Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Famîleya kakule û zerdeçalan

*Hedychium longicornutum*
**Famîleya kakule û zerdeçalan**, **famîleya zencefîlan(Zingiberaceae)* famîleyeke riwekan e, di koma zencefîlan (Zingiberales) de cih digire. 52 heya 53 cins, 1200 heya 1300 cureyên vê malbatê hene. Gelek ji riwekên vê malbatê wekî biharbêhn an di bijîşkiya gelêrî de tên bikaranîn. Zencefîl, zerdeçal navdarên vê malbatê ne.

Pirranî li Hindistan, Îndonêzya, başûrê rojhilata Asya û Afrîkayê cihwar in. Navê famîleya Zingiberaceae sala 1820ê ji aliyê Îvan Îvanovîç Martînov ve di *Tekhno-Bot. Slovar.*, 682 û di îlona 1835ê ji aliyê John Lindley ve di *Key Bot.*, 69ê de hatiye dayîn. Navên din ên vê malbatê, Alpiniaceae Link, Amomaceae J.St.-Hil., nom. illeg., Curcumaceae Dum. in.

## Sûdwergirtin

Ji 47 cinsên vê malbatê di bijîşkiyê de sûd tê wergirtin. Hin cureyên wê jî wekî biharat di pêjgehan de tên bikaranîn. Bi taybetî di pêjgeha Asyayê de. Çend jî wekî sebze, selete tên xwarin. Di hilberîna parfûman de herwiha kêrbar in. Baxçevaniyê de gelek endamên vê famîleyê tên naskirin û çandin.

Zerdeçal (*Curcuma longa*): Kokên teze yên zerdeçalê.
Zencefîl (*Zingiber officinale*): Kokên teze yên zencefîlê.
Mînakek ji *Curcuma alismatifolia*
* Çend mînakên bijîşkî, xwarin û biharatê de kêrbar in:
	+ *Alpinia*:
		- Zencefîla taylandî (*Alpinia galanga*)
	+ *Hêl, kakule, kajîle*:
		- Kakuleya reş (*Amomum subulatum*)
		- *Amomum testaceum* Ridl.
	+ *Boesenbergia*:
		- Zencefîla çînî yan biharbêhna engişteyî (*Boesenbergia rotunda*)
	+ *Caulokaempferia*:
		- *Caulokaempferia coenobialis* (Hance) K.Larsen: Di bijîşkiya çînî de tê bikaranîn.
	+ *Cautleya*:
		- *Cautleya spicata* (J.M.Sm.) Bak.: Kokên wê wekî senze tên xwarin.
	+ *Zerdeçal*:
		- Zerdeçala zeviyê (*Curcuma longa* L.)
		- Zerdeçala javayî (*Curcuma xanthorrhiza* Roxb.): Jê derman tê çêkirin.
		- Zerdeçala spî (*Curcuma zedoaria* Rosc.)
	+ *Elettaria*:
		- Kajîleya kesk (*Elletaria cardamomum* (L.) Maton)
	+ *Hedychium*
		- *Hedychium coronarium* J.König: Gupik û kulilên wê têb xwarin, wekî biharbêhn tên bikaranîn. Kokên wê jî dixwin lê ziyanê didin an nadin, nayê zanîn. Ji vê riwekê rûn jî dertînin û di parmûmeriyê de herwiha cihê wê heye.
		- *Hedychium gracile* Roxb.: Wekî biharbêhn kêrbar e.
		- *Hedychium spicatum* Buch.-Ham.: Fêkiya wê tê xwarin. Kokên wê di parfûmeiyê de bikartînin.
	+ *Kaempferia*:
		- Kemferiya galanga (*Kaempferia galanga*)
	+ *Stahlianthus*:
		- *Stahlianthus involucratus* (King ex Baker) Craib ex Loes.: Di bijîşkiya çînî de bikar tînin.
	+ *Zerdeçal*:
		- *Zerdeçala gelemperî* (*Zingiber officinale* Rosc.)
		- *Zingiber purpureum* Rosc.: Bijîşkiya çînî de.
		- Zencefîla qalik (*Zingiber zerumbet*)
* Di cinsên *Alpinia*, *Cornukaempferia*, *Curcuma*, *Etlingera*, *Globba*, *Hedychium*, *Renealmia* û *Zingiber* de hin cure hene ku bo xemlê tên çandin.

