Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Malpighiales

*Calophyllum inophyllum*, Calophyllaceae
*Caryocar brasiliense*, Caryocaraceae
*Linum strictum*, Linaceae
*Campylospermum schoenleinianum*, Ochnaceae
*Ochna serrulata*, Ochnaceae
*Phyllanthus juglandifolius*, Phyllanthaceae
*Tetracoccus dioicus*, Picrodendraceae
*Turnera ulmifolia*, Passifloraceae
'*Malpighiales **an** koma pelbîkan* (Malpighiales) di nava riwekên kulîlkdar (Magnoliopsida) de koma herî mezin e. Di vê koma riwekan de, 39 famîle, zêdetirî 700 cins û bi qasî 16.000 cure hene. Riwekên wê darokî ne. Pirranî li cihên tropîk diçên. Li Kurdistanê jî hin famîleyên komê tên dîtin.

Ev famîleyên riwekan li ser Koma pelbîkan tên hejmartin (APG III 2009):

* Achariaceae
* Balanopaceae
* Bonnetiaceae
* Calophyllaceae
* Caryocaraceae
* Centroplacaceae
* Chrysobalanaceae
* Clusiaceae
* Ctenolophonaceae
* Dichapetalaceae
* Famîleya gihaçeman (Elatinaceae)
* Famîleya kokayan (Erythroxylaceae) (tevlî *Aneulophus*)
* Famîleya giyaşîrkan (Euphorbiaceae)
* Euphroniaceae
* Goupiaceae
* Humiriaceae
* Famîleya botavan (Hypericaceae)
* Irvingiaceae
* Ixonanthaceae
* Lacistemataceae
* Famîleya zegerekan (Linaceae)
* Lophopyxidaceae
* Malpighiaceae
* Ochnaceae tevlî Medusagynaceae û Quiinaceae
* Pandaceae
* Famîleya gulçerxên goran (Passifloraceae) tevlî Malesherbiaceae û Turneraceae
* Phyllanthaceae
* Picrodendraceae
* Podostemaceae
* Putranjivaceae
* Rafflesiaceae
* Rhizophoraceae
* Famîleya biyan (Salicaceae)
* Trigoniaceae
* Famîleya binefşan (Violaceae)

## Çavkanî û wêje

* Koma riwekê Malpighiales di APWebsite. (îngl.)
* Malpighiales Girêdana arşîvê 2012-09-20 li ser Wayback Machine di Tree Of Life Project.
* V. H. Heywood, R. K. Brummitt, A. Culham, O. Seberg: *Flowering plant families of the world*. Royal Botanic Gardens, Kew 2007, ISBN 978-1-8424-6165-5.
* P. S. Soltis, P. K. Endress, M. W. Chase, D. E. Soltis: *Phylogeny and Evolution of Angiosperms*: Sinauer Associates Inc. Sunderland 2005, ISBN 0-87893-817-6.

## Girêdanên derve

 Li Wikimedia Commons medyayên di warê Koma pelbîkan de hene.
* Malpighiales – Agahî ji Botanischen Gartens Tübingen. Girêdana arşîvê 2007-09-29 li ser Wayback Machine
# Achariaceae

| Achariaceae
 |
| --- |
|  |
| *Pangium edule* |
| Dabeşandina zanistî
 |
| Cîhan:
 | Plantae |
| (ne aşkera ye):
 | Angiosperms |
| (ne aşkera ye):
 | Eudicots |
| (ne aşkera ye):
 | Rosids |
| Kom:
 | Malpighiales |
| Famîle:
 | **Achariaceae** Harms |
| Awayê cinsê
 |
| *Acharia* Thunb. |
| Cureyên cuda
 |
| * *Acharia*
* *Ahernia*
* *Baileyoxylon*
* *Buchnerodendron*
* *Caloncoba*
* *Camptostylus*
* *Carpotroche*
* *Ceratiosicyos*
* *Chiangiodendron*
* *Chlorocarpa*
* *Dasylepis*
* *Eleutherandra*
* *Erythrospermum*
* *Grandidiera*
* *Guthriea*
* *Gynocardia*
* *Hydnocarpus*
* *Kiggelaria*
* *Lindackeria*
* *Mayna*
* *Pangium*
* *Peterodendron*
* *Poggea*
* *Prockiopsis*
* *Rawsonia*
* *Ryparosa*
* *Scaphocalyx*
* *Scottellia*
* *Trichadenia*
* *Xylotheca*
 |

Achariaceae (famîleya *axariyasiyan*), famîleyeke riwekan ji desteya Malpîgiyalan *(Malpighiales)* e. Nêzîkî 30 celeb û 145 cureyên vê famîleyê hene. Hinek zanist bi awayekê din bikategorî dikin û ji xeynî 3 celeb û 40 cureyê, yên dixin bin kategeriyên famîleyên din. Lê hejmara wan gelek hindik e.

