# Famîleya gafiş û melvaşan

Gafişa xalxalî (*Gentiana punctata*)
**Famîleya gafiş û melvaşan** (Gentianaceae) famîleyeke riwekan e. Di desteya Gentianales de cih digire. Bi qasî 80 heya 87 cure, 900 heya 1655 cureyên vê malbatê hene. Li Kurdistanê jî hin cureyên wê diçên. Riwekên dusalane û pirrsalane ne. Hin cureyên devî û dar, yên din giha ne.

Kulîlka *Sabaea exacoides*.
*Ixanthus viscosus*.
*Sabatia stellaris*.
Melvaşa belgmezin (*Blackstonia perfoliata*).
*Eustoma grandiflorum*
Kulîlka *Orphium frutescens*.
Parçeya kulîlka *Frasera albomarginata*.
*Halenia rhyacophila*.
Kulîlka Mamîrana ewropayî (*Lomatogonium carinthiacum*).
Gafişa hediyî (*Gentianopsis ciliata*)
Gafişa avevekê (*Swertia perennis*)
*Anthocleista djalonensis* riwekeke darî ye.
## Sîstematîk

Famîle sala 1789'ê bi navê „Gentianae“ ji aliyê Antoine Laurent de Jussieu ve, di *Genera Plantarum*, rûpel 141'ê de hatiye binavkirin. Navên din ên vê famîleyê: Chironiaceae Bercht. & J.Presl, Coutoubeaceae Mart., Potaliaceae Mart., Saccifoliaceae Maguire & Pires în. Îro tenê û bêhtir Gentianaceae tê bikaranîn.

Di vê famîleyê de 6 şax, 80 heya 87 (heya 95) çîn û 900 heya 1665 cure hene:

