Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Festîval

**Festîval**, peyveke latînî ye û ji bo çalakiyên pîrozkirinê yên birêkûpêk tê bikaranîn. Di Kurdî de bo festîvalê cejn, îd, pîrozbahî tên bikaranîn.

Birêkûpêk ango divê pîrozkirin berdewam be û dem, cih an dîroka wê kivşe be yan bi biryarê were kivşekirin. Festîval pirranî ji bo pîrozbahiyên herêmî tê bikaranîn. Cara pêşîn di sedsala 12emîn de wekî bêje hatiye bikaranîn. Lê pîrozbahiyên mirovan gelek kevn in. Li Misira kevn pîrozbahiyên keyan (fîrawûn) navdar bûne.

## Cureyên festîvalan, cejnan

* Fîlmfestîval / Festîvalên fîlmên kurt
* Foodfestival ango festîvalên xwarinê
* Festîvalên hunerê
* Festîvalên wêjeyî
* Muzîkfestîval
* Sportfestival, festîvalên werzişê
* Festîvalên şanoyê
* Festîvalên dans û govendan
* Festîvalên taybet ên herêmî

## Festîvalên Kurdan

* Newroz
* Kosegelî (Gaxan, Kalê sersalê)
* Festîvala Ciwanan a Mazlum Doğan
* Festîvala Kurd li Ewropa
* Festîvala Zebeşan a Amedê
* Festîvala Mûnzûr
* Festîvala Girê Kox a Gimgimê
* Beranberdan

## Festîvalên olî

* Cejna Qurbanê
* Cejna Remezanê
* Noel (Krîstmas)
* Çarşemiya xêrê
# Afrîkaya Bakur

Nexşê Afrîkaya Bakur
**Afrîkaya Bakur** herêma bakura parzemîna Afrîkayê ku li bakurê çolê Saharayê ye.

## Erdnîgarî

Afrîkaya bakur dewletên Mexrib û Misir û hin caran jî Sûdanê vedigire. Li wir bi gelemperî Erebî tê axaftin û Ol jî bi gelemperî Îslam e.

Dewletên Afrîkaya Bakur wek Misir û Lîbya, polîtîkî hin caran li Rojhilata Navîn tê hejmertin. Bi rastî jî Nîvgirava Sîna (pişkî Misir) li asya dikeve.

## Dewletên Afrîkaya Bakur

* Misir (Paytext Qahîre)
* Cezayir (Paytext Cezayir (bajar))
* Lîbya (Paytext Trablûs)
* Maroko (Paytext Rabat)
* Sûdan (Paytext Xertûm) (bakura wê)
* Tûnis (Paytext Tûnis)
* Sahraya Rojava (Paytext El Ayûn, di kergera Fas de) (û Komara Demokratîk-Erebiya Sahara (KDES)) jî

Hin caran Etiyopya, Erître û Maûrîtanya jî ji wê navçe tê hejmertin. Lê bi gelemperî Erître û Etyopya wek li Afrîkaya Rojhilat, Maûrîtanya jî wek li Afrîkaya Rojhilat tê dîtîn.

## Girêdanên derve

* Afrîkaya Bakur Girêdana arşîvê 2010-01-13 li ser Wayback Machine
* Rojhelat, Afrîkaya Bakur û Sahara
# Dirustiya siyasî

**Dirustiya siyasî** têgihek ji bo wesfa ziman, siyaset, an tedbîrên ku mebesta wan ji marjînalkirinê, heqaratkirinê yan reftara bêdad li endamên komên taybet di civakê de xwe dûr bixin tê bikaranîn. Di axaftinên giştî û çapemeniyê de, têgih bi giştî ji bo biçûkxistinê tê bikaranîn di heman demê de îma bike ku ev siyaset zêde û bêhêcet in.

## Çavkanî
# Azadî (felsefe)

**Azadî** şiyana bê berbest ya bicihkirinê ye.

Di warê zevtkirina xwe da, azadî wekî biryardana çarenivîsê, desthilata li ser xwe û xweserî jî dihêt famîn.