Li başûrê Afrîkayê cihwar e. Gelek hevparî bi famîleya kundiran *(Cucurbitaceae)* û famîleya selketûran / famîleya tevran *(Brassicaceae)* re hene.

## Komên vê famîleyê

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| * *Acharia* Thunb.
* *Ahernia* Merr.
* *Baileyoxylon* C.T.White
* *Buchnerodendron* Gürke
* *Caloncoba* Gilg
* *Camptostylus* Gilg
* *Carpotroche* Endl.
* *Ceratiosicyos* Nees
* *Chiangiodendron* T.Wendt
* *Chlorocarpa* Alston
 | * *Dasylepis* Oliv.
* *Eleutherandra* Slooten
* *Erythrospermum* Thouars
* *Grandidiera* Jaub.
* *Guthriea* Bolus
* *Gynocardia* R.Br.
* *Hydnocarpus* Gaertn.
* *Kiggelaria* L.
* *Lindackeria* Presl
* *Mayna* Aubl.
 | * *Pangium* Reinw.
* *Peterodendron* Sleumer
* *Poggea* Gürke
* *Prockiopsis* Baill.
* *Rawsonia* Harv. & Sond.
* *Ryparosa* Blume
* *Scaphocalyx* Ridl.
* *Scottellia* Oliv.
* *Trichadenia* Thwaites
* *Xylotheca* Hochst.
 |

## Galerî

* Fêkiyên cureyekê vê famîleyê ji desteya *Carpotroche platyptera*
# Famîleya giyaşîrkan

Diliyeya tûj (*Euphorbia esula*)
**Famîleya giyaşîrkan(Euphorbiaceae)* famîleyeke riwekan e. Bi qasî 240 cins û 6000 cureyên vê malbatê hene. Talşîr (miravke, Euphorbia) jî di vê famîleyê de ye.

Navê latînî *Euphorbia* ji *Euphorbus*, bijîşkekî keyê Morîtanyayê Juba II. (bi qasî 50 sal b.z. heya 23/24 p.z.) tê. Linné sala 1753'yê (Spec. Pl. (ed. 1), 450) vê navê lê dike. Ji vê malbatê re herwiha *Euphorbia antiquorum* L. jî dibêjin.

## Cinsên navdar û cureyeyên wan ên bijarte

* Talşîr (*Euphorbia*):
	+ Dilkêş an (dilkêşa koçkxemil) (*E. pulcherrima*) (navê wê yê berê li Ewropa: Poinsettia),
	+ Tacdirî (*E. milii*),
* Hevea brasiliensis
* Diliye *Jatropha*
* Palmiyeya rahîban, baqê keşe (*Ricinus*)
* Manihot
* Dartewaş, dara birûn (*Aleurites*) bi darfind (Aleurites moluccana]]
* Sebastiania pavoniana, jê re bi almanî „Springbohne - Loviya/fasûliya biharê“ dibêjin.
* Synadenium
# Famîleya botavan

Talika belek (*Hypericum maculatum*)
**Famîleya botavan**, **famîleya talikan**, **famîleya kazilan** (Hypericaceae) famîleyeke riwekan e. Navê vê famîleyê ji botavê tê. Navên din ên botavê, *talik*, *darzil*, *dezîzer* in lê di rastiyê her yek, cureyek e. Kulîlka botavê bo derkirina bêhna eyarê bikardianîn. Lê îro li Kurdistanê eyar (çermê ajalan ê bêpirç), post, meşk ûêd kêm in, nivşên nû nizanin.

## Sîstematîk

Famîleya Hypericaceae sala 1789'ê ji aliyê Antoine Laurent de Jussieu ve, di *Genera Plantarum*, r. 254'ê de hatiye binavkirin. Navê din ên vê famîleyê *Ascyraceae Plenck* e. Demekê celebên vê malbatê dikirin endamê Clusiaceaeyê, bi taybetî Wurdack at al. Lê ev ji aliyê navendên riweknasiyê ve nehat pejirandin.

