# Zimanên îranî

| Zimanên Îranî
 |
| --- |
| Zimanên Arî
 |
| Welatên lê tê axaftin
 |  Îran  Kurdistan  Efxanistan  Pakistan  Îraq  Sûrî  Rojava  Ermenistan  Azerbaycan  Başûrê Alanistanê  Gurcistan  Rûsya  Tirkmenistan  Ûzbekistan  Tacîkistan  Hindistan  Qazaxistan  Çîn
 |
| Herêm
 | Êranax (Ariyanem) Anatolya
 |
| Axiverên zimanê zikmakî
 |  |
| Malbata zimanî
 | Zimanên hind û ewropî
* Zimanên hind û îranî
	+ Zimanên Îranî
 |
| Awayên kevn
 |
| Zarava
 | Rojavayî Rojhilatî
 |
| Rewşa fermî
 |
| Welatên lê zimanê fermî ye
 |  Îran  Efxanistan  Tacîkistan  Başûrê Alanistanê  Îraq
 |
| Cihê lê zimanê kêmnetewe
 |  Ermenistan  Rûsya
 |
| Sazkerên zimên
 |  |
| Kodên zimanî
 |
| ISO 639-1
 | ira |
| ISO 639-3
 | –
 |
|  |

**Zimanên îranî** şaxeke ji malbata zimanên hind û ewropî ye ku tê texmînkirin li tevahiya cîhanê ji aliyê 200 milyon kesan ve tê axaftin. Di nav vê komê de zimanên wekê zimanê kurdî, farisî, peştoyî û zimanê tacîkî hene.

## Cihêkirin bi erdnigarî

Mirov dikare zimanên îranî têxe du cihan: yê rojhilat û yê rojava; her yek ji wan jî cardin têxe du cihan: yê bakur û yê başûr.

### Cihêtiya dengan di zimanên îranî yên rojava û zaraveyên kurdî

| Îranî a Kevn | Partî | Goranî | Zazakî | Talî | Semnanî | Zaraveyên Hezarî | Zaraveyên Navend | Beluçî | Kurmancî | Farisî
 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| \*ś/ź | s/z | s/z | s/z | s/z | s/z | s/z | s/z | s/z | s/z | s/z | h/d
 |
| \*č | -ž- | -ž- | -ž- | -ǰ- | -ž- | ǰ.ž | -ǰ- | ǰ.ž.z | -č- | -ž- | -z-
 |
| \*ǰ | ž | ž | ž (y-) | ǰ | ž | ǰ.ž | ǰ (z-) | ǰ.ž.z | ǰ | -ž- | z
 |
| \*thr | hr | (ya)r | (h)r | (hī)r | (h)\*r | (h)r | r | r | s | s | s
 |
| \*d | b | b | b | b | b | b | b | b | b(?) | d | d
 |

### Zimanên îranî yên rojhilat

**Bakûr**

1. Avestayî (*mirî ye*; wateya olî heye)
2. Xwarizmî (*mirî ye*)
3. Baktrî (*mirî ye*)
4. Sogdî (*mirî ye*; Zaraveyên wê: Xiristiyan, Budî, Mana) --> Yagnobî (li Tacikistan)
5. Sikitî (*mirî ye*), Sarmatî (*mirî ye*), Alanî,
6. Osetî (Zaraveyên wê: Îron, Dîgoron)

**Başûr**

1. Muncî, Sanglexî, Îşkaşmî, Zebakî, Sarikolî, Şugnî, Ruşanî, Yazgulamî, Waxî, Yidga, Wanecî
2. Sakî (*mirî ye*; Zaraveyên wê: Xotî û Tumşuqî )
3. Peşto

### Zimanên îranî yên rojava

**BakurGotara bingehîn: Zimanên îranî yên bakur-rojava*
Partî (*mirî ye*)

1. Urmûrî, Paraçî
2. Darî ya Zerdeştan (ne Darî ya Efxanistanê ye)
3. Kurdî: hewramî, kurmancî, kelhûrî, lekî, soranî
4. Başkurdî
5. Zazaki ,
6. Semnanî, sengeserî
7. Gîlekî, mazenderanî, şehmîrzadî
8. Belûçî
9. Talişî, herzanî

**Başûr**

1. Farisiya kevn (*mirî ye*)
2. Farisiya pehlevî
3. Farisî (zarave: zimanê nivîsê darî, tacîkî, hazaragî)
4. Lorî, bextiyarî
5. Tatî bi tatiya cihûdan
6. Fars, larî (laristanî), başkardî