## Çavkanî

* Famîleya Zencefîlan di APWebsite. (îngilîzî)
# Koma adirge, zerîşk û gulebûkiyan

| Koma adirge, zerîşk û gulebûkiyan Temporal range: Early Cretaceous – Recent 124–0 Ma
PreЄ
Є
O
S
D
C
P
T
J
K
Pg
N
 |
| --- |
|  |
| *Ranunculus repens* |
| Dabeşandina zanistî
 |
| Cîhan:
 | Plantae |
| (ne aşkera ye):
 | Angiosperms |
| (ne aşkera ye):
 | Eudicots |
| Kom:
 | **Ranunculales** Dumortier |

 Gulenîsan an nîsanok (*Anemone nemorosa*)
**Koma adirge, zerîşk û gulebûkiyan** an bi kurtî **koma adirgeyiyan** (Ranunculales) komeke riwekên ji çîna riwekên kulîlkdar (Magnoliopsida) e. Riwekên wê dar û giha ne. Fosîlên wê yên hatine vedîtin 70 milyon salî ne.

## Sîstematîk

Di vê komê de 7 famîleyên riwekan hene:

* Famîleya zerîşkan (Berberidaceae)
* Circaeasteraceae
* Eupteleaceae
* Famîleya akebiyayan (Lardizabalaceae)
* Famîleya bizirheyvan (Menispermaceae)
* Famîleya bûkaniyan (Papaveraceae)
* Famîleya adirgeyan (Ranunculaceae)

## Çavkanî

* Koma Ranunculales di APWebsite. (îngl.)
* Andreas Bresinsky, Christian Körner, Joachim W. Kadereit, Gunther Neuhaus, Uwe Sonnewald: *Strasburger – Lehrbuch der Botanik.*, Begründet von E. Strasburger. Spektrum Akademischer Verlag, Heidelberg 2008 (36. Aufl.) ISBN 978-3-8274-1455-7 (almanî)

## Girêdanên derve

 Li Wikimedia Commons medyayên di warê Koma adirge, zerîşk û gulebûkiyan de hene.
# Famîleya akebiyayan

*Akebia trifoliata*, îlustrasyon
**Famîleya akebiyayan** (*Lardizabalaceae*) famîleyeke riwekan e, di Koma adirge, zerîşk û gulebûkiyan (Ranunculales) de cih digire. Di vê famîleyê de 9 cins û 36 (heya 50) cure hene. Pirranî, li Korê, Çîn, Şîle û Japonê cihwarbûyî ye. Tevahiya riwekên vê famîleyê darokî ne: Lîan û devî.

## Sîstematîk

9 cins, 36 heya 50 cure li ser vê famîleyê tên hejmartin:

* Akebiya (*Akebia* Decne.): 5 cure.
* *Archakebia* C.Y.Wu: Tenê cureyek:
	+ *Archakebia apetala* (Q.Xia, J.Z.Suen & Z.X.Peng) C.Y.Wu
* *Boquila* Decne.: Tenê cureyek:
	+ *Boquila trifoliolata* DC.
* *Decaisnea* Hook.f. & Thomson: 2 cure.
* *Holboellia* Wall.: Bi qasî 20 cureyan.
* *Lardizabala* Ruiz & Pav.: 1 an 2 cure.
* *Sargentodoxa* Rehder & E.H.Wilson: Cureyeke monotîpîk:
	+ *Sargentodoxa cuneata* (Oliver) Rehder & E.H.Wilson
* *Sinofranchetia* (Diels) Hemsl.: Cinseke monotîpîk bi tevî 1 cureyekê:
	+ *Sinofranchetia chinensis* (Franchet) Hemsley
* *Stauntonia* DC. (Syn.: *Parvatia* Decne.): Bi qasî 25 cureyan.
	+ *Stauntonia hexaphylla (Thunb. ex Murray) Decne.*

## Wêne

Îlustrasyon:

* *Decaisnea insignis*.
* *Akebia quinata*.
* *Stauntonia hexaphylla*.