* Şaxa Saccifolieae (Maguire & Pires) Struwe, Thiv, V.A.Albert & Kadereit: 4-5 çîn, 19 cure:
	+ *Curtia* Cham. & Schltdl.: 6-10 cure.
	+ *Hockinia* Gardner: Tenê cureyek:
		- *Hockinia montana* Gardner:
	+ *Saccifolium* Maguire & Pires: Cureyek:
		- *Saccifolium bandeirae* Maguire & Pires
	+ *Tapeinostemon* Benth.: Bi qasî 7 cureyan.
	+ *Voyriella* Miq.: Tenê 2 cure:
		- *Voyriella parviflora* (Miq.) Miq. (Syn.: *Voyria parviflora* Miq., *Voyriella oxycarpha* Sandwith)
* Şaxa Exaceae Colla: 6 çîn û 165 cure:
	+ *Cotylanthera* Blume: 4 cure.
	+ Bitterblatt (*Exacum* L.): 65 cure.
	+ *Gentianothamnus* Humbert: Cureyek:
		- *Gentianothamnus madagascariensis* Humbert.
	+ *Ornichia* Klack.: 3 cure.
	+ *Sebaea* Sol. ex R.Br.: 60-100 cure.
	+ *Tachiadenus* Griseb.: Bi qasî 11 cureyan.
* Şaxa Chironieae (G.Don) Endlicher: Du bineşax, 26 çîn û bi qasî 159 cure:
Bineşaxa Chironiinae:
	+ *Bisgoeppertia* Kuntze: 2 cure.
	+ Gafişa tehl (*Blackstonia* Huds.): 4 cure.
	+ Talik, talî, tehlî (*Centaurium* Hill): Bi qasî 20 cureyam.
	+ *Chironia* L.: 15 cure.
	+ *Cicendia* Adans.: Tenê 2 cure.
	+ Gafişa çayirê (*Eustoma* Salisb.): 3 cure.
	+ *Exaculum* Caruel: 2 cure:
		- *Exaculum pusillum* (Lam.) Caruel
	+ *Geniostemon* Engelm. & A.Gray: 5 cure.
	+ *Gyrandra* Griseb.: 5 cure.
	+ *Ixanthus* Griseb.: Tenê cureyek:
		- Gafiaşa kanaryayî (*Ixanthus viscosus* (Sm.) Griseb.)
	+ *Orphium* E.Mey.
	+ *Sabatia* Adans.
	+ *Schenkia* Griseb.
	+ *Zeltnera* G.Mans.
	+ *Zygostigma* Griseb.
		- *Zygostigma australe* (Cham. & Schltdl.) Griseb.Bineşaxa Canscorinae
	+ *Canscora* Lam.
	+ *Cracosna* Gagnep.
	+ *Hoppea* Willd.
	+ *Microrphium* C.B.Clarke
	+ *Phyllocyclus* Kurz
	+ *Schinziella* Gilg
		- *Schinziella tetragona* (Schinz) GilgBineşaxa Coutoubeinae
	+ *Coutoubea* Aubl.
	+ *Deianira* Cham. & Schltdl.
	+ *Schultesia* Mart.
	+ *Symphyllophyton* Gilg
	+ *Xestaea* Griseb.
		- *Xestaea lisianthoides* Griseb.
* Şaxa Helieae Gilg: 22 çîn û nêzîkî 190 cure:
	+ *Adenolisianthus* (Progel) Gilg: Tenê cureyek:
		- *Adenolisianthus arboreus* (Spruce ex Progel) Gilg (Syn.: *Lisianthus arboreus* Spruce ex Progel, *Helia arborea* (Spruce ex Progel) Kuntze, *Irlbachia alata* subsp. *arborea* (Spruce ex Progel) J.G.M.Pers. & Maas, *Chelonanthus fruticosus* Maguire & Boom)
	+ *Aripuana* Struwe, Maas, & V.Albert: Tenê cureyek:
		- *Aripuana cullmaniorum* Struwe, Maas, & V.Albert
	+ *Calolisianthus* Gilg: Bi qasî 6 cureyan.
	+ *Celiantha* Maguire: Tenê 3 cure.
	+ *Chelonanthus* Gilg: Bi qasî 7 cureyan.
	+ *Chorisepalum* Gleason & Wodehouse: 5 cure.
	+ *Helia* Mart.: Tenê 2 cure.
	+ *Irlbachia* Mart.: Bi qasî 9 cureyan.
	+ *Lagenanthus* Gilg: Tenê cureyek:
		- *Lagenanthus princeps* (Lindl.) Gilg (Syn.: *Lehmanniella princeps* (Lindl.) J.E.Simonis ex P.J.M.Maas, *Lisianthus princeps* Lindl.)
	+ *Lehmanniella* Gilg: Tenê 2 cure.
	+ *Macrocarpaea* (Griseb.) Gilg: Bi qasî 90 heya 95 cureyan.
	+ *Neblinantha* Maguire: Tenê 2 cure.
	+ *Prepusa* Mart.: Bi qasî 5 cureyan.
	+ *Purdieanthus* Gilg: Tenê cureyek:
		- *Purdieanthus pulcher* (Hook.) Gilg (Syn.: *Lehmanniella pulchra* (Hook.) Simonis ex. P.J.M.Maas, *Lisianthius pulcher* Hook.)
	+ *Rogersonanthus* Maguire & B.M.Boom: Tenê 3 cure.
	+ *Senaea* Taub.: Tenê cureyek:
		- *Senaea coerulea* Taub.
	+ *Sipapoantha* Maguire & B.M.Boom: Tenê cureyek:
		- *Sipapoantha ostrina* Maguire & B.M.Boom
	+ *Symbolanthus* G.Don: Bi qasî 30 cureyan.
	+ *Tachia* Aubl.: Bi qasî 10 cureyan.
	+ *Tetrapollinia* Maguire & B.M.Boom: Tenê cureyek:
		- *Tetrapollinia caerulescens* (Aubl.) Maguire & B.M.Boom
	+ *Wurdackanthus* Maguire: Tenê 2 cure.
	+ *Zonanthus* Griseb.: Cureyek.
		- *Zonanthus cubensis* Griseb.: Welatê wê Kûba ye.
* Şaxa Potalieae Reichenbach: 3 bineşax, 13 çîn, 154 cure:
Bineşaxa Potaliinae: Bi 3 çînan:
	+ *Anthocleista* R.Br.
		- *Anthocleista djalonensis* A.Chev.
	+ *Fagraea* Thunb.
	+ *Potalia* Aubl.Bineşaxa Faroinae: 9 çîn:
	+ *Congolanthus* A.Raynal
		- *Congolanthus longidens* (N.E.Br.) A.Raynal
	+ *Djaloniella* P.Taylor
		- *Djaloniella ypsilostyla* P.Taylor
	+ *Enicostema* Blume
	+ *Faroa* Welw.
	+ *Karina* Boutique
		- *Karina tayloriana* Boutique
	+ *Neurotheca* Salisb. ex Benth. in Benth. & Hook. f.
	+ *Oreonesion* A.Raynal
		- *Oreonesion testui* A.Raynal
	+ *Pycnosphaera* Gilg
	+ *Urogentias* Gilg & Gilg-Ben.
		- *Urogentias ulugurensis* Gilg & Gilg-Ben.Bineşaxa Lisianthiinae
	+ *Lisianthius* P.Browne (Syn.: *Lisianthus* P.Browne, orth. var., *Lecanthus* Griseb., *Leianthus* Griseb.
* Şaxa Gentianeae Colla: 2 bineşax, 17 çîn û bi qasî 950 cure:
Bineşaxa Gentianinae: 3 çînên wê hene:
	+ *Crawfurdia* Wall.
	+ Gafiş (*Gentiana* L.): Bi qasî 360 cureyan.
	+ *Tripterospermum* BlumeSubtribus Swertiinae: Mit dreizehn Gattungen:
	+ *Bartonia* H.L.Mühl. ex Willd.
	+ Gafişa bejnbihost (*Comastoma* (Wettst.) Toyok.): Bi qasî 7 heya 25 cureyan.
	+ *Frasera* Walter: Mit etwa 15 Arten.
	+ Gafişa çeleng (*Gentianella* Moench): Bi qasî 250 cureyan.
	+ Gafişa birêşî (*Gentianopsis* Ma): Bi qasî 16 heya 24 cureyan:
	+ *Halenia* Borkh.
	+ *Jaeschkea* Kurz
	+ *Latouchea* Franch.
		- *Latouchea fokienensis* Franch.
	+ Mamîrana kevînîşan (*Lomatogonium* A.Braun): Bi qasî 21 cureyan:
	+ *Megacodon* (Hemsl.) Harry Sm.
	+ *Obolaria* L.
	+ *Pterygocalyx* Maxim.
		- *Pterygocalyx volubilis* Maxim.
	+ Gafişa avevekê (*Swertia* L.): Bi qasî 135 cureyan.
		- Gafişa avevekê (*Swertia perennis* L.)
	+ *Veratrilla* Baill. ex Franch: Tenê 2 cure.
* li ser ti şaxekê nehatiye hejmartin:
	+ *Voyria* Aubl.: Bi qasî 19 cureyan.
		- *Voyria tenella*

Hin çînên vê malbatê li ser famîleya loganyayan jî tên hejmartin.

## Çavkanî

* Famîleya Gentianaceae di APWebsite. (ne bi kurdî ye)

## Girêdanên derve

 Li Wikimedia Commons medyayên di warê Famîleya gafiş û melvaşan de hene.
* Agahî li ser famîleyê di Western Australian Flora de. Girêdana arşîvê 2012-10-24 li ser Wayback Machine (îngl.)