## Cihêkirina dîrokî û erdnigarî

dabeşkirina genetîkî ya zimanên îranî
### Zimanên îranî yên nû

Yên ku Îro tên axaftin:

**Bakûrê Rojhilat Osetî li Qefqasya
* Yagnobî (Tacikistan)

**Başûrê Rojhilat Peşto (Efxanistan, Pakistan)
* Zimanên Pamîr: Şugnî, Oroşorî, Bartangî, Roşanî, Sarikolî, Yazgulamî; Zengleçî, Îşkaşmî, Waxî; Muncî, Yidga; Wanecî (Tacîkistan)

**Bakûrê Rojava Zimanê kurdî bi zaraveyên:
	+ Kurmancî (Tirkiye, Iraq, Sûrî, Îran, kevnekomarên Yekîtiya Sovyetê)
	+ Soranî (Iraq, Îran)
	+ Hewramî, Bacelanî, Şebekî, Sarlî (Iraq û Îran)
	+ Dimilî (Tirkiye)
	+ Kelhûrî (Îran û Iraq)
	+ Lekî (Îran, Tirkiye)

**Başûrê Rojava Farisî, an Tacîkî (Efxanistan, Îran, Tacîkistan)
	+ Zimanê nivîsînê yê Farisî: Darî
* Tatî
* Lorî

### Zimanên îranî yên nîvkevn

* Partî
* Pehlewî
* Sogdî
* Xwarizmî
* Baktrî
* Sakî
* Osetî)

### Zimanên îranî yên kevn

Zimanên îranî yên kevn ji 5000 hate 1000 (b.z.) hatin axaftin.

* Farisiya kevn
* Avestî
* Medî

Di lêkolînên nû yên Nicholas Sims-Williams ji Zanîngeha Londonê hat dîtin ku Avestî zimanê herî kevn e.

Yên din ji wî peyda bûne.