Parastina azadiyên navbera kitkesan babetê lêkolînên civakî û siyasî ye. Lê binaxeyê metafîzîkî yê azadiya hundirîn pirseka felsefî û revanzanistî ye. Ji ber hindê ko bihayên hundirîn û derveyî di germegerma xweguncandinê û şerê jibo desthilatê da tevli hev dibin, herdu teherên azadiyê di kitkesî da digehin hevdu.
# Nexweşiya Koronayê 2019-2020

**Nexweşiya Koronayê**, **êşa Koronayê**, **Covid-19** ("Kovîd Nozdeh") an **vîrusa Koronayê**, nexweşiyeka vîrusî ye ko bi sedema hewdana bi vîrusa SAR-CoV-2ê peyda dibe. Ev nexweşî sedema peydabûna pejîkekê li sala 2019ê ye ko ji welatê Çînê dest pê bûye û heta niha li zêdetir ji 30 welatên cîhanê belav bûye. Ev vîrus bi rengekê serekî koendama pişiyê tûş dike û li goreyê zanyarên heyî, dikare bi rêya peşikên ko ji koendama pişiyê ya kesên nexweş derdikevin û li derdorê belav dibin kesên sax jî tûş bikin. Ji dema wergirtina vîrusê heta peydabûna nîşanên nexweşiyê dikare 2 heta 14 roj derbaz bibin. Ev nexweşî ji bo cara pêşîn li Çînê hat dîtin, lê heta niha jî jêdera vîrusê cihê gumanê ye. Hindek ji salixên destpêkê amaje dida ko ji çekçekûlan derbazî mirovan bûbû. Lê salixên paştir behsa coreyekê mûrîxweran dikir. Jêdera pêşîn her çi bûbe, niha êdî vîrusa şîyana wê heye ko ji mirovekî derbazî yê dî bûbe û tirsa wê heye ko ji pejîkeka xwecihî bibe panpejîkeka cihanî. Gelek welatan ji tirsa veguhastina wê vîrusê firrîna balafirên rêvîngan ji Çînê û ber bi Çînê rawestandine.

## Sedema nexweşiyê

Ev nexweşiya Covid-19 ji egerê vîrusa SARS-CoV-2ê ko yek ji vîrusên nêzîkî vîrusa nexweşiya SARSê ye peyda dibe. Vîrus ser bi destekeka vîrusan in ko jê ra dibêjin vîrusa Koronayê. Ew vîrus balindeyan û memikdaran tûş dikin.

## Nîşan û berjengên nexweşiyê

Ev nexweşî bi rengekê serekî nexweşiyeka koendama pişyê ye û li destpêkê dikare xwe wekî nexweşiya persîvê nîşa bide. Lê di kesên berataf da, rewşa nexweşî dikare gelek zû ber bi xirabbûnê biçe û bibe sedema bertengîya pişîyê ya demildest û rawestiyana gurçikan û mirinê.

Kesê ko vîrusa nexweşiyê werdigire dikare heta 14 rojan bê nîşanên nexweşiyê be. Li destpêkê nexweşî wekî tayê anko zêdebûna germî ya laşî, koxik û behntengîyê xwe nîşa dide. Nîşanên edetîyên persîvê (wekî hatinexwara avê ji difinê anko pozê, û bêhnişîn) ne berbelav e. Kêmtir ji 4 ji sedê ji nesaxan jî tûşî zikçûnê dibin.

## Xweparastin

Rêya herî baş ya xweparastinê xwedûrgiritna ji peşikên ava dev û difinê û koxika kesên tûşbûyî ye. Bi karînana demamk anko maskan dikare piçekê pêşiyê li ber belavbûna nexweşiyê bigire, nemaze heker kesên tûşbûyî wê bi kar biînin. Şuştina destan ya zûbizû û xwedûrgirtina ji cihên ko xelik zêde lê hene rêya herî baş e.

## Mijarên têkildar

* Pandemiya vîrusa Koronayê
* Vîrusa Koronayê
* Karantînaya Hubeiyê, 2020

## Çavkanî
# Rojnamegerî

Rojnamegereke ku karê xwe dike
**Rojnamegerî** yan **rojnamevanî** karê kesên ku bi awayekî profesyonel ji bo berhevkirina agahiyan di forma nivîsanê an tîştekî bihîstî an wêneyan de, bi rengek hêjayî bi nûçe û pêvajoyê dikin û ji bo raya giştî belav dikin. Çalakiya an pêvajoyê bi taybetî ji aliyê rojnameger an jî rojnamevanan ve tê kirin, di nav rojnamegeriyê de.