Neh heya deh cins, bi qasî 560 cureyên vê malbatê hene:

* *Cratoxylum* Blume
* *Eliea* Cambess. (orth. var.: *Eliaea* Cambess.)
* *Harungana* Lam.: Bi qasî 50 cureyan.
* Botav an talik (*Hypericum* L.)
* *Lianthus* N.Robson (carnan bo botavê jî tê bikaranîn, *Hypericum*)
* *Psorospermum* Spach
* *Santomasia* N.Robson
* *Thornea* Breedlove & E.M.McClint.
* *Triadenum* Raf.
* *Vismia* Vand.: Bi qasî 55 cureyan.

## Binêrin

* Rûnê botavê

## Çavkanî

* [1] di APWebsite. (Agahiyên berfireh) (ne bi kurdî)
* Kenneth J. Wurdack & Charles C. Davis: *Malpighiales phylogenetics: Gaining ground on one of the most recalcitrant clades in the angiosperm tree of life*, in *American Journal of Botany*, 96 (8), 2009, S. 1551–1570. (îngilîzî)
# Famîleya zegerekan

Zegerek
Zegereka bejinbihost
**Famîleya zegerekan**, **famîleya bezerekan**, **famîleya kitanan(Linaceae)* famîleyeke riwekan e. 10 heya 16 celeb û 290 cureyên vê malbatê hene. Li Kurdistanê jî digihên.

## Navên celeban di devokan de

Di hin devokan de ji zegerekê re, *bezerek*, *kitan*, *zererek*, *qerqer* jî dibêjin. Di rastiyê de *kitan*, *zegerek*, *bezerek* û *qerqer* navên celebên (cinsên) vê riwekê ne.

## Cinsên zegerekê

* *Bezerek* (Anisadenia)
* *Cliococca*
* *Durandea*
* *Hebepetalum*
* *Hesperolinon*
* *Hugonia*
* *Indorouchera*
* *Zegerek*, kitan (Linum)
* *Philbornea*
* *Radiola*
	+ Zegereka bejinbihost (Radiola linoides Roth) li Ewropa, bakurê Afrîka û Asyayê.
* *Reinwardtia*
* *Roucheria*
* *Sclerolinon*
* *Tirpitzia*
# Malpighiaceae

Malpighiaceae navê famîleyeke riwekan e. Li herêmên tropîk ên Amerîkayê cihwar e. Tê texmînkirin ku ji vir 68 milyon sal berê li başûrê Amerîkayê derhatiye.

## Sîstematîk

*Byrsonima crassifolia*
*Heteropterys*
Famîle ji 64 heya 68 celeb û 1250 cureyan pêk tê.
Du binekomên wê hene:

* Malpighioideae: Bi cureyan (bijarte):
	+ *Banisteriopsis*: Bi 90 cureyan.
	+ *Bunchosia*: Bi 55 cureyan.
	+ *Heteropterys*: Bi 120 cureyan.
	+ *Malpighia*: Bi 40 heya 130 cureyan.
	+ *Mascagnia*: Mit 50 Arten.
	+ *Stigmaphyllon*: Bi 100 cureyan.
* Byrsonimoideae: Bi celebê:
	+ *Byrsonima*: Bi 150 cureyan.

