W.C.Cheng & S.Y.Chang) W.C.Cheng & S.Y.Chang): Tenê 2 cureyên wê hene û bo baxçevaniyê tên çandin:
		- Gulçanaxa belavbûyî (*Calycanthus floridus* L., Syn.: *Calycanthus glaucus* Willd., *Calycanthus fertilis* Walter, *Calycanthus nanus* (Loiseleur-Deslongchamps) Small, *Calycanthus brockianus* Ferry & Ferry f., *Calycanthus mohrii* (Small) Pollard), deviyeke havînî ye
		- Gulçanaxa kalîforniyayî (*Calycanthus occidentalis* Hook. & Arn.)
	+ Kulîlka zivistanê (*Chimonanthus* Lindl.): Bi qasî 4 heya 6 cureyan li Çînê:
		- *Chimonanthus campanulatus* R.H.Chang & C.S.Ding
		- *Chimonanthus grammatus* M.C.Liu
		- *Chimonanthus nitens* Oliver
		- Kulîlka zivistanê ya çînî (*Chimonanthus praecox* (L.) Link, Syn.: Calycanthus praecox L.): bo baxçevaniyê tê çandin.
		- *Chimonanthus salicifolius* S.Y.Hu
		- *Chimonanthus zhejiangensis* M.C.Liu
	+ *Sinocalycanthus* (W.C.Cheng & S.Y.Chang) W.C.Cheng & S.Y.Chang: Tenê cureyek li Çînê:
		- *Sinocalycanthus chinensis* W.C.Cheng & S.Y.Chang
* Binekoma Idiospermoideae: Tenê cinsekî monotîpîk:
	+ *Idiospermum*: Tenê cureyek li bakurê Awistraliyayê:
		- *Idiospermum australiense* (Diels) S.T.Blake (Syn.: *Calycanthus australiensis* Diels)

Endamên famîleya *Calycanthus* alkoloîd, Calycanthinê dihewînin û axûdar (bijehr) in.

## Wêne

Gulçanaxa belavbûyî (*Calycanthus floridus*):

* Kulîlk û pelikên wê
* Kulîlk û pel.
* Kulîlk.

Kulîlka zivistanê ya çînî (*Chimonanthus praecox*):

* Qalikên wê.
* Dîmenek.
* Kulîlk.
* Gulî û kulîlk.
* Gulî û kulîlk.
* Fêkî û kulîlk.

## Çavkanî

* Famîleya gulçanaxan, Calycanthaceae di APWebsite. \* Famîleya Calycanthaceae di DELTA. Girêdana arşîvê 2010-12-13 li ser Wayback Machine
* George P. Johnson: *Calycanthaceae* di *Flora of North America*, c. 3: - Online. (îngl.)
* Bingtao Li & Bruce Bartholomew: *Calycanthaceae* di *Flora of China*, Volume 7, S. 92: Agahî li ser famîleyê - Online.
* Yannick M. Staedler, Peter H. Weston † & Peter K. Endress: *Comparative Gynoecium Structure and Development in Calycanthaceae (Laurales)*, di *International Journal of Plant Sciences*, c. 170, Nr. 1, 2009, rûpel 21–41.

## Girêdanên derve

 Li Wikimedia Commons medyayên di warê Famîleya gulçanaxan (Calycanthaceae) de hene.
# Famîleya bihokên hindî

| Famîleya bihokên hindî
 |
| --- |
|  |
| Sêvdarçîn (*Annona squamosa*)
 |
| Dabeşandina zanistî
 |
| Cîhan:
 | Plantae |
| (ne aşkera ye):
 | Angiosperms |
| (ne aşkera ye):
 | Magnoliids |
| Kom:
 | Magnoliales |
| Famîle:
 | **Annonaceae** Juss. |
| Cins
 |
|
Li gotarê binêre

 |
| Hevwate
 |
| *Hornschuchiaceae* J. Agardh
*Monodoraceae* J. Agardh |

**Famîleya bihokên hindî**, **famîleya annonayan**, **famîleya şûşedaran**, **famîleya sêveweran (sêvkiyan)(Annonaceae)* navê famîleyeke riwekan e. Di desteya manolyayan (Magnoliales) de cih dîgîre.

Her guşîyeke wê de 1-8 heya carnan 12 fêkî hene. Fêkiyên wê çêjdar in, bi taybetî sêvdarçîn (Annona squamosa). Dîsa çerîmoya (Annona cherimola), annonaya tehl (Graviola, Guanabana, Annona muricata) jî. Li Ewropa û DYAyê di plantasyonan de çandiniya papûaya sêgepî (Asimina triloba) tê kirin.