## Çavkanî

* Famîleya akebiyayan / Lardizabalaceae di APWebsite. (îngl.)
* Agahî li ser famîleyê, DELTA. Girêdana arşîvê 2007-10-12 li ser Wayback Machine (îngl.)
* Agahî ji Flora of China. Girêdana arşîvê 2007-06-15 li ser Wayback Machine (îngl.)
* Agahî ji Flora of North America. (îngl.)

## Girêdanên derve

 Li Wikimedia Commons medyayên di warê Famîleya akebiyayan de hene.
* Botanischer Garten Uni Tübingen. Girêdana arşîvê 2007-09-29 li ser Wayback Machine (almanî)
# Famîleya bûkaniyan

| Famîleya bûkaniyan
 |
| --- |
|  |
| *Papaver rhoeas* |
| Dabeşandina zanistî
 |
| Cîhan:
 | Plantae |
| (ne aşkera ye):
 | Angiosperms |
| (ne aşkera ye):
 | Eudicots |
| Kom:
 | Ranunculales |
| Famîle:
 | **Papaveraceae** Juss. |

**Famîleya bûkaniyan** (famîleya papaverasiyan, *Papaveraceae*), ji desteya riwekan *Papaverales* famîleyeke riwekê ye. Li cemsera bakur û li cihên avhewaya wê subtropîkal in digihê. 26 cins û 250 cureyên vê famîleyê hene. Li Kurdistanê çend cureyên wê hene ne diyar e, lewra xebateke zanistî li ser floraya Kurdistanê nehatiye kirin. Bi texmînî 30-40 cureyên wê tên dîtin.

Hin cinsên wê salane, hin jî pirrsalane digihên. Hin cureyên wê li deviyan dijîn. Pirraniya wan avzêyek (xwizî, îfraz) zer an sor didin der. Pelgên wê lobikî ne. Ji vê desteyê Androkeum 16 – 60 stamenan dihewînin, anterên wê bazîfîkî ne. Ji *Papaver somniferum* efyon tê bidestxistin û çandiniya wê tê kirin. Gulebûk (*Papaver rhoeas*) riwekek salane ye, mêrg û deviyên Kurdistanê dixemilîne. Xaşxaşik (*Papaver somniferum*) jî salane ye, ji viya heşîş tê çêkirin.

## Girêdanên derve

* Famîleya bûkaniyan di APWebsiteyê de. (almanî)
* Mingli Zhang, Zhiyun Su, Magnus Lidén & Christopher Grey-Wilson: *Papaveraceae* s.l. in der *Flora of China*, Volume 7, 2008, S. 261: Online. (Abschnitt Beschreibung und Systematik)
* Robert W. Kiger: *Papaveraceae* s.l. in der *Flora of North America*, Volume 3, 1997: Online. (Abschnitt Beschreibung)
* Agahî li ser famîleya bûkaniyan û floraya Pakistanê. (îngilîzî)
# Sabiaceae

*Meliosma veitchiorum*.
**Sabiaceae** famîleyeke riwekan a bi serê xwe ye, îzolekirî ye. Li ser riwekên kulîlkdar (Magnoliopsida) tê hejmartin. Li endamên famîleyê li herêmên tropîk ên rojhilat û başûrê rojhilata Asya û navenda Amerîkayê diçên. Riwekên wê lavlavk (leflefok, lian), devî û dar in.

## Sîstematîk

Sabiaceae ji aliyê genetîkî ve lêzimê Proteales e, lê ev agahî bi giştî nehatiye mîsogerkirin, lewra kêm lêkolîn hatine kirin.

Di vê famîleyê de 3 cins, 80 heya 160 cure hene:

* *Meliosma*
* *Ophiocaryon*
* *Sabia*

## Çavkanî

* Koma Sabiales di APWebsite. (îngl.)
* Agahî ji Flora von China. (îngl.)
* Agahî ji Flora von Pakistan. Girêdana arşîvê 2021-04-19 li ser Wayback Machine (îngl.)