## Tabloya peyvên zimanên îranî

| Îngilîzî
 | Kirmanckî
 | Kurmancî/Soranî
 | Peşto
 | Belûçî
 | Mazenderanî
 | Farsî
 | Pehlevî
 | Partî
 | Farsiya kevn
 | Avestayî
 | Osetî
 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| beautiful | rind
 | rind,bedew, delal/cwan
 | ʂkulai/xkulai, ʂɑjista/xɑjista | sharr, soherâ
 | ṣəmxâl/ Xəş-nəmâ
 | zibâ/ xuš-chehreh
 | hučihr, hužihr
 | hužihr
 | naiba
 | vahu-, srîra
 | ræsughd
 |
| blood | gunî
 | xwîn, xûn/xwên
 | wina | hon
 | xun
 | xūn
 | xōn
 | gōxan
 |  | vohuni-
 | tug
 |
| bread | nan
 | nan
 | ɖoɖəi, nəɣɑn | nân, nagan
 | nûn
 | nân
 | nân
 | nân
 |  |  | dzul
 |
| bring | ardene
 | anîn/hênan/weranîn, hawirdin
 | rɑ wɺ̡əl | âurten, yārag, ārag
 | biyârden
 | âvardan/biyar
 | âwurdan, āwāy-, āwar-, bar-
 | āwāy-, āwar-, bar-
 | bara-
 | bara, bar-
 | xæssyn
 |
| brother | bira
 | bira, brader
 | wror | brāt, brās
 | birâr
 | barādar
 | brād, brâdar
 | brād, brādar
 | brâtar
 | brâtar-
 | æfsymær
 |
| come | amayene
 | hatin/wara
 | rɑ tləl | āhag, āyag
 | Biyamona, enen
 | âmadan
 | âmadan, awar
 | awar, čām
 | ây-, âgam
 | âgam-
 | cæwyn
 |
| cry | berbayene
 | girîn
 | ʒaɺ̡əl | greewag, greeten
 | bərmə/ qâ
 | geristan/geryeh
 | griy-, bram-
 |  |  |  | kæwyn
 |
| dark | tarî
 | tarî/tarîk
 | tjɑrə | thár
 | siyo
 | târîk
 | târīg/k
 | târīg, târēn
 |  | sâmahe, sâma
 | tar
 |
| daughter/girl | kêna
 | keç, qîz, dot/kiç, kîj, kenîşk
 | lur | dohtir, duttag
 | kijâ/ dether
 | doxtar
 | duxtar
 | duxt, duxtar
 |  | duxδar
 | čyzg (Iron), kizgæ (Digor)
 |
| day | roce/roje/roze
 | roj
 | wrad͡z | roç
 | rezh
 | rûz
 | rōz
 |  | raucah-
 | raocah-
 | bon
 |
| do | kerdene
 | kirin/kirdin
 | kawəl | kanag, kurtin
 | hâkerden
 | kardan
 | kardan
 | kartan
 | kạrta-
 | kәrәta-
 | kænyn
 |
| door | çeber
 | derî, derge/derke, derga
 | war, daɺ̡a | gelo, darwāzag
 | bəli
 | dar
 | dar
 | dar, bar
 | duvara-
 | dvara-
 | dwar
 |
| die | merdene
 | mirin/mirdin
 | mrəl | mireg
 | mərnen
 | murdan
 | murdan
 |  | mạriya-
 | mar-
 | mælyn
 |
| donkey | her
 | ker
 | xar | her
 | xar
 | xar
 | xar
 |  |  |  | xæræg
 |
| egg | hak
 | hêk/hêlke
 | hagəi | heyg, heyk
 | merqâna
 | toxm
 | toxmag, xâyag
 | taoxmag, xâyag
 |  | taoxma-
 | ajk
 |
| earth | êrd
 | erd, zemîn/herd
 | zməka | zemin
 | zemi
 | zamin
 | zamīg
 | zamīg
 | zam-
 | zãm, zam, zem
 | zæxx
 |
| evening | şan
 | êvar/êware
 | mɑʂɑm/mɑxɑm | begáh
 | nəmâşun
 | begáh
 | sarshab
 | êbêrag
 |  |  | izær
 |
| eye | çim
 | çav/çaw
 | stərga | ch.hem, chem
 | bəj, Çəş
 | chashm
 | chašm
 | chašm
 | čaša-
 | čašman-
 | cæst
 |
| father | pî
 | bav/bab, bawk
 | plɑr | pit, piss
 | piyer
 | pedar
 | pidar
 | pid
 | pitar
 | pitar
 | fyd
 |
| fear | ters
 | tirs
 | vera, tars | turs, terseg
 | təşəpaş
 | tars
 | tars
 | tars
 | tạrsa-
 | tares-
 | tas
 |
| fiancé | waşte
 | dezgîran
 | t͡ʃanɣol | nām zād
 | xasgar
 | nâm-zad
 | -
 | -
 |  |  | usag
 |
| fine | weş
 | xweş
 | ʂa/xa | wash, hosh
 | xaar
 | xosh
 | dârmag
 |  |  | srîra
 | xorz / dzæbæx
 |
| finger | gişt
 | til/qamik, engust