### Cureyên navdar

- *Banisteriopsis caapi*
- Acerola yan (*Malpighia glabra*)
### Cinsên wê

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| * *Acmanthera*
* *Acridocarpus*
* *Aspicarpa*
* *Aspidopterys*
* *Banisteriopsis*
* *Barnebya*
* *Blepharandra*
* *Brachylophon*
* *Bunchosia*
* *Burdachia*
* *Byrsonima*
* *Callaeum*
* *Calyptostylis*
* *Camarea*
* *Caucanthus*
* *Clonodia*
 | * *Coleostachys*
* *Cordobia*
* *Diacidia*
* *Dicella*
* *Digoniopterys*
* *Dinemagonum*
* *Dinemandra*
* *Diplopterys*
* *Echinopterys*
* *Ectopopterys*
* *Flabellaria*
* *Gallardoa*
* *Galphimia*
* *Gaudichaudia*
* *Glandonia*
* *Heladena*
 | * *Henleophytum*
* *Heteropterys*
* *Hiptage*
* *Hiraea*
* *Janusia*
* *Jubelina*
* *Lasiocarpus*
* *Lophanthera*
* *Lophopterys*
* *Malpighia*
* *Mascagnia*
* *Mcvaughia*
* *Mezia*
* *Microsteira*
* *Mionandra*
* *Peixotoa*
 | * *Peregrina*
* *Philgamia*
* *Pterandra*
* *Ptilochaeta*
* *Rhynchophora*
* *Spachea*
* *Sphedamnocarpus*
* *Stigmaphyllon*
* *Tetrapteris*
* *Thryallis*
* *Triaspis*
* *Tricomaria*
* *Triopteris*
* *Tristellateia*
* *Verrucularia*
 |

## Çavkanî

* Davis, C. C., and W. R. Anderson. 2010. A complete phylogeny of Malpighiaceae inferred from nucleotide sequence data and morphology. American Journal of Botany 97: 2031–2048.
* [1] APWebsite. \* Malpighiaceae Malpighiaceae – Ravekirin, taksonomî ûêd.
* Ravekirina famîleyê di DELTAyê de. Girêdana arşîvê 2016-03-03 li ser Wayback Machine (îngilîzî)
* Beschreibung und Bestimmungsschlüssel der chinesischen Taxa in der Flora of China. Girêdana arşîvê 2012-04-19 li ser Wayback Machine (îngilîzî)
# Famîleya binefşan

**Famîleya binefşan(Violaceae)* famîleyeke riwekan ji desteya Malpighiales e. Navdara vê famîleyê benevş e ku navê xwe jî daye malbatê.

## Sîstematîk

Famîleya Violaceae sala 1802'yê ji aliyê August Johann Georg Karl Batsch ve, di *Tabula Affinitatum Regni Vegetabilis* de bi navê „Violariae“ hatibû binavkirin. Navên din ên vê malbatê: Alsodeiaceae J.Agardh û Leoniaceae A.DC. ne. Ev famîle di bin sê binekoman de hatiye rêzkirin: Violoideae, Leonioideae û Fusispermoideae. 23 cins û bi qasî 800 heya 1000 cureyên famîleyê hene.

Ji *Hymenanthera crassifolia* baqek.
*Melicytus dentatus*.
Kulîlka *Amphirrhox longifolia*.
*Rinorea melanodonta*.
Binekoma Fusispermoideae Hekking: Tekane celeb:
* *Fusispermum* Cuatrec.: Sê cure li Panama, Kolombiya û Perû.

Binekoma Leonioideae: Tekane celeb:
* *Leonia* Ruiz & Pav.

Binekoma Violoideae Beilschmied: 21 celeb:
* Şaxa Rinoreeae: bi çar bineşaxan:

Bineşaxa Hymenantherinae: Du celeb:
* *Hymenanthera* R.Br.
* *Melicytus* J.R.Forst. & G.Forst.

Bineşaxa Isodendriinae: Tekane celeb:
* *Isodendrion* A.Gray

Bineşaxa Paypayrolinae: Pênc celeb:
* *Amphirrhox* Spreng.
* *Hekkingia* Munzinger & H. E. Ballard
* *Paypayrola* Aubl.

Bineşaxa Rinoreinae: Pênc celeb:
* *Allexis* Pierre
* *Decorsella* A.Chev. (einschließlich *Gymnorinorea* Keay)
* *Gloeospermum* Triana & Planch.
* *Rinorea* Aubl. (tevlî *Alsodeia* Thouars, *Phyllanoa* Croizat, *Scyphellandra* Thwaites): 160 heya 270 cureyan.
* *Rinoreocarpus* Ducke

* Şaxa Violeae: Deh celeb:

* *Agatea* A.Gray (tevlî *Agation* Brongn.)
* *Anchietea* A.St.-Hil.
* *Corynostylis* Mart.
* *Hybanthopsis* Paula-Souza
* *Hybanthus* Jacq. (tevlî *Acentra* Phil., *Clelandia* J.M.Black, *Cubelium* Raf. ex Britton & A.Br., *Ionidium* Vent., *Pigea* DC.): 90 heya 150 cureyan
* *Mayanaea* Lundell
* *Noisettia* Kunth
* *Orthion* Standl. & Steyerm.
* *Schweiggeria* Spreng.
* Binefş (*Viola* L.) (tevlî *Erpetion* Sweet, *Mnemion* Spach): 400 heya 600 cureyan.
# Koma kundirawayan