## Girêdanên derve

 Li Wikimedia Commons medyayên di warê Sabiales de hene.
# Proteales

Çinara rojhilatê (*Platanus orientalis*)
**Proteales** komeke riwekan e, li ser riwekên kulîlkdar (Magnoliopsida) tê hejmartin. Riwekên vê komê ji derve ji hev cuda tên xuyandin. Lêkolînên nûjen ên molekûlarbiyolojîk rê da ku lêzimtiya di nava cureyan de bê dîtin.

## Sîstematîk

Di vê komê de 3 famîle, 82 cins û 1610 cureyên riwekan hene:

* Proteaceae
* Nelumbonaceae
* Cinsê çinarê, yan famîleya çinaran (Platanaceae)

## Girêdanên derve
# Famîleya çinaran

Çinara rojavayî
**Famîleya çinaran(Platanaceae),* famîleyeke riwekan e. Di desteya Proteales (berê Hamamelidales) de cih digire. Hin endamên vê malbatê dar, hin jî devî û giya ne. Navdara vê komê dara çinar (dar)ê ye ku navê xwe jî daye vê malbatê. Li pirraniya parzemînan (herwiha Kurdistanê jî) endamên malbatê tên dîtin.

Li nîvkada bakur 6 cinsên vê famîleyê hene, hemî jî di baxçevaniyê de tên bikaranîn. Fosîla vê darê ya 115 milyon salî ye, hatiye vedîtin.

## Çavkanî

* Feng, Y.; Oh, S.-H., & Manos, P. S. (2005). Phylogeny and Historical Biogeography of the Genus Platanus as Inferred From Nuclear and Chloroplast DNA. *Syst. Bot.* 30 (4): 786-799 abstract
* Nixon, K. C. & Poole, J. M. (2003). Revision of the Mexican and Guatemalan species of Platanus (Platanaceae). *Lundellia* 6: 103-137 abstract.
# Koma darşimşîran

Darşimşîra jirêzê (*Buxus sempervirens*), îlustrasyon.
**Kom darşimşîran** (Buxales) komeke riwekan e, di çîna riwekên kulîlkdar Magnoliopsida) de cih digire. Li ser riwekên Eudikotyledonen tê hejmartin.

## Sîstematîk

Di vê komê de tenê 2 famîleyên riwekan hene:

* Famîleya kevotan (Buxaceae), tevlî *Didymeles*
* Haptanthaceae

## Girêdanên derve
# Koma pelpîltanan

Ribêsa hûthûte (*Gunnera manicata*)
**Koma pelpîltanan** (Gunnerales) komeke biçûk a riwekan e. Li ser riwekên kulîlkdar (Magnoliopsida) tê hejmartin. Di nava famîleyên vê komê de, gelek cudahî hene. Ango riwekên wan ji derve naşibin hevûdu, lê ji aliyê genetîkî ve lêzim in, ji bingehekê belav bûne.

## Sîstematîk

2 famîleyên vê komê hene û her yek ji wan jî xwedî cinsekê ne:

* Gunneraceae bi *Gunnera* (cinsê ribêsa hûthûte)
* Myrothamnaceae bi *Myrothamnus*

## Girêdanên derve

 Li Wikimedia Commons medyayên di warê Koma pelpîltanan de hene.
# Famîleya gulsêvikan

*Dillenia reifferscheidia*
Îlustrasyona *Delima sarmentosa*.
*Hibbertia dentata*.
*Hibbertia stellaris*
**Famîleya gulsêvikan** (Dilleniaceae) famîleyeke riwekan a serbixwe ye. Ango girêdayî ti komê nîne. Li ser riwekên kulîlkdar (Magnoliopsida) tê hejmartin. Li cihên tropîk û subtropîk diçên.

## Sîstematîk

Famîleya gulsêvikan, Dilleniaceae sala 1806/7ê ji aliyê Richard Anthony Salisbury ve, di *The Paradisus Londinensis*, sub, 73yê de hatiye binavkirin. Navên din ên famîleyê: Delimaceae Martius, Hibbertiaceae J.Agardh, Soramiaceae Martynov. in.