## Cinsên vê malbatê

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| * *Afroguatteria*
* *Alphonsea*
* *Ambavia*
* *Anaxagorea*
* *Annickia*
* *Annona*
* *Anomianthus*
* *Anonidium*
* *Artabotrys*
* *Asimina*
* *Asteranthe*
* *Balonga*
* *Bocagea*
* *Bocageopsis*
* *Boutiquea*
* *Cananga*
* *Cardiopetalum*
* *Cleistochlamys*
* *Cleistopholis*
* *Craibella*
* *Cremastosperma*
* *Cyathocalyx*
* *Cyathostemma*
* *Cymbopetalum*
* *Dasoclema*
* *Dasymaschalon*
* *Deeringothamnus*
* *Dendrokingstonia*
* *Dennettia*
* *Desmopsis*
* *Desmos*
* *Diclinanona*
* *Dielsiothamnus*
* *Disepalum*
* *Duckeanthus*
* *Duguetia*
* *Ellipeia*
* *Ellipeiopsis*
* *Enicosanthum*
* *Ephedranthus*
* *Exellia*
 | * *Fissistigma*
* *Fitzalania*
* *Friesodielsia*
* *Froesiodendron*
* *Fusaea*
* *Gilbertiella*
* *Goniothalamus*
* *Greenwayodendron*
* *Guamia*
* *Guatteria*
* *Guatteriella*
* *Guatteriopsis*
* *Haplostichanthus*
* *Heteropetalum*
* *Hexalobus*
* *Hornschuchia*
* *Isolona*
* *Letestudoxa*
* *Lettowianthus*
* *Malmea*
* *Marsypopetalum*
* *Meiocarpidium*
* *Meiogyne*
* *Melodorum*
* *Mezzettia*
* *Mezzettiopsis*
* *Miliusa*
* *Mischogyne*
* *Mitrella*
* *Mitrephora*
* *Mkilua*
* *Monanthotaxis*
* *Monocarpia*
* *Monocyclanthus*
* *Monodora*
* *Neostenanthera*
* *Neo-uvaria*
* *Onychopetalum*
* *Ophrypetalum*
* *Oreomitra*
* *Orophea*
 | * *Oxandra*
* *Pachypodanthium*
* *Papualthia*
* *Petalolophus*
* *Phaeanthus*
* *Phoenicanthus*
* *Piptostigma*
* *Platymitra*
* *Polyalthia*
* *Polyceratocarpus*
* *Popowia*
* *Porcelia*
* *Pseudartabotrys*
* *Pseudephedranthus*
* *Pseudoxandra*
* *Pseuduvaria*
* *Pyramidanthe*
* *Raimondia*
* *Reedrollinsia*
* *Richella*
* *Rollinia*
* *Ruizodendron*
* *Sageraea*
* *Sanrafaelia*
* *Sapranthus*
* *Schefferomitra*
* *Sphaerocoryne*
* *Stelechocarpus*
* *Stenanona*
* *Tetrameranthus*
* *Toussaintia*
* *Tridimeris*
* *Trigynaea*
* *Trivalvaria*
* *Unonopsis*
* *Uvaria*
* *Uvariastrum*
* *Uvariodendron*
* *Uvariopsis*
* *Woodiellantha*
* *Xylopia*
 |

## Çavkanî
# Famîleya beqewaran

(*Alisma plantago-aquatica*)
**Famîleya beqewaran(Alismataceae)* famîleyeke riwekan e. Di desteya beqewaraniyan (Alismatales de cih digire. 11 cins, nêzîkî 95 cureyên wê hene.

Li cihên germ û hênik ên cemsera bakur digihên. Bi almanî jê re *"famîleya kevçiyên beqan"* dibêjin. Ji ber ku hin cureyên wê wekî baqê *(qevçe, pirnag)* digihên, mirov dikare wekî binekom, bi navê *koma baqeweran* (wekî baqê) binav bike. Ji ber ku xebateke zanistî li ser floraya Kurdistanê nehatiye kirin, carnan tevlîhevî derdikevin.

## Cinsên wê

* *Alisma*
* *Baldellia*
* *Burnatia*
* *Caldesia*
* *Damasonium*
* *Echinodorus*
* *Limnophyton*
* *Luronium*
* *Ranalisma*
* *Sagittaria*
* *Wiesneria*
# Dioscoreales

Gilejehr an gilezehr (*Dioscorea communis*)
**Dioscoreales** komeke riwekan e, li ser yekqalikan (Liliopsida) tê hejmartin. Kêm ji riwekên vê komê, kêrbar in, ango ji aliyê mirovan tên sûdjêgirtin.