*Begonia minor*
*Coriaria myrtyfolia* li Spanyayê.
(*Corynocarpus laevigatus*)
Zebeş (*Citrullus lanatus*)
**Koma kundirawayan** (Cucurbitales) komeke riwekan e, li ser êla riwekên kulîlkdar (Magnoliopsida) tê hejmartin. Ji avhewaya tropîk û subtropîk hezdikin. Bi giştî 8 famîle, 131 cins û bi qasî 2300 cure li ser koma kundirawayan tên hejmartin.

8 famîleyên riwekan li ser koma kundirawayan in:

* Anisophylleaceae 4 cins
* Famîleya begonyayan (Begoniaceae) 2 cins
* Coriariaceae tenê cinsek
* Corynocarpaceae tenê cinsek
* Famîleya kundiran (Cucurbitaceae) nêzîkî 120 cinsan
* Datiscaceae tenê cinsek
* Tetramelaceae 2 cins
* Apodanthaceae 2 heya 3 cins

## Referans

* Li-Bing Zhang, Mark P. Simmons, Alexander Kocyan, Susanne S. Renner: *Phylogeny of the Cucurbitales based on DNA sequences of nine loci from three genomes: Implications for morphological and sexual system evolution*. Molecular Phylogenetics and Evolution, Band 39, 2006, S. 305–322.(pdf)
* Filipowicz, N., and S. S. Renner: "The worldwide holoparasitic Apodanthaceae confidently placed in the Cucurbitales by nuclear and mitochondrial gene trees". BMC Evolutionary Biology, Band 10, 2010, S. 219. [1]

## Girêdanên derve

* Secereya komê di Tree of Life Projekt. Girêdana arşîvê 2012-05-02 li ser Wayback Machine (îngl.)
# Famîleya begonyayan

Begonyaya gupikî (*Begonia* × *tuberhybrida*)
**Famîleya begonyayan**, **famîleya pelvajiyan(Begoniaceae)* navê malbateke riwekan e, di desteya kundiriyan (kundirkî) (Cucurbitales) de cih digire. Tenê cinsekê vê malbatê ku 1400 heya 1500 endamê wê hene Hillebrandia sandwicensis aîdê cinsê begonyayê nînê. Pirraniya endamên vê famîleyê ji yek cinsekê (cinsa Begonyayê) ne. Hin celebên begonyayê tên xwarin.

Kulîlka begonya bo baxçevaniyê tê çandin. Li Kurdistanê jî tê dîtin lê ev famîle ji avhewaya tropîkal hez dike. Li başûrê parzemîna Amerîkayê cihwar e. Famîleya *Begoniaceae* sala 1820'ê ji aliyê Friedrich Graf von Berchtold û Jan Svatopluk Preslem bi navê *Begoniae* hatiye tomarkirin. Sala 1824'ê jî Carl Adolph Agardh navê *Begoniaceae* lê kiriye. Agardh di *Aphorismi Botanici* de hejmara endamên vê famîleyê 200 daye.

Bi qasî 1400 endamên vê famîleyê di 63 heya 66 koman de tên rêzkirin. Hillebrandia Oliv. cinsekê monotîpîk e.
# Famîleya kundiran

Cehik (*Cucumis sativus*)
(*Acanthosicyos horridus*)
Ajê nêr (jor) û yê mê (jêr), zebeş
**Famîleya kundiran**, **famîleya dolmikan** (*Cucurbitaceae*), ji koma kundirawayan (Cucurbitales) famîleyekê riwekan e. Ji cihên germ hez dike. 100 cins, 850 cureyên riwekên vê famîleyê hene. Li Kurdistanê çend ji vana digihên, çandiniya kîjanan tê kirin, ne diyar e, lewra statîstîkên Kurdistanê ne di destên kurdan de ne û sazî, dezgehên kurdan jî xwe ji xebatên wiha dûr digirin.

Hin cureyên wê salane, hin jî pirrsalane ne. Giyayên leflefok, lemlemok (ango lem davêje, xijende ye) in, hin ji wan li deviyan digihên.