Di famîleya Dilleniaceae de 4 jêrefamîle, 12 cins, bi qasî 65 cure hene:

* + *Curatella* Loefl.: Tekane cure:
		- *Curatella americana* L.
	+ *Davilla* Vand. (Syn.: *Tigarea* Aubl.): Bi qasî 25 cure.
	+ *Doliocarpus* Rol.: 45 cure.
	+ *Pinzona* Mart. & Zucc.: Tenê cureyek:
		- *Pinzona coriacea* Mart. & Zucc.: Lavlavk (leflefok) e.
* Jêrefamîleya Dillenioideae Burnett: 5 cins û 75 cure:
	+ *Acrotrema* Jack: 9 heya 14 cure.
	+ *Didesmandra* Stapf: Tekane cure:
		- *Didesmandra aspera* Stapf.
	+ *Gulsêvik* (Dillenia) L. (Syn.: *Neowormia* Hutch. & Summerh., *Wormia* Rottb., *Reifferscheidia* C.Presl): 58 heya 65 cureyên gulsevîkê hene.
	+ *Pachynema* R.Br. ex DC.: Devî ye.
	+ *Schumacheria* Vahl: Bi qasî 3 cureyan.
* Jêrefamîleya Hibbertioideae J.W.Horn: Tenê cinsek:
	+ *Hibbertia* Andrews (Syn.: *Adrastaea* DC., *Trimorphandra* Brongn. & Gris, *Trisema* Hook. f.): Bi qasî 225 cure.
* Jêrefamîleya Delimoideae Burnett: Tekane cins:
	+ *Tetracera* L. (Syn.: *Delima* L.): Bi qasî 40 heya 50 cure.
* hêj li ser famîleyekê nehatiye hejmarti, gotûbêj û lêkolîn didomin:
	+ *Neodillenia* Aymard: Cara pêşîn sala 1997ê ev cins hatiye tesnîfkirin û 3 cureyên wê hene.

## Çavkanî

* Koma fulsêvikan, Dilleniales di APWebsite. (\* Famîleya Dilleniaceae Girêdana arşîvê 2007-01-03 li ser Wayback Machine di *DELTA von L. Watson û M.J. Dallwitz. Girêdana arşîvê 2007-01-03 li ser Wayback Machine*

## Girêdanên derve

 Li Wikimedia Commons medyayên di warê Dilleniaceae de hene.
* Agahî ji *Flora of Madagaskar*. (îngl.)
* Agahî di Uni ya Hawaii.
# Koma berbiran

Gulbir an gulbirrek (*Saxifraga aizoides*)
**Koma berbiran** (Saxifragales) komeke riwekan e. Li ser riwekên kulîlkdar (Magnoliopsida) tê hejmartin.

## Sîstematîk

Ev famîleyên riwekan di koma berbiran (Saxifragales) de cih digirin:

* Altingiaceae
* Aphanopetalaceae
* Famîleya dardilan, famîleya darên katsûra (Cercidiphyllaceae)
* Famîleya pelstûran (Crassulaceae)
* Daphniphyllaceae
* Famîleya kişmişan, famîleya cûrikê çivîkan (Grossulariaceae)
* Famîleya hezarpelan (Haloragaceae)
* Famîleya ançêreyan (Hamamelidaceae)
* Iteaceae, inklusive Pterostemonaceae
* Famîleya gula sor û bilêcanan (Paeoniaceae)
* Penthoraceae
* Peridiscaceae, tevlî Medusandraceae û *Soyauxia*
* Famîleya berbiran (Saxifragaceae)
* Tetracarpaeaceae

## Çavkanî

* Koma Saxifragales di APWebsite.

## Girêdanên derve

 Li Wikimedia Commons medyayên di warê Koma berbiran de hene.
* Eintrag im Tree of Life Projekt. Girêdana arşîvê 2012-05-27 li ser Wayback Machine (îngl.)
# Berberidopsidales

*Berberidopsis corallina*
**Berberidopsidales** komeke riwekan e, di nava riwekên kulîlkdar (Magnoliopsida) de cih digire. Komeke biçûk e, tenê 2 famîleyên riwekan girêdayî vê komê ne.

Di xwezayê de tenê li Şîle û Awistraliyayê tên dîtin lê niha li gelek cihan tên çandin. Riwekên wê, dar û devî ne. Pelên wan sade ne.