Formûla kulîlka wan:
 WIKINIUM\_MATH\_PH\_0

## Sîstmatîk

Di vê komê de, 3 famîle hene:

* Burmanniaceae (tevlî Thismiaceae)
* Dioscoreaceae (bi tevî Taccaceae)
* Nartheciaceae

## Çavkanî

* Agahiyên li ser koma riwekan Dioscoreales di APWebsite.
* Andreas Bresinsky, Christian Körner, Joachim W. Kadereit, Gunther Neuhaus, Uwe Sonnewald: *Strasburger - Lehrbuch der Botanik*, Begründet von Eduard Strasburger, Spektrum Akademischer Verlag, Heidelberg 2008, 36. Aufl.. ISBN 978-3827414557: Dioscoreales: S. 856. (almanî)
* Mark W. Chase, Michael F. Fay, Dion S. Devey, Oliver Maurin, Nina Rønsted, T. Jonathan Davies, Yohan Pillon, Gitte Petersen, Ole Seberg, M. N. Tamura, Conny B. Asmussen, Khidir Hilu, Thomas Borsch, Jerrold I. Davis, Dennis W. Stevenson, J. Chris Pires, Thomas J. Givnish, Kenneth J. Sytsma, Marc A. McPherson, Sean W. Graham & Hardeep S. Rai: *Multigene analyses of monocot relationships : a summary.*, di *Aliso*, c. 22, 2006, r. 63-75.
* Thomas J. Givnish, J. Chris Pires, S. W. Graham, M. A. McPherson, L. M. Prince, T. B. Patterson, H. S. Rai, E. H. Roalson, T. M. Evans, W. J. Hahn, K. C. Millam, A. W. Meerow, M. Molvray, P. J. Kores, H. E. O'Brien, J. C. Hall, W. J. Kress & K. J. Sytsma:. *Phylogeny of the monocots based on the highly informative plastid gene ndhF : Evidence for widespread concerted convergence*, di *Aliso*, 22, 2006, r. 28-51.
* P. Schols, C. A. Furness, Vincent Merckx, P. Wilkin & E. Smets: *Comparative pollen development in Dioscoreales*, di *Internat. J. Plant Sci.*, 166, 2005, r. 909-924.
* Lizabeth R. Caddick et al.: *Yams and their allies: Systematics of Dioscoreales.*, in: K. L. Wilson & D. A. Morrison (Weşanger): *Monocots: Systematics and Evolution.*, Melbourne, 2000, r. 475-487.
* Lizabeth R. Caddick, Paul Wilkin, Paula J. Rudall, Terry A. J. Hedderson & Mark W. Chase: *Yams reclassified: a recircumscription of Dioscoreaceae and Dioscoreales.*, di *Taxon*, 51 (1), 2002, r. 103-114.

## Girêdanên derve

* William J. Hahn: *Dioscoreales*, 2001 Girêdana arşîvê 2012-09-27 li ser Wayback Machine di Tree of Life Projekt.
# Burmanniaceae

*Gymnosiphon bekensis*
**Burmanniaceae** famîleyeke riwekan e, di koma Dioscoreales de cih digire. Famîle sala 1830'yê ji aliyê Carl Ludwig Blume ve hatiye binavkirin û ravekirin. Nêzîkî 100 cureyên riwekan hene di vê famîleyê de û pirranî jî monotîpîk in. Ji cihên tropîk hez dikin. Bi taybetî li başûrê Asya, navend û rojavayê Afrîka diçên.

## Sîstematîk

### Cinsên wê

Di famîleya Burmanniaceae de gorî agahiyên dawî 9 cins û 95 cure hene.

* *Apteria* Nutt.
* *Burmannia* L.
* *Campylosiphon* Benth.
* *Cymbocarpa* Miers
* *Dictyostega* Miers
* *Gymnosiphon* Blume
* *Hexapterella* Urb.
* *Marthella* Urb.
* *Miersiella* Urb.

## Wêje

Agahiyên vê gotarê ji van çavkaniyan hatine berhevkirin:

* Hiltje Maas-van de Kamer: *Burmanniaceae*. Di: Klaus Kubitzki (Weşan.): *The Families and Genera of Vascular Plants b. 3*. Berlin 1998, ISBN 3-540-64060-6.
* Traudel Rübsamen: *Morphologische, embryologische und systematische Untersuchungen an Burmanniaceae und Corsiaceae (Mit Ausblick auf die Orchidaceae-Apostasioideae)*. 1986, ISBN 3-443-64004-4. (almanî)
* Dianxiang Zhang: *Systematics of Burmannia L. (Burmanniaceae) in the Old World*. Di: *Hong Kong University Theses Online, Thesis (Ph. D.).* University of Hong Kong, 1999
* Fredrik Pieter Jonker: *A monograph of the Burmanniaceae*. Meded. Bot. Mus. Herb. Rijks Univ. Utrecht 51: 1–279, 1938.
* P. J. M. Maas, H. Maas-van de Kamer, J. van Bentham, H. C. M. Snelders, T. Rübsamen: *Burmanniaceae*. In: *Flora Neotropica*, Monogr. 42:1–189, 1986.