## Cinsên wê yên sereke

* *Bryonia*
* *Citrullus*
* *Cucurbita*
* *Cucumis*
* *Ecballium*
* *Lagenaria*
* *Luffa*

## Cureyên navdar

* Gindor (qawin, petêx) (*Cucumis melo*)
* Dolmik, kundir (*Cucurbita*)
* Cehik (xiyar, arûf) (*Cucurbita sativus*)
* Gelek cureyên Kundirê, bo mînak (*Luffa cylindrica*)
* Kundirê avî, kulindê avî (*Lagenaria siceraria*)
* Xiyarê keran (*Ecballium elaterium*)
* Feltîşok, henzel (*Citrullus colocynhis*)
* Zebeş (*Citrullus lanatus*)

## Çavkanî

1. Simson, M.G. Plant Systematics. Elsevier Academic Pres. California, 2006
# Famîleya baqilan

| Famîleya baqilan
 |
| --- |
|  |
| Mêwa japonî
 |
| Dabeşandina zanistî
 |
| Cîhan:
 | Plantae |
| Filûm:
 | Magnoliophyta |
| Bir:
 | Magnoliopsida |
| Kom:
 | Fabales |
| Famîle:
 | Fabaceae |
| Binefamîle
 |
| * Caesalpinioideae
* Giyaşîrîn
* Faboideae
 |
|  |
| Cihê ku famîleya baqilan lê:

     Daristanên baranê
     Nermhewa
     Giya |

**Famîleya baqilan** (navê botanîk *Fabaceae*) famîleyeke fireh a riwekên kulîlkdar e. Di koma baqilan (Fabales) de cih digire. Piştî famîleya orkîdeyan û famîleya beybûnan sêyem famîleya fireh e.

Li gorî agahiyên fermî (binêre:Royal Botanical Gardens) 730 cins û bêhtirî 19,400 cureyên riwekan hene di vê komê de. Bi hejmara bêhtirî 2,000 cureyan cinsê herî mezin gonî, darcêwî zêdetirî 900 cure, Wesme nêzîkê 700 cure ye. Cinsekî din ê mezin heye ku *Crotalaria*, xwediyê 600 cure ye û giyaşîrîn jî 500 cure.

## Pel

Pelê wan bi gelemperî alternatîf û bi hevdu ve ne. Gelek cure xwediyê pelên bi binyateke wisa ne ku moriyan dikişîne xwe û ev morî jî riwekan ji kêzikên giyaxur diparêzin.

## Kulîlk

Kulîlk bi gelemperî ji pênc pelên çeperê yên pevkelijî û pênc pelên tancikê yên serbest pêk tên. Bi giştî nêremo ne.

## Fêkî

Hêkel bi giştî di nava teneyêke de mezin dibe an jî geşedanî dibe. Tene ji fêkiyekî ziwa yê sade pêk tê.

## Ra

Li ser rayên gelek baqilan bakterî hene ku ev nîtrojena serbest a li hewayê digirin û didine nav axê. Bi saya van bakteriyan baqil nîtrojenê ji axê distînin.

## Pêşangeh

* *Acacia baileyana*
* *Alysicarpus vaginalis*
* *Calliandra emarginata*
* *Desmodium gangeticum*
* *Dichrostachys cinerea*
* *Indigofera gerardiana*
* Tendrils of *Lathyrus odoratus*
* *Pisum sativum*
* *Smithia conferta*
* *Trifolium repens*
* *Zornia gibbosa*

## Çavkanî

* Ferhenga Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê , Zana Farqînî
* Agahiya Navneteweyî di derbarê teneyan de
* Dara Jiyanê ya Fabaceae Girêdana arşîvê 2012-12-06 li ser Wayback Machine
* Beanref - Girêdana lêgerîna fasuliyan
* Famileya baqilan li îsraîl Îsraêlê Girêdana arşîvê 2012-10-11 li ser Wayback Machine
* Famîleya baqilan li Mongolya Mongolyayê Girêdana arşîvê 2011-07-19 li ser Wayback Machine
# Koma baqilan

*Centrosema plumieri*, îlustrasyon
**Koma baqilan**, **koma kulîlkpepûleyan** (Fabales) komeke riwekan e, li ser riwekên kulîlkdar (Magnoliopsida) tê hejmartin.