## Sîstematîk

Koma Berberidopsidales bi Santalales, Caryophyllales re lêzim e. 2 famîleyan dihewîne:

* Aextoxicaceae
* Berberidopsidaceae

## Çavkanî

* Kubitzki, K. *Flowering Plants, Eudicots*, Band 9 in der Reihe *The Families and Genera of Vascular Plants*, Springer Berlin Heidelberg, 2007, ISBN 978-3-540-32214-6
* Koma Berberidopsidales di APWebsite (îngl.)

## Girêdanên derve

 Li Wikimedia Commons medyayên di warê Berberidopsidales de hene.
# Koma mêxikan

Mêxika xalxalî, qerenfîla deqdeqî (*Dianthus deltoides*)
**Koma mêxikan**, koma qerenfîlan (Caryophyllales) komeke riwekan e. Di nava riwekên kulîlkdar (Magnoliopsida) cih digire. Di vê komê de, 33 famîle, 692 cins û kêmzêde 11.155 cureyên riwekan cih digirin. Riwekên xwarbar siyale, silk, bazû (dîw, silka biyanî), ribês hwd jî di vê komê de ne.

## Sîstematîk

* Achatocarpaceae
* Famîleya xişrûkên qeşayê, famîleya piştî nîvroyan (Aizoaceae)
* Famîleya boçika rovî, famîleya gihaxemriyan (Amaranthaceae) (tevlî Chenopodiaceae)
* Anacampserotaceae
* Ancistrocladaceae
* Asteropeiaceae
* Barbeuiaceae
* Famîleya siyaleya Malabarê (Basellaceae)
* Famîleya kaktûsan (Cactaceae)
* Famîleya mêxikan, famîleya qerenfîlan (Caryophyllaceae)
* Didiereaceae
* Famîleya pelçangilan (Dioncophyllaceae)
* Famîleya gihaxavan (Droseraceae)
* Famîleya pelxavan (Drosophyllaceae)
* Frankeniaceae
* Gisekiaceae
* Halophytaceae
* Limeaceae
* Lophiocarpaceae
* Microteaceae
* Famîleya zembereyan (Molluginaceae)
* Montiaceae
* Famîleya misînê frîşteyan (Nepenthaceae)
* Famîleya kulîlkên xasbaxçeyan, famîleya gulên Zînê (Nyctaginaceae)
* Physenaceae
* Phytolaccaceae
* Famîleya minaran (Plumbaginaceae), minar: Plumbago europaea
* Famîleya tirşo û rêwasan (Polygonaceae)
* Famîleya pirpîrînan (Portulacaceae)
* Rhabdodendraceae
* Sarcobataceae
* Simmondsiaceae
* Stegnospermataceae
* Talinaceae
* Tamaricaceae

## Çavkanî

* Philippe Cuénoud, Vincent Savolainen, Lars W. Chatrou, Martyn Powell, Renée J. Grayer, Mark W. Chase: *Molecular phylogenetics of Caryophyllales based on nuclear 18S rDNA and plastid rbcL, atpB, and matK DNA sequences.* In: *American Journal of Botany*, b. 89, Nr. 1, 2002, r. 132-144,
* Reto Nyffeler: *The closest relatives of Cacti: insights from phylogenetic analyses of chloroplast and mitochondrial sequences with special emphasis on relationships in the tribe Anacampseroteae*. In: *American Journal of Botany*, b. 94, Nr. 1, 2007, s. 89-101,
* G. Heubl, G. Bringmann, H. Meimberg: *Molecular phylogeny and character evolution of carnivorous plant families in Caryophyllales – Revisited.* In: *Plant Biology*, Band 8, Nr. 6, 2006, S. 821-830,
* Bastian Schäferhoff, Kai F. Müller, Thomas Borsch *Caryophyllales phylogenetics: disentangling Phytolaccaceae and Molluginaceae and description of Microteaceae as a new isolated family.* In: *Willdenowia - Annals of the Botanic Garden and Botanical Museum Berlin-Dahlem*, Band 39, Nr. 2, 2009, S. 209-228, DOI: 10.3372/wi.39.39201.
* Koma mêxixan APWebsite (îngl.)