## Çavkanî
# Abraham Maslow

| Abraham Maslow |
| --- |
|  |
|  |
| Jidayikbûn | 1 nîsan 1908  Brooklyn (Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê)  |
| Mirin | 8 hezîran 1970  Menlo Park  |
| Sedema mirinê | Mirina masûlkeyên dil (Sedemên sirûştî) |
| Cihê goristanê | Mount Auburn Cemetery  |
| Hevwelatî | Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê  |
| Perwerde | * Zanîngeha Wisconsin-Madison
* Zanîngeha Cornell
* City College of New York
* Boys High School
 |
| Pîşe | * Mamosteyê zanîngehê
* derûnnas
 |
| Xebat | * Maslow's hierarchy of needs
* A theory of human motivation
 |
| Meqam | * Serokê Weqfa Psîkolojiyê ya Amerîkî (1968–1968)
 |
| Hevjîn | * Bertha Goodman Maslow
 |
| Xelat | * Humanist of the Year (1967)
 |
| biguhêre - Wîkîdaneyê biguhêre |

**Abraham Harold Maslow** (jdb. 1ê nîsanê 1908 li Brooklyn, New York City; m. 8ê hezîranê 1970 li California psîkologekî navdar ê DYAyê bû. Di nava avakarên (bavên) psîkolojiya hûmanîst de tê hejmartin ku di lîteratûrê de jê re "hêza sêyemîn" tê gotin. Ji ber ku di dema wî de psîkanalîz û tevgernasî du dibistanên sereke bûn.

Di malbateke ji rêzê ya bingeh Cihû de mezin bûbû. Ew viya bi erênî dinirxîne. Ango dibêje "heger di nava hindikayiyan de mezin nebûma, ez ê jî wekî yên din bextewar bûme, pêdivî bi tenêmayînê, lixwevarqilînê, pirtûkxwendinê nedîta".

Li Zanîngeha Wisconsin perwerdeya derûnînasiyê dibîne. Sala 1928ê marî dibe (dizewice). Hevnasîna wî bi Alfred Adler re çêdibe, gelek di bin bandora wî de dimîne.

Maslow baweriya xwe bi xwezaya mirov tîne, hêza mirov bilind dinirxîne. Lê dibîne ku cîhana derûnî ya mirov jî di bin gelek bandoran de ye. Hin pêdiviyên wê hene. Maslow dûrûdirêj li van pêdiviyan dikole û wan kategorîze dike. Piştre vana di çarçoveyekê de rêz dike ku bi navê "Angaşta Maslow a hiyerarşiya pêdiviyan" binav dike.

## Angaşta hiyerarşiya pêdiviyan a Maslow

*Hiyerarşiya pêdiviyan a Maslow*

|  |
| --- |
|
Pêdiviya bicihanîna kesayetiyê û armancan

 |

|  |
| --- |
|
Pêdiviya xwenaskirindanê, pêdiviya pesindîtinê

 |

|  |
| --- |
|
Pêdiviya civakî, aîdiyet ûêd.

 |

|  |
| --- |
|
Pêdiviya hezkirin, ewlekarî û bawerîanînê

 |

|  |
| --- |
|
Pêdiviyên bingehîn, av, xwarin, seks ûêd.

 |

## Girêdanên derve

* Kurtejînenîgarî Girêdana arşîvê 2007-12-17 li ser Wayback Machine bi Almanî
* *The Maslow Nidus*, Nivîs û biyografî (îngîlîzî)
* Li ser teoriya wî agahiyên berfireh bi Almanî (PDF) Girêdana arşîvê 2014-08-02 li ser Wayback Machine
# Baviksalarî

**Baviksalarî** an **patriarkalî** pergalek civakî ye ku tê de pozîsyonên serdestî û îmtiyazê di serî de mêr têne girtin. Hem wekî têgînek antropolojîk a teknîkî ji bo malbat an qebîleyên ku ji hêla bav an mêrê mezin an koma mêran ve têne kontrol kirin û hem jî di teoriya femînîst de tê bikar anîn ku ji bo danasîna pêkhateyên civakî yên berfireh ên ku tê de mêr li ser jin û zarokan serdest in tê bikar anîn. Di van teoriyan de ew bi gelemperî li ser cûrbecûr diyardeyên ku tê de mêr li ser yên din xwedî îmtiyazên civakî ne ku dibin sedema îstîsmar an zordestiyê, wek mînak bi serdestiya mêr a desthilatdariya exlaqî û kontrolkirina milkê ve tê dirêj kirin. Civakên baviksalarî dikarin bibin patrîlîneal an matrîlîneal, tê vê wateyê ku milk û sernav bi rêzê bi rêzê ji hêla nêr an mê ve têne mîras kirin.

Patrîarkalî bi komek ramanan ve girêdayî ye, îdeolojiya baviksalarî ya ku ji bo ravekirin û rewakirina vê serdestiyê tevdigere û wê bi cudahiyên xwezayî yên di navbera jin û mêr de vedigire. Civaknas li ser ka baviksalarî hilberek civakî ye an encama cûdahiyên cewherî yên di navbera zayendan de ye, nêrînên cihêreng digirin. Sosyobiolog rolên zayenda mirovî bi tevgerên zayendî yên di prîmatên din re didin ber hev û hin jî dibêjin ku newekheviya zayendî di serî de ji cûdahiyên genetîkî û hilberîneriyê yên di navbera mêr û jinan de tê.