 | gwəta | lenkutk, mordâneg
 | angoos
 | angošt
 | angust
 |  |  | dišti-
 | ængwyldz
 |
| fire | adir
 | agir/awir, agir
 | or | âch, âs
 | tesh
 | âtaš, âzar
 | âdur, âtaxsh
 | ādur
 | âç-
 | âtre-/aêsma-
 | art
 |
| fish | mase
 | masî
 | kab | mâhi, mâhig
 | mahi
 | mâhi
 | mâhig
 | mâsyâg
 |  | masya
 | kæsag
 |
| food / eat | werdene
 | xwarin/xwardin
 | xoɺ̡ə / xwaɺ̡əl | warag, warâk
 | Xərak/ xəynen
 | Gaza / xordan
 | parwarz / xwâr, xwardīg
 | parwarz / xwâr
 |  | hareθra / ad-, at-
 | xærinag
 |
| go | şîyayene
 | çûn
 | tləl | jwzzegh, shutin
 | shunen / burden
 | raftan
 | raftan, shudan
 | ay-
 | ai-
 | ay-, fra-vaz
 | cæwyn
 |
| god | heq
 | xwedê/xwa
 | xwdai | hwdâ
 | homa, xəda
 | khodâ
 | bay, abragar
 |  | baga-
 | baya-
 | xwycaw
 |
| good | rind
 | baş, rind/baş, çak
 | ʂə/xə | jawáin, šarr
 | xâr
 | xub / nîuū
 | xūb, nêkog
 |  | vahu-
 | vohu, vaŋhu-
 | xorz
 |
| grass | vaş
 | giya/gya
 | wɑʂə/wɑxə | rem, sabzag
 |  | sabzeh, giyâh
 | giyâ
 | dâlūg
 |  | urvarâ
 | kærdæg
 |
| great | girs / pîl
 | mezin, gir/gewre, mezin
 | loj, ɣwara | mastar, mazan
 | gat, belang, pila
 | bozorg
 | wuzurg, pīl
 |  | vazraka-
 | uta-, avañt
 | styr
 |
| hand | dest
 | dest
 | lɑs | dast
 | dess
 | dast
 | dast
 | dast
 | dasta-
 | zasta-
 | k'ux / arm
 |
| head | ser
 | ser
 | sar, kakaɺ̡ai | saghar
 | kalə
 | sar, kalleh
 | sar
 |  |  | sairi
 | sær
 |
| heart | zerre
 | dil/dill
 | zɺ̡ə | dil, hatyr
 | dil/dill
 | del
 | dil
 | dil
 |  | aηhuš
 | zærdæ
 |
| horse | estor
 | hesp/esp
 | ɑs | asp
 | istar
 | asp, astar
 | asp, stōr
 | asp, stōr
 | aspa
 | aspa-
 | bæx
 |
| house | keye
 | mal/mall, xanu
 | kor, xuna | log, dawâr
 | səre
 | xâneh
 | xânag
 |  |  | demâna-, nmâna-
 | xædzar
 |
| hunger | vêşan
 | birçîtî/birsêtî
 | lwəʐa/lwəga | shudhagh
 | veyshna
 | gorosnegi
 | gursag, shuy
 |  |  |  | stong
 |
| language (also tongue)
 | ziwan, zon
 | ziman/ziman, ziwan
 | ʒəba | zevân, zobân
 | ziwân
 | zabân
 | zuwân
 | izβân
 | hazâna-
 | hizvâ-
 | ævzag
 |
| laugh | huyayene
 | kenîn/pêkenîn, kenîn
 | xandəl | khendegh, hendeg
 |  | xandidan
 | xandīdan
 |  | karta
 | Syaoθnâvareza-
 | xudyn
 |
| life | jewiyaene
 | jiyan
 | ʒwandun | zendegih, zind
 |  | zendegi
 | zīndagīh, zīwišnīh
 | žīwahr, žīw-
 |  | gaêm, gaya-
 | card
 |
| man | merd
 | mêr/ pyaw
 | saɺ̡ai, meɺ̡ə | merd
 | merd
 | mard
 | mard
 | mard
 | martiya-
 | mašîm, mašya
 | adæjmag
 |
| moon | aşme
 | heyv/mang
 | spoʐmai/spogmai, mjɑʃt | máh
 | mithra
 | mâh
 | māh
 | māh
 | mâh-
 | måŋha-
 | mæj
 |
| mother | maye
 | dayik, mak
 | mor | mât, mâs
 | mâr
 | mâdar
 | mādar
 | mādar
 | mâtar
 | mâtar-
 | mad
 |
| mouth | fek
 | dev, fek/dem
 | xwlə | dap
 |  | dahân
 | dahân, rumb
 |  |  | åŋhânô, âh, åñh
 | dzyx
 |
| name | name
 | nav/naw
 | num | nâm
 | num
 | nâm
 | nâm
 |  | nâman
 | nãman
 | nom
 |
| night | şewe
 | şev/şew
 | ʃpa | šap, shaw
 | sheow
 | shab
 | shab
 |  | xšap-
 | xšap-
 | æxsæv
 |
| open | akerdene
 | vekirin/kirdinewe
 | prɑnistəl, xlɑsawəl | pabožagh, paç
 | vâ-hekârden