## Girêdanên derve

 Li Wikimedia Commons medyayên di warê Koma mêxikan de hene.
* Ausführliche Beschreibung der Ordnung beim Botanischen Institut der Uni Hamburg Girêdana arşîvê 2011-01-16 li ser Wayback Machine (almanî)
* Der Stammbaum der Caryophyllales im Tree of Life Projekt (îngilîzî) Girêdana arşîvê 2013-06-04 li ser Wayback Machine
* Pressemitteilung Girêdana arşîvê 2015-06-09 li ser Wayback Machine der FU Berlin zur Neubeschreibung der Microteaceae (almanî)
# Koma gindorikên keyan

Gûayak (*Guajacum officinale*), îlustrasyon
**Koma gindorikên keyan** (Zygophyllales) komeke riwekan e. Riwekên wê giha, devî yan darokî ne.

## Sîstematîk

Di koma gindorikên keyan de 2 famîle hene:

* Famîleya pelgerdeniyan (Zygophyllaceae)
* Krameriaceae

## Çavkanî

* Koma gondorikên keyan, Zygophyllales di APWebsite (îngilîzî)

## Girêdanên derve
# Famîleya pelgerdeniyan

Fagonia laevis
**Famîleya pelgerdeniyan(Zygophyllaceae)* famîleyeke riwekan e, di koma gindorikên keyan (Zygophyllales) de cih digire. Hin endamên vê malbata bo baxçevanî û xemlê tên çandin.

## Sîstematîk

Malbata Zygophyllaceae ji avhewaya tropîk û subtropîk hez bike jî, li pirraniya parzemînan digihê. Sala 1814'ê ji aliyê Robert Brown ve bi navê „Zygophylleae“ di *A Voyage to Terra Australis*, 2, r. 545'ê de hatiye binavkirin. Navên din ên vê famîleyê, Balanitaceae M.Roem. û Tribulaceae Trautv. ne.

Engler (1931) û Scholz (1964) Zygophyllaceae di bin heft binekom û rêzeke şax û bineşaxê de rêz kirine. Îro di bin pênc binekom, 25 heya 27 cins, 240 heya 285 cureyan de tê ravekirin û rêzkirin:

* Binekoma Larreoideae Sheahan & Chase: Bi qasî 5-7 cins û bi qasî 30 cureyan li DYA, Meksîk heya başûrê Amerîkayê:
	+ *Bulnesia* Gay (itevlî *Gonoptera* Turcz.): Bi qasî 8 cureyan li başûrê Amerîkayê.
	+ *Guaiacum* L. (Guajacum L. orth. var.): Bi qasî 4-6 cureyan, li deverên tropîk.
	+ *Larrea* Cav. (tevlî *Covillea* Vail, *Neoschroetera* Briq., *Schroeterella* Briq.): 5 cure.