## Girêdanên derve

* Malpera lêkolînan li ser Burmanniaceae Girêdana arşîvê 2008-01-18 li ser Wayback Machine
# Koma ceredaran

*Pandanus tectorius*
**Koma ceredaran**, **koma darboxrîkiyan**, *koma palmiyeyên cerkirî* (*Pandanales*), herwiha **Pandanan** komeke riwekan e, li ser yekqalikan ên riwekên kulîlkdar tê hejmartin. Endamên vê komê riwek, dar an devî ne.

## Sîstematîk

Pandanales ji aliyê genetîkî ve lêzimê Dioscoreales e. Famîleyên vê komê ev in:

* Famîleya lavlavkên pevjel (Cyclanthaceae)
* Famîleya ceredaran (Pandanaceae)
* Stemonaceae
* Triuridaceae
* Velloziaceae

## Referans

* Mark Chase: *Monocot relationships: An overview*. American Journal of Botany, Band 91, 2004, S. 1645-1655.
* P.F. Stevens: *Angiosperm Phylogeny Website. Version 9, Juni 2008 [and more or less continuously updated since].* 2001ff. (Agahî li ser Pandanales), lêgerîn 14'ê gelawêjê 2008.

## Girêdanên derve

* Wêneyên tevahiya famîleyên komê, herwiha îlustrasyon û fosîlan.

## Wêje

* Carol A. Furness, Paula J. Rudall: *Comparative Structure and Development of Pollen and Tapetum in Pandanales*. International Journal of Plant Sciences, 2006, Band 167, rûpel 331–348.
# Famîleya lavlavkên pevjel

*Carludovica palmata*)
Îlustrasyona *Evodianthus funifer*.
Îlustrasyona *Asplundia utilis*.
**Famîleya lavlavkên pevjel**, **famîleya kulîlklakan**, **famîleya gulsêlikan** (Cyclanthaceae) famîleyeke riwekan e, di koma ceredaran (Pandanales) de cih digire.

Kêm ji endamên vê famîleyê darokî ne. Devî yan lavlavk (daralînk) û giha ne. Li Darmstadtê fosîlên wan ên 47 milyon salî hatin vedîtin.

## Sîstematîk

Navê Cyclanthaceae sala 1824'ê ji aliyê Pierre Antoine Poiteau ve, di Achille Richard: *Dictionnaire classique d'histoire naturelle*, 5, 222'yê de hatiye lêkirin. 2 binekom, 12 cins û 225 cureyên vê famîleyê hene:

* Cyclanthoideae: Tenê cinsek:
* *Cyclanthus* Poit.ex A.Rich.:
	+ Lavlavka pevjel (*Cyclanthus bipartitus* Poit.): Riwekeke pirrsalane ye, dişibe palmiyeyê.
* Carludovicioideae: 11 cins, 224 cure:
	+ *Asplundia* Harling: Bi qasî 100 cureyan li Amerîka.
	+ *Carludovica* Ruiz & Pav.: 4 cure li Amerîka.
	+ *Chorigyne* R.Erikss.: 7 cure li Amerîka.
	+ *Dianthoveus* Hammel & Wilder: Tenê cinsek:
		- *Dianthoveus cremnophilus* Hammel & G.J.Wilder: Welatê wê Kolombiya û Ekwador e.
	+ *Dicranopygium* Harling: Bi qasî 50 cure.
	+ *Evodianthus* Oerst.: Tekane cure:
		- *Evodianthus funifer* (Poit.) Lindm.: Bi 2 jêrecinsan li Amerîka.
	+ *Ludovia* Brongn.: 3 cure.
	+ *Schultesiophytum* Harling: Cureyek:
		- *Schultesiophytum chorianthum*
	+ *Sphaeradenia* Harling: Bi qasî 52 cureyan li Amerîka.
	+ *Stelestylis* Drude: 4 cure.
	+ *Thoracocarpus* Harling: Tenê cureyek:
		- *Thoracocarpus bissectus* (Vell.) Harling

## Wêne

*Carludovica rotundifolia*:

* Pelên bajenî.
* Dîmenek din.

## Çavkanî

* Cyclanthaceae di APWebsite.
* Cyclanthaceae di DELTA. Girêdana arşîvê 2010-12-13 li ser Wayback Machine
* Roger Eriksson: Cyclanthaceae Girêdana arşîvê 2012-10-08 li ser Wayback Machine di *Neotropical Families* ji Royal Botanic Gardens, Kew.

## Girêdanên derve

 Li Wikimedia Commons medyayên di warê Famîleya lavlavkên (Cyclanthaceae) de hene.