## Sîstematîk

Di koma baqilan (Fabales) de 4 famîleyên riwekan hene:

* Famîleya baqilan (Fabaceae)
* Famîleya kefdêran, famîleya kefpêxeran (Polygalaceae)
* Quillajaceae
* Surianaceae

## Çavkanî

* Koma baqilan di APWebsite (îngl.)
* Die Ordnung in Tree of Life Projekt. Girêdana arşîvê 2012-10-16 li ser Wayback Machine (îngl.)

 Li Wikimedia Commons medyayên di warê Koma baqilan de hene.
* Agahî ji wîkîpediya almanî Girêdana arşîvê 2012-08-26 li ser Wayback Machine
# Koma narewanan

Darberk (*Betula*) di payîzê de
**Koma narewanan** (Fagales) komeke riwekan e, di çîna riwekên bi kulîlk (Magnoliopsida) de cih digire.

## Sîstematîk

Koma narewanan li ser Eurosiden Iê tê hejmartin, xuşkekoma die Cucurbitales e. Ev famîleyên riwekan aîdê koma narewanan in:

* Famîleya darberk û gurganan (Betulaceae)
* Casuarinaceae
* Famîleya narewanan (Fagaceae)
* Famîleya dargûzan (Juglandaceae) tevlî *Rhoiptelea*
* Myricaceae
* Nothofagaceae
* Ticodendraceae

## Çavkanî

* (inglîzî) Agahî di APWebsite

## Girêdanên derve

 Li Wikimedia Commons medyayên di warê Koma narewanan de hene.
# Famîleya narewanan

*Castanopsis sieboldii*
**Famîleya narewanan** (*Fagaceae*) famîleya riwekan e, di desteya Fagales de cih digire. Heşt heya 12 çîn, 670 heya 900 cure hene di vê malbatê de. Bi taybetî li nîvkada bakur a erdê belav bûye.

## Sîstematîk

Famîleya Fagaceae sala 1829'ê ji aliyê Barthélemy Charles Joseph Dumortier ve, di *Analyse des Familles de Plantes*, 11, 12'ê ye hatiye binavkirin. Navekê din ê vê malbatê jî, Quercaceae Martinov. ye.

Famîleya Fagaceae di bin du binekoman de, wekî 7-12 çîn, 670-1000 cureyan hatiye bikategorîkirin:

* Binekoma Fagoideae K.Koch: Tekane çîn, bi qasî 10 cureyan:
	+ Narewan (*Fagus* L.): Bi qasî deh cureyan li rojhilatê Meksîk û DYAyê û Ewrasyayê.
* Binekoma Quercoideae Õrsted: Bi qasî heft çîn û 640 cureyan:
	+ Kestane, şambelot (*Castanea* Mill.): Bi 7-12 cureyan li nîvkada bakur.
	+ Kestaneya Çînê (*Castanopsis* (D.Don) Spach): Bi 120 heya 200 cureyan li Asyayê.
	+ *Chrysolepis* Hjelmq.: Du cure li rojavayê DYAyê.
	+ *Lithocarpus* Blume: 120-300 cure li bakurê Amerîka û rojavayê Asyayê.
	+ Berû (*Quercus* L.): Bi qasî 400 heya 600 cureyan li nîvkada bakur.
	+ *Trigonobalanus* Forman (Syn.: *Colombobalanus* Nixon & Crepet, *Formanodendron* Nixon & Crepet): Bi qasî sê cureyan li Kolombiya û Asyayê.

## Çavkanî

* Agahî li ser Fagaceae di APWebsite. (almanî)
* Die Familie der Fagaceae s.l. Girêdana arşîvê 2012-08-25 li ser Wayback Machine bei DELTA von L.Watson & M.J.Dallwitz. Girêdana arşîvê 2007-01-03 li ser Wayback Machine (ne bi kurdî ye)
* Chengjiu Huang, Yongtian Zhang & Bruce Bartholomew: *Fagaceae* in der *Flora of China*, Volume 4, 1999: Online.
* Kevin C. Nixon: *Fagaceae* in der *Flora of North America*, Volume 3, 1997: Online.