Avakerên civakî vê argumanê berovajî dikin, îdia dikin ku rolên zayendî û newekheviya zayendî amûrên desthilatdariyê ne û bûne normên civakî ji bo domandina kontrola li ser jinan. Avaker dê îdia bikin ku argumanên sosyobiyolojîk ji bo rewakirina zordestiya li ser jinan xizmetê dikin.

Di dîrokê de, baviksalarî xwe di rêxistinbûna civakî, hiqûqî, siyasî, olî û aborî ya çend çandên cuda de nîşan daye. Piraniya civakên hemdem, di pratîkê de, baviksalarî ne.

## Etîmolojî û bikaranîn

Patriarkalî bi rastî tê wateya "serweriya bav" û ji patriάρχης (patriarkhēs) yewnanî tê, , "bav an serokê nijadekê", ku pêkhateya Patριάyê ye. (patria), "xem, nijad, malbat, welat" (ji "patήρ patēr, "bav") û ἀρχή (arkhē), "serdestî, desthilatdarî, serwerî".

Di dîrokê de, têgîna baviksalarî ji bo desthilatdariya otokratîk a ji aliyê serokê mêrê malbatê ve tê bikaranîn; Lêbelê, ji dawiya sedsala 20-an vir ve ew ji bo pergalên civakî yên ku tê de desthilatdarî di serî de ji hêla zilamên mezin ve tê girtin, tê bikar anîn.Peyv bi taybetî ji hêla nivîskarên ku bi femînîzma pêla duyemîn ve girêdayî ne, wekî Kate Millett, dihat bikaranîn; van nivîskaran xwest ku têgihîştina têkiliyên civakî yên baviksalarî bikar bînin da ku jinan ji serdestiya mêr rizgar bikin. Ev têgîna baviksalariyê ji bo ravekirina serdestiya mêr weke diyardeyeke civakî, ne biyolojîkî, hatiye pêşxistin.

## Çavkanî
# Guevarîzm

Ernesto "Che" Guevara
**Guevarîzm** yek ji serokên navdar ên şoreşa kûbayê di stratejiya şoreşa çekdarî û şerê gerîla ya komunîst bi Ernesto Che Guevara buyî ye. Di dema Şerê Sar, Amerîka û Sovyetê de, bi taybetî li welatên ji Dinyaya Sêyem pêşketin, rêzekî di nav têkoşîna dabeşkirina gelek koloniyên di şer de rû bi rû xelas bune.

## Çavkanî
# Sînûzît

**Sînûzît(bi latînî: Sinusitis, tê wateya amasa sînûsan)* yek ji nexweşiyên bisaw ên hestiyên rû ye û di koma nexweşiyên GPQ (Guh-Poz-Qirik) de tê jimartin.

Du tabloyên wê (gorî asta bipêşketinê) hene: Akût sînûzît û Kronîk sînûzît.

## Sîmptomên sînûzîtê

* Êşên hişk ên berdewamî
* Verêş
* Konvulsiyon (zêdetîna laş, havale)
* Werim di qalikên (qaşikên) çav an di eniyê de (çariyê de)
* Şêlûdîtin, cotdîtin an êşa hişk a di kûraniya çavê de
* Di kesayetiyê de guhertin
* Serêş
* Westîn (betilîn) a laş
* Herkîna poz (bêvil)
* Xitimîna poz
* Belxam

## Cureyên sînûzîtê

* *Sinusitis ethmoidalis*, amasa di şaneyan de
* *Sinusitis frontalis*, amasa di valahiya eniyê (çariyê) de
* *Sinusitis maxillaris*, amasa di valahiya çenê de
* *Sinusitis sphenoidalis*, amasa di hestiya sereke ya poz de
* *Pansinusitis*, amasa di valahiyên devedorê poz de

## Terapî

Terapiyeke berbiçav û standart nîne. Lewra mîkrobên nexweşiyê ditetikînin dikarin bi gelekên din re komplîkasyonên tevlîhev derînin. Hin lêgerînên terapiyê ev in:

* Başkirina rewş û radeya hewa/rutûbeta organîzmayê
* Başkirina rewşa çermê hundirîn, bikaranîna enzîmpreparatan
* Bikaranîna sprey û dropên (dilopên) poz
* Bikaranîna spreyên poz ên kortîzonan dihewînin
* Antîbiyotîk (heger nexweşî bisaw û giran be)
* Hin caran pêdiviya bijîşkiya operatîv (emeliyat)