 | bâz-kardan
 | abâz-kardan
 |  | būxtaka-
 | būxta-
 | gom kænyn
 |
| peace | kotpy
 | aştî, aramî
 | roɣa | ârâm
 |  | âshti, ârâmeš, ârâmî
 | âštih, râmīšn
 | râm, râmīšn
 | šiyâti-
 | râma-
 | fidyddzinad
 |
| pig | xoz
 | beraz, xinzîr
 | xug, seɖar | khug
 | xi
 | xūk
 | xūk
 |  |  | hū
 | xwy
 |
| place | ja
 | cih/jê
 | d͡zɑj | hend, jâgah
 |  | jâh/gâh
 | gâh
 | gâh
 | gâθu-
 | gâtu-, gâtav-
 | ran
 |
| read | wendene
 | xwendin/xwêndin
 | lwastəl | wánagh
 | baxinden
 | xândan
 | xwândan
 |  |  |  | kæsyn
 |
| say | vatene
 | gotin/witin, gutin
 | wajəl | gushagh
 | baotena
 | goftan, gap(-zadan)
 | guftan, gōw-, wâxtan
 | gōw-
 | gaub-
 | mrû-
 | dzuryn
 |
| sister | wae
 | xweh, xweşk, xoe
 | xor | gwhâr
 | xâxer
 | xâhar/xwâhar
 | xwahar
 |  |  | x ̌aŋhar- "sister"
 | xo
 |
| small | qic
 | biçûk
 | kut͡ʃnai, waɺ̡ukai, kam | gwand, hurd
 | pətik, bechuk, perushk
 | kuchak, kam, xurd, rîz
 | kam, rangas
 | kam
 | kamna-
 | kamna-
 | chysyl
 |
| son | qij, lac
 | kur, law/kurr
 | zoj | baç, phusagh
 | pisser
 | pesar, pûr, baça
 | pur, pusar
 | puhr
 | puça
 | pūθra-
 | fyrt
 |
| soul | gan
 | gan, gyan, rewan
 | arwɑ | rawân
 |  | ravân
 | rūwân, gyân
 | rūwân, gyân
 |  | urvan-
 | ud
 |
| spring | usar
 | bihar/behar
 | psarlai | bhârgâh
 | wehâr
 | bahâr
 | wahâr
 |  | vâhara-
 | θūravâhara-
 |  |
| tall | berz
 | bilind/berz
 | lwaɺ̡, d͡ʒəg | bwrz, buland
 |  | boland / bârez
 | buland, borz
 | bârež
 |  | barez-
 | bærzond
 |
| ten | des
 | deh/de
 | les | deh
 | da
 | dah
 | dah
 |  | datha
 | dasa
 | dæs
 |
| three | hîrê
 | sê, sisê
 | dre | sey
 | se
 | se
 | sê
 | hrē
 | çi-
 | θri-
 | ærtæ
 |
| village | dewe
 | gund/dê
 | kəlai | helk, kallag, dê
 | deh
 | deh, wis
 | wiž
 | dahyu-
 | vîs-, dahyu-
 | vîs
 | qæw
 |
| want | waştene
 | xwestin/wîstin
 | ɣuʂtəl/ɣuxtəl | lotagh
 | bexanen
 | xâstan
 | xwâstan
 |  |  |  | fændyn
 |
| water | owe
 | av/aw
 | obə | âp
 | ab
 | âb/aw
 | âb
 | âb
 | âpi
 | avô-
 | don
 |
| when | key
 | kengê/key, kengê
 | kəla | ked
 |  | kay
 | kay
 | ka
 |  | čim-
 | kæd
 |
| wind | va
 | ba
 | bɑd | gwáth
 | wâ
 | bâd
 | wâd
 |  |  | vâta-
 | dymgæ / wad
 |
| wolf | verg
 | gur/gurg
 | lewə, ʃarmuʂ/ʃarmux | gurkh
 | varg
 | gorg
 | gurg
 |  | varka-
 | vehrka
 | birægh
 |
| woman | ceniye
 | jin
 | ʂəd͡za/xəd͡za | jan
 | zhənya
 | zan
 | zan
 | žan
 |  | gǝnā, γnā, ǰaini-,
 | sylgojmag / us
 |
| year | serre
 | sal/sall
 | kɑl | sâl
 |  | sâl
 | sâl
 |  | θard
 | ýâre, sarәd
 | az
 |
| yes / no | ya / ne
 | erê, belê, a / na, no
 | ho (wo) / na, ja | ere / na
 |  | baleh, ârē, hā / na, nee
 | hâ / ney
 | hâ / ney
 | yâ / nay, mâ
 | yâ / noit, mâ
 | o / næ
 |
| yesterday | vizêr
 | duh/dwênê
 | parun | zí
 | direz
 | diruz
 | dêrûž
 |  | diya(ka)
 | zyō
 | znon
 |
| Îngilîzî
 | Kirmanckî
 | Kurmancî/Soranî
 | Peşto
 | Belûçî
 | Mazenderanî
 | Farsî
 | Pehlevî
 | Partî
 | Farsiya kevn
 | Avestayî
 | Osetî
 |

## Çavkanî

* Kümmel, Martin Joachim. "Areal developments in the history of Iranic: West vs. East." BOOK OF ABSTRACTS.