*Balanites roxburghii*
*Kallstroemia grandiflora*
* + *Metharme* Phil. ex Engl.: Tekane cure:
		- *Metharme lanata* Phil.
	+ *Pintoa* Gay: Tekane cure:
		- *Pintoa chilensis* Gay.
	+ *Plectrocarpa*: 2-3 cure li Arjentînê.
	+ *Porlieria* Ruiz & Pav.: 5 cure.
* Binekoma Morkillioideae Rose & J.H.Painter: 3 cins, 4 cure li bakurê Amerîkayê:
	+ *Morkillia* Rose & J.H.Painter (inklusive *Chitonia* Moc. & Sessé): 2 cure li Mexiko.
	+ *Sericodes* A.Gray.
	+ *Viscainoa* Greene: Tekane cure:
	+ *Viscainoa geniculata*  Greene: Li bakurê Amerîkayê.
* Binekoma Seetzenioideae: Tekane cins:
	+ *Seetzenia* R.Br. ex Decne.: Tekane (carnan cot) cure:
		- *Seetzenia lanata* (Willd.) Bullock: Li bakurê Afrîka, Kurdistan heya Efxanistanê cihwar e.
* Binekoma Tribuloideae D.H.Porter: Li seranser erdxanê (dinya) bi qasî 6 cins, 63 cure:
	+ *Balanites* Delile
	+ *Kallstroemia* Scop. (tevlî *Ehrenbergia* Mart.): Bi qasî 17 cureyan.
	+ *Kelleronia* Schinz
	+ *Neoluederitzia* Schinz: Tekane cure:
		- *Neoluederitzia sericeocarpa*
	+ *Sisyndite* E.Mey. ex Sond.: Tekane cure:
		- *Sisyndite spartea* E.Mey. ex Sond.
	+ *Tribulopis* R.Br. (*Tribulopsis* R.Br., orth. var.): Bi qasî 6 cureyan li Aeistraliyayê.
	+ Gurzdirî, tompizdirî (*Tribulus* L.): Bi qasî 15 heya 25 cureyan li Ewrasya, Kurdistan, Afrîka û Awistraliyayê.
* Binekoma Zygophylloideae: Li herêmên avhewaya wê germ in, li cihên kêmavî 137 cure:
	+ *Augea* Thunb.: Tekane cure:
		- *Augea capensis* Thunb.
	+ *Fagonia* L.: Bi qasî 34 (heya 45) cureyan.
	+ *Melocarpum* (Engl.) Beier & Thulin: 2 cure:
	+ *Roepera* A.Juss.
	+ *Tetraena* Maxim.: Tekane cure:
		- *Tetraena mongolica* Maxim.
	+ Pelgerdenî (*Zygophyllum* L.): (tevlî *Halimiphyllum* (Engl.) Boriss., *Miltianthus* Bunge, *Sarcozygium* Bunge) Bi qasî 100 heya 120 cureyan. Vê binekomê navê xwe daye famîleyê jî.

## Çavkanî

* Famîleya Zygophyllaceae di APWebsite. (ne bi kurdî ye)
# Koma germeşoyan

Germeşoya jirêzê (*Euonymus europaeus*), Îlustrasyon.
**Koma germeşoyan** (Celastrales) komeke riwekan e, li ser riwekên kulîlkdar tê hejmartin. Riwekên wê darokî yan giha ne.

## Sîstematîk

Koma germeşoyan (Celastrales) komeke biçûk e, 2 famîleyên wê hene:

* Famîleya germeşoyan (Celastraceae)
* Lepidobotryaceae

## Referans

* Kom di APWebsite.
* Agahî ji Botanischen Garten Tübingen. (almanî)

## Girêdanên derve

 Li Wikimedia Commons medyayên di warê Koma germeşoyan de hene.
# Koma tirşengan

Tirşenga daristanê (*Oxalis acetosella*), îlustrasyon
**Koma tirşengan**, **koma keta şêran**, **koma nefeltirşan** (Oxalidales) komeke riwekan e, di nava riwekên kulîlkdar (Magnoliopsida) de cih digire.

Endamên vê komê ji derve pirr naşibin hevûdu lê lêkolînên molekûlargenetîkê dupat kiriye ku lêzim in, ji heman bingehê ne. Di vê komê de cinsê herî mezin tirşeng (*Oxalis*) ku nêzîkî 800 cureyên wê hene. Bi giştî jî 1800 cureyên riwekan dihewîne. Oxalidales cara pêşîn sala 1927'ê ji aliyê August Heintze ve hatiye binavkirin û bikategorîkirin. Lê paşê ji nû ve hatiya sîstametîzekirin.

## Sîstematîk

Famîleyên di koma tirşengê de cih digirin:

* Brunelliaceae
* Connaraceae
* Famîleya bêdrokên Ehremên (Cephalotaceae)
* Famîleya bizî û darkevçiyan (Cunoniaceae)
* Elaeocarpaceae
* Huaceae
* Famîleya tirşengan (Oxalidaceae)

## Referans

* Merran L. Matthews, Peter K. Endress: *Comparative floral structure and systematics in Oxalidales (Oxalidaceae, Connaraceae, Brunelliaceae, Cephalotaceae, Cunoniaceae, Elaeocarpaceae, Tremandraceae)* Di: *Botanical Journal of the Linnean Society*, 140, 2002, r. 321–381.
* Agahî li ser komê, di APWebsite

## Girêdanên derve

 Li Wikimedia Commons medyayên di warê Koma tirşengan de hene.