## Girêdanên derve

* Fagaceae Genomics Website. Girêdana arşîvê 2012-05-18 li ser Wayback Machine (îngilîzî)
* Beschreibung der Familie Girêdana arşîvê 2012-06-02 li ser Wayback Machine (dalmanî)
# Famîleya dargûzan

Gûzaman, gûza bejî, gûza ketober (*Juglans regia*)
**Famîleya dargûzan(Juglandaceae)* famîleyeke riwekên darî ye. Bi qasî 60 cureyên vê malbatê hene. Li Kurdistanê kîjan cureyên wê hene, ne diyar e. Welatê vê famîleyê yê herî kevn rojavayê Asyayê ye. Hin cureyên wê ji Amerîkayê belav bûne.

## Sîstematîk

Ji aliyê biyolojîk ve lêzimê Rhoipteleaceae ye. Rhoipteleaceae çînek ji famîleya dargûzan e. Du çîn, bi qasî 60 cureyên vê malbatê hene. Di desteya Fagales de ye. Riweknasên îro li ser 8 çînan bi hev kirine, bo hinekan jî gotûbêj didomin.

* Binekoma Engelhardioideae
	+ Çîna *Engelhardia* Lesch. ex Blume
	+ Çîna *Oreomunnea* Oerst.
	+ Çîna *Alfaroa* Standl.
	+ (Çîna *Alfaropsis* Iljinsk. - tê gotûbêjkirin)
* Binekoma Juglandoideae
	+ Şaxa Platycaryeae
		- Çîna *Platycarya* Siebold & Zucc.
	+ Şaxa Juglandeae
		- Bineşaxa Juglandinae
			* Çîna gûz (*Juglans* L.)
			* Çîna Gûzperik (*Pterocarya* Kunth)
			* Çîna *Cyclocarya* Iljinsk.
		- Bineşaxa Caryinae
			* Çîna Hickory (*Carya* Nutt.)
			* (Çîna *Annamocarya* A. Chev. - tê gotûbêjkirin)

## Çavkanî

* Anmin Lu, Donald E. Stone & L. J. Grauke: *Juglandaceae*, in: *Flora of China*, Band 4, 1999, S. 277-285. Science Press, Beijing und Missouri Botanical Garden Press, St. Louis. (pdf, 153 kB) Girêdana arşîvê 2012-05-24 li ser Wayback Machine
* Wayne E. Manning: *The Classification within the Juglandaceae*. Annals of the Missouri Botanical Garden, Band 65, 1978, S. 1058-1087.
* Paul S. Manos, Donald E. Stone: *Evolution, Phylogeny, and Systematics of the Juglandaceae.* Annals of the Missouri Botanical Garden, Band 88, 2001, S. 231-269.

## Li ser dargûzan

* Horst Schaarschmidt: *Die Walnussgewächse*. Westarp Wissenschaften, 2. überarb. Aufl. 1999, ISBN 3-89432-311-6.

## Girêdanên derve

* Beschreibung der Familie der Juglandaceae bei der APWebsite. (engl.)
* Donald E. Stone: *Juglandaceae* in *Flora of North America*, Volume 3: Beschreibung und Bestimmungsschlüssel der nordamerikanischen Taxa der Familie. Online. Girêdana arşîvê 2012-05-04 li ser Wayback Machine (engl.)
* *waldwissen.net*: Dossier Nussbäume Girêdana arşîvê 2011-08-10 li ser Wayback Machine
# Koma rozagulan

Rosa canina
**Koma rozagulan** (Rosales) komeke riwekan e, li ser riwekên kulîlkdar (Magnoliopsida) tê hejmartin. Riwekên vê komê dar û devî ne. Hin jî gihayên bejayî ne.

## Sîstematîk

Koma ji aliyê genetîkî be bi Fagales û Cucurbitales re lêzim e. Ev famîleyên riwekan, li ser koma rozagulan in:

* Barbeyaceae
* Cannabaceae
* Dirachmaceae
* Famîleya sincan (Elaeagnaceae)
* Famîleya tûyan (Moraceae)
* Famîleya gîjokan, famîleya rîxokan (Rhamnaceae)
* Famîleya rozagulan (Rosaceae)
* Famîleya biziyan (Ulmaceae)
* Famîleya giyagezkan (Urticaceae)

## Çavkanî

* Agahî ji wîkîpediya almanî, 23.08.2012 Girêdana arşîvê 2012-10-12 li ser Wayback Machine
* Koma rozagulan, Rosales di APWebsite. (îngl.)

## Girêdanên derve

* Kom di Tree of Life Projektê de Girêdana arşîvê 2012-09-20 li ser Wayback Machine (îngl.)